स्वप्ने नगरम् उर्वी वा शून्यं खातं च बुध्यते । स्वप्नाङ्गना च कुरुते शून्याप्य् अर्थक्रिया नृणाम्
स्वप्नात एखादं शहर किंवा जमीन रिकामी किंवा पोकळ वाटू शकते; आणि स्वप्नातील स्त्रीही खरी नसतानाही माणसांसाठी अर्थपूर्ण कृती करते.
खं पृथ्व्यादितया बुद्धं पृथ्व्यादि भवति क्षणात् । मूर्छया परलोको ऽपि प्रत्यक्षम् अनुभूयते
आकाश पृथ्वी वगैरे म्हणून ओळखलं गेलं, की ते क्षणभर पृथ्वी वगैरे होतं; आणि भ्रमामुळे परलोकही प्रत्यक्ष अनुभवाला येतो.
बालो व्योमैव वेतालं म्रियमानो ऽम्बरं वनम् । केशोण्डुकं खम् अन्यस् तु खम् अन्यो वेत्ति मौक्तिकम्
लहान मुलाला आकाशात वेताळ दिसतो, मरणाऱ्या माणसाला तेच आकाश जणू जंगलासारखं वाटतं, कुणाला केसाचं गोळं दिसतं, कुणाला आकाश वेगळंच भासतं, तर कुणाला त्यात मोती दिसतो.
त्रस्तक्षीवार्धनिद्राश् च नौयानाश् च सदैव खे । वेतालवच् च वृक्षादि पश्यन्त्य् अनुभवत्य् अपि
भीतीने घाबरलेले, अर्धवट झोपेतले, किंवा बोटीत बसलेले लोक नेहमीच आकाशात झाडं किंवा वेताळासारख्या गोष्टी पाहतात आणि त्याचा अनुभवही घेतात.
प्रथाभावितम् एतेषां पदार्थानाम् अदो वपुः । अभ्यासजनितं भावि नास्त्य् एकं परमार्थतः
या सर्व वस्तूंच्या रूपांना माणसाच्या सवयीच्या कल्पनेमुळेच आकार येतो; वारंवार मनात ठसवल्यामुळे जसं वाटतं तसं दिसतं, पण खऱ्या अर्थाने एकही वस्तू अस्तित्वात नाही.
लीलया तु यथावस्तु बुद्धं पृथ्व्यादि नास्ति तत् । आकाशम् एव संवित्त्या भावित्वादितयोदितम्
पण ज्याला सत्याची जाणीव आहे त्याला पृथ्वी वगैरे वस्तू जशा दिसतात तशा खऱ्या नसतात; केवळ आकाशच जाणीवेमुळे निर्माण झालेलं असं मानलं जातं.
ब्रह्मात्मैकचिदाकाशमात्रबोधवतो मुनेः । पुत्रमित्रकलत्राणि कथं कानि कदा कुतः
जो मुनि ब्रह्म आणि आत्मा यांचा एकच चेतनेचा विस्तार ओळखतो, त्याच्यासाठी मुलगा, मित्र किंवा पत्नी हे कधी, कुठे, कसे किंवा काय असू शकतात?
हस्तश् शिरसि यद् दत्तो लीलया ज्येष्ठशर्मणः । तत् प्रवाहस्थितारम्भसम्बोधायाश् चितेः फलम्
ज्येष्ठशर्म्याने खेळताना हात डोक्यावर ठेवला, हे मनाच्या प्रवाहाच्या सुरुवात आणि चालू राहण्याच्या जाणिवेचे फळ आहे.
बोधो हि चेतति यथैव तथा विभाति सूक्ष्मस् तु खाद् अतितरां च तथा विशुद्धः । सर्वत्र राघव स एव पदार्थजालं स्वप्नेषु कल्पितपुरेष्व् अनुभूतम् एव
जशी जशी चेतना जाणते, तशी तशी ती दिसते; ती अत्यंत सूक्ष्म आहे, आकाशापेक्षाही अधिक, म्हणून ती पूर्णपणे शुद्ध आहे. हे राघव, सर्वत्र हाच वस्तूंचा समूह अनुभवास येतो, जसा स्वप्नातील कल्पित शहरांमध्ये येतो.
तस्मिन् गिरितटे ग्रामे तस्मिन् मण्डपकोदरे । अन्तर्धिम् आश्व् आययतुस् तत्रस्थे एव ते स्त्रियौ
त्या डोंगराच्या उतारावर, त्या गावात, त्या मंडपाच्या आत, त्या दोन स्त्रिया तिथेच राहून अदृश्य झाल्या.
अस्माकं वनदेवीभ्यां प्रसादः कृत इत्य् अथ । शान्तदुःखे गृहजने पुण्यपारपरे स्थिते
आपल्या वनदेवींनी आपल्यावर कृपा केली असावी असे वाटते; कारण घरातील सगळ्या दुःखांना शांती मिळाली आहे आणि घरातील लोक पुण्याच्या काठावर स्थिर झाले आहेत.
मण्डपाकाशसंलीना लीलाम् आह सरस्वती । व्योमरूपा व्योमरूपां स्मयात् तूष्णीम् अवस्थिताम्
मंडपाच्या मोकळ्या जागेत एकरूप झालेली सरस्वती, आकाशासारख्या रूपात असलेल्या आणि हसत शांत बसलेल्या तिला खेळकरपणे बोलू लागली.
सङ्कल्पस्वप्नयोर् मोघक्रियायाः कथनं मिथः । यथेहार्थक्रियां धत्ते तयोस् सा सङ्कथा तथा
त्यांच्यातील संवाद हा कल्पना आणि स्वप्नातील कृतींच्या व्यर्थतेबद्दल होता; जसे या जगात प्रत्यक्ष कृती काही हेतूसाठी केली जाते, तसेच त्यांचे बोलणे होते.
पृथ्व्यादिनाडीप्राणादेर् ऋते ऽप्य् अभ्युदिता तयोः । सा सङ्कथनसंवित्तिस् स्वप्नसङ्कल्पयोर् इव
पृथ्वी, नाड्या किंवा प्राण यांशिवायही त्यांच्यात आपोआप संवाद सुरू झाला; स्वप्न किंवा कल्पनेत जशी जाणिव होते, तशीच ती संवादाची जाणिव होती.
ज्ञेयं ज्ञातम् अशेषेण दृष्टा द्रष्टव्यसंविदः । ईदृशीयं ब्रह्मसत्ता किम् अन्यद् वद पृच्छसि
जे जाणायचं होतं ते सर्व काही मी पूर्णपणे जाणलं आहे; पाहणाऱ्याच्या जाणिवेनं जे पाहायचं होतं ते पाहिलं आहे. हीच ब्रह्माची खरी स्थिती आहे—यापलीकडे अजून काय विचारतोस?
मृतस्य भर्तुर् जीवो ऽसौ यत्र राज्यं करोति मे । तत्राहं किं न तैर् दृष्टा दृष्टास्मीह सुतेन किम्
माझ्या मरण पावलेल्या पतीचा जीव जिथे राज्य करतो, तिथे मला ते का दिसत नाहीत, आणि इथे माझ्या मुलाला मी का दिसतेय?
अभ्यासेन विना वत्से तदा ते द्वैतनिश्चयः । नूनम् अस्तङ्गतो नाभूद् ऋतुसन्धाव् ऋतुर् यथा
प्रिये, सरावाशिवाय त्या वेळी तुझ्या द्वैताविषयीची खात्री नक्कीच कमी झाली नव्हती, जशी ऋतूंच्या संधिकाळात ऋतू संपत नाही.
अद्वैतं यो न यातो ऽसौ कथम् अद्वैतकर्मभिः । युज्यते तापसंस्थस्य च्छायाङ्गानुभवः कुतः
जो अद्वैतात पोहोचलेला नाही, त्याला अद्वैताच्या कृती कशा शोभतील? जसा तपस्वी असलेल्या माणसाला सावली किंवा शरीराचा अनुभव कसा येईल?
लीलास्मीति विनाभ्यासं तत्र नास्तङ्गतो ऽभवत् । यदा भावस् तदा सत्यसङ्कल्पत्वम् अभून् न ते
लीला, सरावाशिवाय तिथे काहीच नाहीसं झालं नाही; आणि ज्या वेळी ती अवस्था आली, तेव्हा तुला खरी इच्छा पूर्ण करण्याची शक्ती नव्हती.
अद्यापि सत्यानुभवास् सङ्कल्पास् तेन मां ययुः । सम्पश्यत्व् इत्य् अभिमतं फलितं तव सुन्दरि
आजही सत्याचा अनुभव आल्यामुळे त्या इच्छा माझ्यापर्यंत पोहोचल्या आहेत; 'माझ्या डोळ्यांसमोर सर्व काही स्पष्ट दिसावं' ही तुझी इच्छा, सुंदरि, पूर्ण झाली आहे.
इदानीं तस्य भर्तुस् त्वं समीपं यदि गच्छसि । तत् तेन व्यवहारस् ते पूर्ववत् सम्प्रवर्तते
आता जर तू तुझ्या नवऱ्याजवळ गेलीस, तर त्याच्याशी तुझे व्यवहार पुन्हा पूर्वीसारखेच सुरू होतील.
इहैव मन्दिराकाशे पतिर् विप्रो ममाभवत् । इहैव स मृतो भूत्वा सम्पन्नो वसुधाधिपः
याच राजवाड्याच्या आवारात माझा पती ब्राह्मण झाला; आणि इथेच मरण पावून तो पृथ्वीचा राजा झाला.
इहैव तस्य संसारे तस्मिन् भूमण्डलान्तरे । राजधानीपुरे तस्मिन् पुरन्ध्र्य् अस्मि व्यवस्थिता
याच जन्मात, ह्या संसारात, त्या दुसऱ्या भूमंडळावरच्या राजधानीच्या शहरात, मीच त्या ठिकाणी राणी म्हणून आहे.
इहैवान्तःपुरे तस्मिन् स मृतो मम भूमिपः । इहैवान्तःपुराकाशे तस्मिन्न् एव पुनर् नृपः
याच अंतःपुरात, माझा राजा तिथे मरण पावला; आणि ह्याच अंतःपुराच्या आकाशात, तो पुन्हा तिथे राजा झाला.
सम्पन्नो वसुधापीठे नानाजनपदेश्वरः । सर्वो जवञ्जवीभाव इहैवायम् अवस्थितः
त्याने पृथ्वीचं राज्य मिळवलं, वेगवेगळ्या देशांचा स्वामी झाला; हे सगळं एका क्षणात इथेच घडलं.
अस्मिन्न् एव गृहाकाशे सर्वा ब्रह्माण्डभूतयः । स्थितास् समुद्गकोशस्य यथान्तस् सर्षपोत्कराः
ह्याच घराच्या आकाशात सगळ्या ब्रह्मांडातील जगं सामावलेली आहेत, जसं एका छोट्या पेटीत अनेक मोहरीच्या दाण्यांसारखी.
तद् अदूरम् अहं मन्ये तद् भर्तुर् मम मण्डलम् । क्वचित् पार्श्वस्थितम् इह यथा पश्यामि तत् कुरु
माझ्या मते ते ठिकाण फार दूर नाही; ते माझ्या पतीचं राज्य आहे. कधी कधी ते इथेच माझ्या शेजारी दिसतं, जसं मी पाहते तसंच तूही कर.
भूतलारुन्धतिसुते भर्तारस् तव सम्प्रति । त्रयो नामाथवाभूवन् बहवश् शतसम्मिताः
अर्थात, पृथ्वीवरील अरुंधतीच्या कन्ये, सध्या तुझे पती नावाने तीन आहेत, किंवा कदाचित अनेक, अगदी शेकड्यांनीसुद्धा.
नेदीयसां त्रयाणां तु द्विजस् ते भस्मसाद्गतः । राजा माल्याम्बरवृतस् संस्थितो ऽन्तःपुरे शवः
त्या तिघांपैकी जवळचे एक ब्राह्मण राखेत विलीन झाला आहे; राजा फुलांच्या माळा व वस्त्रांनी सुशोभित होऊन अंतःपुरात मृत अवस्थेत पडला आहे.
संसारमण्डपे ऽप्य् अस्मिंस् तृतीयो वसुधाधिपः । महासंसारजलधौ पतितो भ्रमम् आगतः
या संसाराच्या रंगमंचावर तिसरा पृथ्वीचा राजा मोठ्या संसारसमुद्रात बुडून भरकटत आहे.