भोगकल्लोलवलनाविकलाकुलचेतनः । जाड्यजर्जरचिद्वृत्तिस् संसाराम्भोधिकच्छपः
भोगाच्या लाटांनी आणि भोवऱ्यांनी त्याचे मन अस्वस्थ झाले आहे; आळशीपणामुळे त्याचे वर्तन मंद आणि थकल्यासारखे झाले आहे, आणि तो जणू संसाराच्या समुद्रातील कासवासारखा आहे.
चित्राणि राजकार्याणि कुर्वन्न् अत्याकुलान्य् अपि । सुप्तः तेजस्स्थिततया न जागर्ति भवभ्रमे
तो राजाचे अनेक कामे, अगदी कठीणसुद्धा, करत असला तरी, आपल्या तेजात स्थिर राहून जणू झोपेतच आहे, आणि संसाराच्या भ्रमातून जागा होत नाही.
ईश्वरो ऽहम् अहं भोगी सिद्धो ऽहं बलवान् सुखी । इत्य् अनन्तमहारज्ज्वा वलितो वशतां गतः
'मीच सर्वांचा स्वामी आहे, मीच उपभोग घेणारा आहे, मी सिद्ध आहे, बलवान आहे, सुखी आहे' असे तो मनाशी म्हणतो आणि त्या अंतहीन मोठ्या दोरीने बांधला जाऊन तिच्या अधीन झाला आहे.
तत् कस्य वद भर्तुस् त्वां समीपे वरवर्णिनि । वात्या वनान्तरं गन्धलेखाम् इव वनान् नये
मग, हे सुंदर रूपवती, कोणता पती तुला आपल्या जवळ आणतो, जसे वारा वनातील सुगंधाचा श्वास दुसऱ्या वनात घेऊन जातो, ते मला सांग.
अन्य एव स संसारस् सेव्यो ब्रह्माण्डमण्डपः । अन्या एव च ता वत्से व्यवहारपरम्पराः
बाळा, हा संसार खरंतर वेगळाच आहे — तो म्हणजे या विश्वाचा मोठा सभागृह आहे; आणि या सगळ्या व्यवहारांच्या साखळ्या वेगळ्याच प्रकारच्या आहेत.
संसारमण्डलानीह तानि पार्श्वे स्थितान्य् अपि । नूनं योजनकोटीनां कोटयस् तेष्व् इहान्तरम्
हे संसाराचे गोल जरी इथे जवळ दिसत असले, तरी प्रत्यक्षात ते कोट्यवधी योजनांच्या अंतरावर आहेत.
आकाशमात्रम् एतेषाम् इदं पश्य वपुः पुरः । मेरुमन्दरकोटीनां कोटयस् तेष्व् इह स्थिताः
पाहिलंस का, त्यांच्या रूपाला फक्त आकाशासारखं स्वरूप आहे; आणि त्यात मेरू, मंदार यांच्या कोट्यवधी प्रतिमा आहेत.
परमाणौ परमाणौ सर्गवर्गा निरर्गलम् । महाचितस् स्फुरन्त्य् अन्ता रुचीव त्रसरेणवः
प्रत्येक अणूत, सृष्टीचे समूह अडथळ्याविना निर्माण होतात; आणि त्या महान चैतन्याच्या काठावर, ते प्रकाशकणांसारखे चमकत राहतात.
महारम्भगुरूण्य् एवम् अपि ब्रह्माण्डकानि च । तुलायां धानकामात्रम् अपि तानि भवन्ति नो
जरी ही ब्रह्मांडं फार मोठी आणि भव्य असली, तरी ती तराजूत तीळाच्या दाण्याएवढंही वजन दाखवत नाहीत.
नानारत्नाचलोद्द्योतो वनवद् भाति खे यथा । पृथ्व्यादिभूतरहिता जगद्वद् भाति चित् तथा
जसं आकाशात अनेक रत्नांनी सजलेले डोंगर आणि हिरवीगार अरण्यं चमकत असतात, तसंच चैतन्यही पृथ्वी वगैरे तत्त्वांशिवाय जग म्हणून झळकतं.
कचति ज्ञप्तिर् एवेयं जगद् इत्यादिनामभिः । न तु पृथ्व्यादि सम्पन्नं सर्गादाव् एव किञ्चन
इथे 'जग' वगैरे नावांनी फक्त जाणिवाच चमकत असते; सृष्टीच्या सुरुवातीला पृथ्वी वगैरे तत्त्वांनी बनलेली कोणतीही गोष्ट खरं तर अस्तित्वात नसते.
यथा तरङ्गस् सरिति भूत्वा भूत्वा पुनर् भवेत् । विचित्राकारकलनादेशा जातास्य् अलं तथा
जसं नदीत लाट पुन्हा पुन्हा तयार होते, तसं या जगातही निरनिराळ्या रूपांचं आणि रचनेचं निर्माण होत राहतं.
एवम् एतज् जगन्मातर् मया मृतम् इहाधुना । ममेदं राजसं जन्म तामसं नो न सात्त्विकम्
हे जगाची जननी, मी आता इथे मेलो आहे; माझं जन्म राजस होता, तो तमस किंवा सात्त्विक नव्हता.
ब्रह्मणस् त्व् अवतीर्णाया अष्टौ जन्मशतानि मे । नानायोनीन्य् अतीतानि पश्यामीवाधुना पुरः
ब्रह्माचा अवतार झाल्यापासून, माझी आठशे जन्मं झाली आहेत; मी आता माझ्या डोळ्यांसमोर वेगवेगळ्या योनींमधून गेलेलो जन्म पाहतोय.
संसारमण्डले देवि कस्मिंश्चिद् अभवं पुरा । लोकान्तराब्जभ्रमरी विद्याधरवराङ्गना
देवी, या संसाराच्या फेर्यात मी कधी दुसऱ्या लोकातील कमळातली मधमाशी होते, तर कधी विद्याधरांच्या समाजातली श्रेष्ठ कन्या होते.
दुर्वासनाकलुषिता ततो ऽहं मानुषी स्थिता । संसारमण्डले ऽन्यस्मिंस् तङ्गणेश्वरकामिनी
वाईट वासनांनी मलिन झाल्यावर मी मानवी स्त्री झाले; आणि या संसाराच्या दुसऱ्या एका जगात मी तांगणेश्वराची प्रियतमा होते.
करञ्जकुञ्जजम्बीरकदम्बवनवासिनी । पत्त्राम्बरधरा श्यामा शबर्य् अहम् अथाभवम्
करंज, कुंज, जांब, कदंब यांच्या बनात राहणारी, पानांची वस्त्रे घालणारी, काळ्या वर्णाची, मी मग शबरी झाले.
वनवासनया मुग्धा सम्पन्नाहम् अथो लता । गुलुच्छनयना पत्त्रहस्ता वननिवासिनी
वनात राहून, वनवासामुळे निरागस झालेली, मी वेल झाली; गुलुच्छासारखी डोळे असलेली, हातात पाने धरलेली, मी त्या जंगलात राहू लागले.
पुण्याश्रमलता साहं मुनिसङ्गपवित्रिता । वनाग्निदग्धा तस्यैव कन्याभूवं महामुनेः
त्या पुण्याश्रमातील वेल म्हणजे मीच होते, ऋषींच्या संगामुळे पावन झाले होते; वनातील आगीत जळून, त्या महान ऋषीची कन्या झाले.
अस्त्रीत्वफलदातॄणां कर्मणां परिणामतः । राजाहं चाभवं श्रीमान् सुराष्ट्रेषु समाश् शतम्
स्त्रीत्वाचे फळ देणाऱ्या कर्मांच्या परिणामाने, मी शंभर वर्षे सुराष्ट्रात राजेश्री राजा झाले.
तालीनां तलकच्छेषु राजदुष्कृतदोषतः । नकुली नववर्षाणि कुष्ठनष्टाङ्गिकाभवम्
राजाच्या वाईट कृत्यांमुळे, ताडाच्या झाडाच्या मुळाशी मी नऊ वर्षे कुष्ठरोग झालेला मुंगूस झालो होतो.
वर्षाण्य् अष्टौ सुराष्ट्रेषु देवि गोत्वं मया कृतम् । सोढुं दुर्जनदुष्टाज्ञबालगोपाललीलया
देवी, सुराष्ट्रात आठ वर्षे मी गाय होऊन, वाईट लोकांच्या छळाला आणि अज्ञानी गवळ्यांच्या खेळकर आज्ञांना सहन केलं.
विहङ्ग्या वैरिविन्यस्ता वागुरा विपिनावनौ । क्लेशेन महता च्छिन्ना अद्येमा वासना इव
पक्षी म्हणून, शत्रूने लावलेल्या सापळ्यात मी जंगलात अडकून गेलो होतो आणि मोठ्या यातनेने तिथून सुटलो, जशी ही वासनाही आता तुटत आहे.
कर्णिकाक्रोडशय्यासु विश्रान्तम् अलिना सह । पद्मकुड्मलकोशेषु भुक्तकिञ्जल्कया रहः
कमळाच्या पाकळ्यांत, मधमाशीच्या सोबतीने, मी कमळाच्या कळ्यांमध्ये विश्रांती घेतली आणि गुपचूप पराग खाल्ला.
भ्रान्तम् उत्तुङ्गशृङ्गासु हरिण्या हारिनेत्रया । वनस्थलीषु रम्यासु किरातहतमर्मया
मी सुंदर डोळ्यांच्या हरिणीसोबत उंच डोंगरशिखरांवर आणि रम्य वनातील माळांमध्ये भटकत होतो, तेव्हा एका शिकाऱ्याने माझ्या जिव्हाळ्याच्या जागी घाव घातला.
दृष्टम् अष्टासु दिक्ष्व् अब्धिकल्लोलैर् उह्यमानया । मत्स्याश्वकच्छपास्फोटरटनाटनताडनम्
सर्व आठ दिशांना मी पाहिलं, समुद्राच्या लाटा मला वाहून नेत होत्या, मासे, घोडे आणि कासव यांच्या फुटण्याच्या, हिणकसण्याच्या आणि आपटण्याच्या आवाजांनी सर्वत्र गूंज उठली होती.
पीतं चर्मण्वतीतीरे गायन्त्या मधुरस्वनम् । सारतस् सुरते स्वैरं समन्तात् साधुरञ्जितः
मी कडक काठाच्या नदीच्या किनारी गोड आवाजात गात असताना प्यायलो; चांगल्या आणि सज्जनांच्या संगतीत, प्रिय व्यक्तीसोबत मुक्तपणे रमलो.
तालीतमालकुञ्जेषु तरलानननेत्रया । क्षीवयेक्षणविक्षोभैः कृतं कान्तावलोकनम्
ताड आणि तमाळ वृक्षांच्या दाटीत, चपळ चेहरा आणि डोळ्यांच्या स्त्रीसोबत, तिच्या नजरेच्या मद्याने मी मोहित होऊन माझ्या प्रियेचे दर्शन घेतले.
कनकस्यन्दसन्दोहसुन्दरैर् अङ्कपङ्कजैः । स्वर्गाप्सरोऽम्बुजिन्याशुतोषिता सुरषट्पदा
स्वर्गातील सरोवरातील सुंदर अप्सरेच्या सोन्यासारख्या झळाळणाऱ्या, कमळासारख्या मऊ मांड्यांमुळे देवतांसारख्या मधमाशा आनंदित झाल्या.
मणिकाञ्चनमाणिक्यमुक्तानिकरभूतले । कल्पद्रुमवने मेरोर् यूना सह रतं कृतम्
मणी, सोने, माणिक आणि मोत्यांनी भरलेल्या भूमीवर, मेरू पर्वताच्या कल्पवृक्षांच्या वनात, एका तरुणीच्या संगतीत मी प्रेमाचा आनंद घेतला.