अस्माकं वनदेवीभ्यां प्रसादः कृत इत्य् अथ । शान्तदुःखे गृहजने पुण्यपारपरे स्थिते
आपल्या वनदेवींनी आपल्यावर कृपा केली असावी असे वाटते; कारण घरातील सगळ्या दुःखांना शांती मिळाली आहे आणि घरातील लोक पुण्याच्या काठावर स्थिर झाले आहेत.
मण्डपाकाशसंलीना लीलाम् आह सरस्वती । व्योमरूपा व्योमरूपां स्मयात् तूष्णीम् अवस्थिताम्
मंडपाच्या मोकळ्या जागेत एकरूप झालेली सरस्वती, आकाशासारख्या रूपात असलेल्या आणि हसत शांत बसलेल्या तिला खेळकरपणे बोलू लागली.
सङ्कल्पस्वप्नयोर् मोघक्रियायाः कथनं मिथः । यथेहार्थक्रियां धत्ते तयोस् सा सङ्कथा तथा
त्यांच्यातील संवाद हा कल्पना आणि स्वप्नातील कृतींच्या व्यर्थतेबद्दल होता; जसे या जगात प्रत्यक्ष कृती काही हेतूसाठी केली जाते, तसेच त्यांचे बोलणे होते.
पृथ्व्यादिनाडीप्राणादेर् ऋते ऽप्य् अभ्युदिता तयोः । सा सङ्कथनसंवित्तिस् स्वप्नसङ्कल्पयोर् इव
पृथ्वी, नाड्या किंवा प्राण यांशिवायही त्यांच्यात आपोआप संवाद सुरू झाला; स्वप्न किंवा कल्पनेत जशी जाणिव होते, तशीच ती संवादाची जाणिव होती.
ज्ञेयं ज्ञातम् अशेषेण दृष्टा द्रष्टव्यसंविदः । ईदृशीयं ब्रह्मसत्ता किम् अन्यद् वद पृच्छसि
जे जाणायचं होतं ते सर्व काही मी पूर्णपणे जाणलं आहे; पाहणाऱ्याच्या जाणिवेनं जे पाहायचं होतं ते पाहिलं आहे. हीच ब्रह्माची खरी स्थिती आहे—यापलीकडे अजून काय विचारतोस?
मृतस्य भर्तुर् जीवो ऽसौ यत्र राज्यं करोति मे । तत्राहं किं न तैर् दृष्टा दृष्टास्मीह सुतेन किम्
माझ्या मरण पावलेल्या पतीचा जीव जिथे राज्य करतो, तिथे मला ते का दिसत नाहीत, आणि इथे माझ्या मुलाला मी का दिसतेय?
अभ्यासेन विना वत्से तदा ते द्वैतनिश्चयः । नूनम् अस्तङ्गतो नाभूद् ऋतुसन्धाव् ऋतुर् यथा
प्रिये, सरावाशिवाय त्या वेळी तुझ्या द्वैताविषयीची खात्री नक्कीच कमी झाली नव्हती, जशी ऋतूंच्या संधिकाळात ऋतू संपत नाही.
अद्वैतं यो न यातो ऽसौ कथम् अद्वैतकर्मभिः । युज्यते तापसंस्थस्य च्छायाङ्गानुभवः कुतः
जो अद्वैतात पोहोचलेला नाही, त्याला अद्वैताच्या कृती कशा शोभतील? जसा तपस्वी असलेल्या माणसाला सावली किंवा शरीराचा अनुभव कसा येईल?
लीलास्मीति विनाभ्यासं तत्र नास्तङ्गतो ऽभवत् । यदा भावस् तदा सत्यसङ्कल्पत्वम् अभून् न ते
लीला, सरावाशिवाय तिथे काहीच नाहीसं झालं नाही; आणि ज्या वेळी ती अवस्था आली, तेव्हा तुला खरी इच्छा पूर्ण करण्याची शक्ती नव्हती.
अद्यापि सत्यानुभवास् सङ्कल्पास् तेन मां ययुः । सम्पश्यत्व् इत्य् अभिमतं फलितं तव सुन्दरि
आजही सत्याचा अनुभव आल्यामुळे त्या इच्छा माझ्यापर्यंत पोहोचल्या आहेत; 'माझ्या डोळ्यांसमोर सर्व काही स्पष्ट दिसावं' ही तुझी इच्छा, सुंदरि, पूर्ण झाली आहे.
इदानीं तस्य भर्तुस् त्वं समीपं यदि गच्छसि । तत् तेन व्यवहारस् ते पूर्ववत् सम्प्रवर्तते
आता जर तू तुझ्या नवऱ्याजवळ गेलीस, तर त्याच्याशी तुझे व्यवहार पुन्हा पूर्वीसारखेच सुरू होतील.
इहैव मन्दिराकाशे पतिर् विप्रो ममाभवत् । इहैव स मृतो भूत्वा सम्पन्नो वसुधाधिपः
याच राजवाड्याच्या आवारात माझा पती ब्राह्मण झाला; आणि इथेच मरण पावून तो पृथ्वीचा राजा झाला.
इहैव तस्य संसारे तस्मिन् भूमण्डलान्तरे । राजधानीपुरे तस्मिन् पुरन्ध्र्य् अस्मि व्यवस्थिता
याच जन्मात, ह्या संसारात, त्या दुसऱ्या भूमंडळावरच्या राजधानीच्या शहरात, मीच त्या ठिकाणी राणी म्हणून आहे.
इहैवान्तःपुरे तस्मिन् स मृतो मम भूमिपः । इहैवान्तःपुराकाशे तस्मिन्न् एव पुनर् नृपः
याच अंतःपुरात, माझा राजा तिथे मरण पावला; आणि ह्याच अंतःपुराच्या आकाशात, तो पुन्हा तिथे राजा झाला.
सम्पन्नो वसुधापीठे नानाजनपदेश्वरः । सर्वो जवञ्जवीभाव इहैवायम् अवस्थितः
त्याने पृथ्वीचं राज्य मिळवलं, वेगवेगळ्या देशांचा स्वामी झाला; हे सगळं एका क्षणात इथेच घडलं.
अस्मिन्न् एव गृहाकाशे सर्वा ब्रह्माण्डभूतयः । स्थितास् समुद्गकोशस्य यथान्तस् सर्षपोत्कराः
ह्याच घराच्या आकाशात सगळ्या ब्रह्मांडातील जगं सामावलेली आहेत, जसं एका छोट्या पेटीत अनेक मोहरीच्या दाण्यांसारखी.
तद् अदूरम् अहं मन्ये तद् भर्तुर् मम मण्डलम् । क्वचित् पार्श्वस्थितम् इह यथा पश्यामि तत् कुरु
माझ्या मते ते ठिकाण फार दूर नाही; ते माझ्या पतीचं राज्य आहे. कधी कधी ते इथेच माझ्या शेजारी दिसतं, जसं मी पाहते तसंच तूही कर.
भूतलारुन्धतिसुते भर्तारस् तव सम्प्रति । त्रयो नामाथवाभूवन् बहवश् शतसम्मिताः
अर्थात, पृथ्वीवरील अरुंधतीच्या कन्ये, सध्या तुझे पती नावाने तीन आहेत, किंवा कदाचित अनेक, अगदी शेकड्यांनीसुद्धा.
नेदीयसां त्रयाणां तु द्विजस् ते भस्मसाद्गतः । राजा माल्याम्बरवृतस् संस्थितो ऽन्तःपुरे शवः
त्या तिघांपैकी जवळचे एक ब्राह्मण राखेत विलीन झाला आहे; राजा फुलांच्या माळा व वस्त्रांनी सुशोभित होऊन अंतःपुरात मृत अवस्थेत पडला आहे.
संसारमण्डपे ऽप्य् अस्मिंस् तृतीयो वसुधाधिपः । महासंसारजलधौ पतितो भ्रमम् आगतः
या संसाराच्या रंगमंचावर तिसरा पृथ्वीचा राजा मोठ्या संसारसमुद्रात बुडून भरकटत आहे.
भोगकल्लोलवलनाविकलाकुलचेतनः । जाड्यजर्जरचिद्वृत्तिस् संसाराम्भोधिकच्छपः
भोगाच्या लाटांनी आणि भोवऱ्यांनी त्याचे मन अस्वस्थ झाले आहे; आळशीपणामुळे त्याचे वर्तन मंद आणि थकल्यासारखे झाले आहे, आणि तो जणू संसाराच्या समुद्रातील कासवासारखा आहे.
चित्राणि राजकार्याणि कुर्वन्न् अत्याकुलान्य् अपि । सुप्तः तेजस्स्थिततया न जागर्ति भवभ्रमे
तो राजाचे अनेक कामे, अगदी कठीणसुद्धा, करत असला तरी, आपल्या तेजात स्थिर राहून जणू झोपेतच आहे, आणि संसाराच्या भ्रमातून जागा होत नाही.
ईश्वरो ऽहम् अहं भोगी सिद्धो ऽहं बलवान् सुखी । इत्य् अनन्तमहारज्ज्वा वलितो वशतां गतः
'मीच सर्वांचा स्वामी आहे, मीच उपभोग घेणारा आहे, मी सिद्ध आहे, बलवान आहे, सुखी आहे' असे तो मनाशी म्हणतो आणि त्या अंतहीन मोठ्या दोरीने बांधला जाऊन तिच्या अधीन झाला आहे.
तत् कस्य वद भर्तुस् त्वां समीपे वरवर्णिनि । वात्या वनान्तरं गन्धलेखाम् इव वनान् नये
मग, हे सुंदर रूपवती, कोणता पती तुला आपल्या जवळ आणतो, जसे वारा वनातील सुगंधाचा श्वास दुसऱ्या वनात घेऊन जातो, ते मला सांग.
अन्य एव स संसारस् सेव्यो ब्रह्माण्डमण्डपः । अन्या एव च ता वत्से व्यवहारपरम्पराः
बाळा, हा संसार खरंतर वेगळाच आहे — तो म्हणजे या विश्वाचा मोठा सभागृह आहे; आणि या सगळ्या व्यवहारांच्या साखळ्या वेगळ्याच प्रकारच्या आहेत.
संसारमण्डलानीह तानि पार्श्वे स्थितान्य् अपि । नूनं योजनकोटीनां कोटयस् तेष्व् इहान्तरम्
हे संसाराचे गोल जरी इथे जवळ दिसत असले, तरी प्रत्यक्षात ते कोट्यवधी योजनांच्या अंतरावर आहेत.
आकाशमात्रम् एतेषाम् इदं पश्य वपुः पुरः । मेरुमन्दरकोटीनां कोटयस् तेष्व् इह स्थिताः
पाहिलंस का, त्यांच्या रूपाला फक्त आकाशासारखं स्वरूप आहे; आणि त्यात मेरू, मंदार यांच्या कोट्यवधी प्रतिमा आहेत.
परमाणौ परमाणौ सर्गवर्गा निरर्गलम् । महाचितस् स्फुरन्त्य् अन्ता रुचीव त्रसरेणवः
प्रत्येक अणूत, सृष्टीचे समूह अडथळ्याविना निर्माण होतात; आणि त्या महान चैतन्याच्या काठावर, ते प्रकाशकणांसारखे चमकत राहतात.
महारम्भगुरूण्य् एवम् अपि ब्रह्माण्डकानि च । तुलायां धानकामात्रम् अपि तानि भवन्ति नो
जरी ही ब्रह्मांडं फार मोठी आणि भव्य असली, तरी ती तराजूत तीळाच्या दाण्याएवढंही वजन दाखवत नाहीत.
नानारत्नाचलोद्द्योतो वनवद् भाति खे यथा । पृथ्व्यादिभूतरहिता जगद्वद् भाति चित् तथा
जसं आकाशात अनेक रत्नांनी सजलेले डोंगर आणि हिरवीगार अरण्यं चमकत असतात, तसंच चैतन्यही पृथ्वी वगैरे तत्त्वांशिवाय जग म्हणून झळकतं.