क्षतविक्षतसर्वाङ्गः करुणाक्रन्दकर्कशः । उपवासपरो ग्रामो दीनो मृतिपरस् स्थितः
गाव सगळ्या अंगांनी जखमी आणि फाटलेला, करूण आक्रोशांनी कठोर, उपवासात मग्न, दुःखी आणि मृत्यूच्या वाटेकडे पाहत उभा आहे.
दिवसं प्रति वृक्षाणाम् अवश्यायास्रुबिन्दवः । गुच्छलोचनकोशेभ्यस् तापोष्णा निपतन्त्य् अधः
दररोज झाडांच्या घोसातील डोळ्यांतून, उन्हाच्या तापामुळे गरम झालेल्या दवासारख्या अश्रूंचे थेंब खाली पडतात.
प्रशान्तजनसञ्चारा रथ्याः क्षारविधूसराः । विधवा विगतानन्दास् संशून्यहृदयं गताः
शांत लोकांनी ओस पडलेल्या रस्त्यांवर मीठाचे पांढरे डाग पसरले आहेत. त्या रस्त्या जणू विधवा झाल्यासारख्या, आनंद हरवलेल्या आणि मनाने रिकाम्या, अगदी ओसाड झाल्या आहेत.
कोकिलालिप्रलापिन्यो वृष्टिबाष्पहता लताः । उष्णोष्णश्वसना देहं घ्नन्ति पल्लवपाणिभिः
कोकिळा आणि मधमाश्यांच्या गोड गप्पांनी गुंजणाऱ्या वेलींना पावसाच्या आणि अश्रूंच्या सरींनी थोडेसे झोडपले आहे. उष्ण वाऱ्याच्या झटक्याने त्यांचे शरीर जळते, आणि त्या आपल्या कोवळ्या पानांनी स्वतःलाच मारत आहेत.
आत्मानं शतधा कर्तुं बृहच्छ्वभ्राच् छिलातले । निर्झरा निपतन्त्य् एते तापतप्तशरीरकाः
तापलेल्या शरीराने हे धबधबे मोठ्या दगडांच्या फटीतून खाली पडतात, जणू स्वतःला शंभर तुकड्यांत फोडायचे ठरवले आहे.
निस्सङ्कथा गतश्रीका मूका विलुलिताशयाः । अन्धेन तमसा पूर्णा गृहा गहनतां गताः
गप्पा आणि समृद्धी हरवलेल्या, मुक्या आणि मनाने उधळलेल्या, आंधाऱ्या अंधाराने भरलेल्या या घरांना जणू काही घनदाट आणि प्रवेश न होणारे जंगलच झाले आहे.
उद्यानपुष्पषण्डेभ्यो रुदद्भ्यो भ्रमरारवैः । पूतिगन्धो विनिर्याति स्वामोदापरनामकः
उद्यानाातील फुलांच्या घोसातून, जशी मधमाशा रडत आहेत, तशीच एक वाईट दुर्गंधही पसरते, जी पूर्वीच्या गोड सुवासाला आता दुसरं नाव मिळालं आहे.
चूतद्रुमविलासिन्यो विरसाः प्रतिवासरम् । लताः कृशा विलीयन्ते सङ्कुचद्गुच्छलोचनाः
आंब्याच्या झाडांच्या सोबतीच्या वेलींना दिवसेंदिवस गोडी उरलेली नाही; त्या सडपातळ वेलींना, ज्या कळीसारख्या डोळ्यांनी आकुंचन पावत आहेत, हळूहळू संपत चालल्या आहेत.
प्रक्षेप्तुम् अम्बुधौ देहं प्रवृत्ता गन्तुम् आकुलाः । कुल्याः कलकलालोला लोलयन्त्यस् तनुं भुवि
लहान नद्या, आपलं शरीर समुद्रात टाकण्यासाठी आतुर झाल्या आहेत आणि निघून जाण्याची ओढ त्यांना लागली आहे; त्या जमिनीवरून वाहताना त्यांचं पाणी सतत गडगडत, अस्वस्थपणे पुढे सरकत आहे.
अशङ्कमषकापातस्पन्दम् अप्य् अतिचापलम् । कलयन्त्यस् स्थिता वाप्यो निस्स्पन्दानन्दम् आत्मनि
तळ्यांमध्ये काहीच हालचाल नाही; एखाद्या डासाचं पडणं सुद्धा त्यांना फारच अस्थिर वाटतं, आणि त्या आपल्या शांततेतच आनंद मानतात.
गायत्किन्नरगन्धर्वविद्याधरसुराङ्गनम् । नूनम् अद्य नभो जातम् अस्मत्ताताभ्यलङ्कृतम्
आज आमचे वडील आल्यामुळे आकाश किन्नर, गंधर्व, विद्याधर आणि देवांगनांच्या गाण्यांनी नक्कीच भरून गेले आहे.
तद् देव्यौ क्रियतां तावद् अस्माकं शोकनाशनम् । महतां दर्शनं नाम न कदाचन निष्फलम्
म्हणून या देवता आमच्या दुःखाचा नाश करोत; कारण थोर व्यक्तींचे दर्शन कधीच निष्फळ जात नाही.
इत्य् उक्तवन्तं सा पुत्रं मूर्ध्नि पस्पर्श पाणिना । पल्लवेनानता नम्रं मूलग्रन्थिम् इवाब्जिनी
अशी सांगून तिने आपल्या मुलाच्या डोक्यावर हात ठेवला, जणू कमळ आपला कोवळा पाला वाकवून मुळाशी स्पर्श करते.
तस्यास् स्पर्शेन तेनासौ दुःखदौर्भाग्यसङ्कटम् । जहौ प्रावृड्घनासङ्गाद् ग्रीष्मतापम् इवाचलः
तिच्या त्या स्पर्शाने त्याचे दुःख आणि दुर्दैव दूर झाले, जसे पावसाळ्यात ढग जमले की डोंगरावरचा उन्हाचा ताप नाहीसा होतो.
सर्वो गृहजनस् सो ऽथ तयोर् देव्योर् विलोकनात् । लक्ष्मीवान् दुःखनिर्मुक्तो बभूवामृतपो यथा
त्या दोन देवतांना पाहिल्यावर घरातले सगळे लोक सुखी, समृद्ध झाले आणि त्यांच्या दुःखांचा पूर्णपणे नायनाट झाला, जणू अमृत प्यायल्यानंतर जसा आनंद मिळतो.
तयास्य लीलया मात्रा पुत्रस्य ज्येष्ठशर्मणः । कस्मान् न दर्शनं दत्तं नो दत्तः कथितो ऽथवा
ती माऊली आपल्या खेळकरपणामुळे ज्येष्ठशर्मा या आपल्या मुलाची भेट किंवा त्याचा उल्लेखसुद्धा का दिला नाही? हे का घडले?
बुद्धः पृथ्व्यादिबोधेन येन पृथ्व्यादिसङ्घकः । तस्य पिण्डात्मतां धत्ते व्योमैवान्यस्य केवलम्
ज्याला पृथ्वी आणि इतर तत्त्वांचे ज्ञान होते, तो त्या तत्त्वांच्या एकत्रित स्वरूपाला आपलेपण देतो, जसे आकाश दुसऱ्या कुठल्या तरी रूपात दिसते.
असद् एवाङ्ग सद् इव भाति पृथ्व्यादिवेदनात् । यथा बालस्य वेतालो न भाति तदवेदनात्
माझ्या प्रिय, पृथ्वी वगैरे तत्त्वांची जाणीव झाल्यामुळे असत्यही सत्यासारखे वाटते, जसे एखाद्या मुलाला वेताळाची कल्पनाच नसल्यामुळे तो त्याला दिसत नाही.
यथा पृथ्व्यादिता भाता न पृथ्व्यादि भवेत् क्षणात् । स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानात् तथा जाग्रत्य् अपि स्फुटम्
जसं पृथ्वी वगैरेचं स्वरूप दिसतं, पण ते क्षणात नाहीसं होतं, तसंच स्वप्नात स्वप्नाचं ज्ञान असतं आणि जागेपणीही हे अगदी स्पष्टपणे घडतं.
पृथ्व्यादि खतया बुद्धं खम् इत्य् एवानुभूयते । तथा हि क्षुब्धधातूनां कुड्ये ऽपि ख इवोद्यमः
जेंव्हा आकाशाचं तत्व जागृत होतं, तेंव्हा फक्त आकाशाचाच अनुभव येतो; आणि जेंव्हा सगळ्या तत्वांत अस्वस्थता असते, तेंव्हा भिंतीतही आकाशासारखी हालचाल वाटते.
स्वप्ने नगरम् उर्वी वा शून्यं खातं च बुध्यते । स्वप्नाङ्गना च कुरुते शून्याप्य् अर्थक्रिया नृणाम्
स्वप्नात एखादं शहर किंवा जमीन रिकामी किंवा पोकळ वाटू शकते; आणि स्वप्नातील स्त्रीही खरी नसतानाही माणसांसाठी अर्थपूर्ण कृती करते.
खं पृथ्व्यादितया बुद्धं पृथ्व्यादि भवति क्षणात् । मूर्छया परलोको ऽपि प्रत्यक्षम् अनुभूयते
आकाश पृथ्वी वगैरे म्हणून ओळखलं गेलं, की ते क्षणभर पृथ्वी वगैरे होतं; आणि भ्रमामुळे परलोकही प्रत्यक्ष अनुभवाला येतो.
बालो व्योमैव वेतालं म्रियमानो ऽम्बरं वनम् । केशोण्डुकं खम् अन्यस् तु खम् अन्यो वेत्ति मौक्तिकम्
लहान मुलाला आकाशात वेताळ दिसतो, मरणाऱ्या माणसाला तेच आकाश जणू जंगलासारखं वाटतं, कुणाला केसाचं गोळं दिसतं, कुणाला आकाश वेगळंच भासतं, तर कुणाला त्यात मोती दिसतो.
त्रस्तक्षीवार्धनिद्राश् च नौयानाश् च सदैव खे । वेतालवच् च वृक्षादि पश्यन्त्य् अनुभवत्य् अपि
भीतीने घाबरलेले, अर्धवट झोपेतले, किंवा बोटीत बसलेले लोक नेहमीच आकाशात झाडं किंवा वेताळासारख्या गोष्टी पाहतात आणि त्याचा अनुभवही घेतात.
प्रथाभावितम् एतेषां पदार्थानाम् अदो वपुः । अभ्यासजनितं भावि नास्त्य् एकं परमार्थतः
या सर्व वस्तूंच्या रूपांना माणसाच्या सवयीच्या कल्पनेमुळेच आकार येतो; वारंवार मनात ठसवल्यामुळे जसं वाटतं तसं दिसतं, पण खऱ्या अर्थाने एकही वस्तू अस्तित्वात नाही.
लीलया तु यथावस्तु बुद्धं पृथ्व्यादि नास्ति तत् । आकाशम् एव संवित्त्या भावित्वादितयोदितम्
पण ज्याला सत्याची जाणीव आहे त्याला पृथ्वी वगैरे वस्तू जशा दिसतात तशा खऱ्या नसतात; केवळ आकाशच जाणीवेमुळे निर्माण झालेलं असं मानलं जातं.
ब्रह्मात्मैकचिदाकाशमात्रबोधवतो मुनेः । पुत्रमित्रकलत्राणि कथं कानि कदा कुतः
जो मुनि ब्रह्म आणि आत्मा यांचा एकच चेतनेचा विस्तार ओळखतो, त्याच्यासाठी मुलगा, मित्र किंवा पत्नी हे कधी, कुठे, कसे किंवा काय असू शकतात?
हस्तश् शिरसि यद् दत्तो लीलया ज्येष्ठशर्मणः । तत् प्रवाहस्थितारम्भसम्बोधायाश् चितेः फलम्
ज्येष्ठशर्म्याने खेळताना हात डोक्यावर ठेवला, हे मनाच्या प्रवाहाच्या सुरुवात आणि चालू राहण्याच्या जाणिवेचे फळ आहे.
बोधो हि चेतति यथैव तथा विभाति सूक्ष्मस् तु खाद् अतितरां च तथा विशुद्धः । सर्वत्र राघव स एव पदार्थजालं स्वप्नेषु कल्पितपुरेष्व् अनुभूतम् एव
जशी जशी चेतना जाणते, तशी तशी ती दिसते; ती अत्यंत सूक्ष्म आहे, आकाशापेक्षाही अधिक, म्हणून ती पूर्णपणे शुद्ध आहे. हे राघव, सर्वत्र हाच वस्तूंचा समूह अनुभवास येतो, जसा स्वप्नातील कल्पित शहरांमध्ये येतो.
तस्मिन् गिरितटे ग्रामे तस्मिन् मण्डपकोदरे । अन्तर्धिम् आश्व् आययतुस् तत्रस्थे एव ते स्त्रियौ
त्या डोंगराच्या उतारावर, त्या गावात, त्या मंडपाच्या आत, त्या दोन स्त्रिया तिथेच राहून अदृश्य झाल्या.