पादैर् अमृदिताम्लानपुष्पपल्लवकोमलैः । फुल्लाब्जदलमालाभैर् अस्पृशद्भूतलं पुनः
तिच्या पावलांना फुलांच्या कोमल कळ्यांसारखी आणि ताज्या पानांसारखी मऊपणा होता. ती पावले जमिनीला न लागता, उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांच्या माळेसारखी दिसत होती. अशा त्या पावलांनी ती पुन्हा चालू लागली.
तालीतमालषण्डानां शुष्कानां शशिरोचिषाम् । आलोकनामृतासेकैर् जनयद् बालपल्लवान्
तिच्या दृष्टिच्या अमृतस्पर्शाने, वाळलेल्या ताड आणि तमाळाच्या झाडांच्या गर्दीत, जिथे चंद्रासारखा उजेडही मावळला होता, तिथे तिने कोवळी पालवी फुलवली.
नमो ऽस्तु वनदेवीभ्याम् इत्य् उक्त्वा कुसुमाञ्जलिम् । तत्याज ज्येष्ठशर्माथ सार्धं गृहजनेन सः
"वनदेवींना नमस्कार असो," असे म्हणून आणि फुलांची अंजली अर्पण करून, ज्येष्ठशर्मा आपल्या घरच्यांसह तिथून निघून गेला.
पपात पादयोर् देव्योस् तयोस् सकुसुमाञ्जलिः । प्रालेयशीकरासारः पद्मिन्या इव पद्मयोः
त्याने त्या देवींच्या पायांवर फुलांची अंजली अर्पण केली, जणू काही पाण्यातील कमळाच्या फुलांवर हिमकणांचा शिडकावा पडावा.
जयतं वनदेव्यौ नो दुःखनाशार्थम् आगते । प्रायः परपरित्राणम् एव कर्म निजं सताम्
आपल्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी आलेल्या वनदेवतांना विजय मिळो. सज्जन लोकांचे कर्म बहुतेक वेळा दुसऱ्यांच्या रक्षणासाठीच असते.
देव्याव् अभवतां स्निग्धाव् इह ब्राह्मणदम्पती । सर्वातिथी कुलकरौ स्तम्भभूतौ द्विजस्थितेः
त्या देवी दोघी इथे ब्राह्मण दांपत्यावर प्रेम करू लागल्या, जे आपल्या कुळाचे आधारस्तंभ होते, सर्व पाहुण्यांचे स्वागत करणारे आणि द्विज समाजाचा आधार होते.
ताव् अद्य गृहम् उत्सृज्य सपुत्रपशुबान्धवम् । स्वर्गं गतौ नः पितरौ तेन शून्यं जगत्त्रयम्
आज आमचे आईवडील, मुलं, जनावरे आणि नातेवाईक सोबत घेऊन घर सोडून स्वर्गात गेले; त्यामुळे आमच्यासाठी हे तिन्ही जग रिकामे झाले आहे.
पक्षिणो वृक्षम् आरुह्य विक्षिपन्तः प्रतिक्षणम् । गृहे शून्ये मृताव् उत्काश् शोचन्ति मधुरस्वनैः
झाडावर बसलेले पक्षी क्षणोक्षणी इकडेतिकडे उडत आहेत; रिकाम्या घरात, मरण पावलेल्यांसाठी ते मधुर आवाजात शोक करत आहेत.
गुहा घुरघुरारावप्रलापकलनाकुला । सरित्स्थूलाश्रुधाराभिः परिरोदिति पर्वतः
डोंगराच्या गुहांमधून घुमणाऱ्या आवाजांनी आणि ओघळणाऱ्या जाड अश्रुधारांनी तो डोंगर गोंधळून जाऊन रडतो.
निर्झराक्रन्दहारिण्यो मुक्ताम्बरपयोधराः । तप्तनिश्श्वासविध्वस्ताः परं कार्श्यम् इता दिशः
धबधबे, त्यांच्या सैल झालेल्या वस्त्रांनी आणि उघड्या छातीने, आक्रोश करत आहेत; त्यांच्या गरम उसास्यांनी ते विखुरले गेले आहेत आणि सगळीकडे अत्यंत कृश अवस्थेत भटकत आहेत.
क्षतविक्षतसर्वाङ्गः करुणाक्रन्दकर्कशः । उपवासपरो ग्रामो दीनो मृतिपरस् स्थितः
गाव सगळ्या अंगांनी जखमी आणि फाटलेला, करूण आक्रोशांनी कठोर, उपवासात मग्न, दुःखी आणि मृत्यूच्या वाटेकडे पाहत उभा आहे.
दिवसं प्रति वृक्षाणाम् अवश्यायास्रुबिन्दवः । गुच्छलोचनकोशेभ्यस् तापोष्णा निपतन्त्य् अधः
दररोज झाडांच्या घोसातील डोळ्यांतून, उन्हाच्या तापामुळे गरम झालेल्या दवासारख्या अश्रूंचे थेंब खाली पडतात.
प्रशान्तजनसञ्चारा रथ्याः क्षारविधूसराः । विधवा विगतानन्दास् संशून्यहृदयं गताः
शांत लोकांनी ओस पडलेल्या रस्त्यांवर मीठाचे पांढरे डाग पसरले आहेत. त्या रस्त्या जणू विधवा झाल्यासारख्या, आनंद हरवलेल्या आणि मनाने रिकाम्या, अगदी ओसाड झाल्या आहेत.
कोकिलालिप्रलापिन्यो वृष्टिबाष्पहता लताः । उष्णोष्णश्वसना देहं घ्नन्ति पल्लवपाणिभिः
कोकिळा आणि मधमाश्यांच्या गोड गप्पांनी गुंजणाऱ्या वेलींना पावसाच्या आणि अश्रूंच्या सरींनी थोडेसे झोडपले आहे. उष्ण वाऱ्याच्या झटक्याने त्यांचे शरीर जळते, आणि त्या आपल्या कोवळ्या पानांनी स्वतःलाच मारत आहेत.
आत्मानं शतधा कर्तुं बृहच्छ्वभ्राच् छिलातले । निर्झरा निपतन्त्य् एते तापतप्तशरीरकाः
तापलेल्या शरीराने हे धबधबे मोठ्या दगडांच्या फटीतून खाली पडतात, जणू स्वतःला शंभर तुकड्यांत फोडायचे ठरवले आहे.
निस्सङ्कथा गतश्रीका मूका विलुलिताशयाः । अन्धेन तमसा पूर्णा गृहा गहनतां गताः
गप्पा आणि समृद्धी हरवलेल्या, मुक्या आणि मनाने उधळलेल्या, आंधाऱ्या अंधाराने भरलेल्या या घरांना जणू काही घनदाट आणि प्रवेश न होणारे जंगलच झाले आहे.
उद्यानपुष्पषण्डेभ्यो रुदद्भ्यो भ्रमरारवैः । पूतिगन्धो विनिर्याति स्वामोदापरनामकः
उद्यानाातील फुलांच्या घोसातून, जशी मधमाशा रडत आहेत, तशीच एक वाईट दुर्गंधही पसरते, जी पूर्वीच्या गोड सुवासाला आता दुसरं नाव मिळालं आहे.
चूतद्रुमविलासिन्यो विरसाः प्रतिवासरम् । लताः कृशा विलीयन्ते सङ्कुचद्गुच्छलोचनाः
आंब्याच्या झाडांच्या सोबतीच्या वेलींना दिवसेंदिवस गोडी उरलेली नाही; त्या सडपातळ वेलींना, ज्या कळीसारख्या डोळ्यांनी आकुंचन पावत आहेत, हळूहळू संपत चालल्या आहेत.
प्रक्षेप्तुम् अम्बुधौ देहं प्रवृत्ता गन्तुम् आकुलाः । कुल्याः कलकलालोला लोलयन्त्यस् तनुं भुवि
लहान नद्या, आपलं शरीर समुद्रात टाकण्यासाठी आतुर झाल्या आहेत आणि निघून जाण्याची ओढ त्यांना लागली आहे; त्या जमिनीवरून वाहताना त्यांचं पाणी सतत गडगडत, अस्वस्थपणे पुढे सरकत आहे.
अशङ्कमषकापातस्पन्दम् अप्य् अतिचापलम् । कलयन्त्यस् स्थिता वाप्यो निस्स्पन्दानन्दम् आत्मनि
तळ्यांमध्ये काहीच हालचाल नाही; एखाद्या डासाचं पडणं सुद्धा त्यांना फारच अस्थिर वाटतं, आणि त्या आपल्या शांततेतच आनंद मानतात.
गायत्किन्नरगन्धर्वविद्याधरसुराङ्गनम् । नूनम् अद्य नभो जातम् अस्मत्ताताभ्यलङ्कृतम्
आज आमचे वडील आल्यामुळे आकाश किन्नर, गंधर्व, विद्याधर आणि देवांगनांच्या गाण्यांनी नक्कीच भरून गेले आहे.
तद् देव्यौ क्रियतां तावद् अस्माकं शोकनाशनम् । महतां दर्शनं नाम न कदाचन निष्फलम्
म्हणून या देवता आमच्या दुःखाचा नाश करोत; कारण थोर व्यक्तींचे दर्शन कधीच निष्फळ जात नाही.
इत्य् उक्तवन्तं सा पुत्रं मूर्ध्नि पस्पर्श पाणिना । पल्लवेनानता नम्रं मूलग्रन्थिम् इवाब्जिनी
अशी सांगून तिने आपल्या मुलाच्या डोक्यावर हात ठेवला, जणू कमळ आपला कोवळा पाला वाकवून मुळाशी स्पर्श करते.
तस्यास् स्पर्शेन तेनासौ दुःखदौर्भाग्यसङ्कटम् । जहौ प्रावृड्घनासङ्गाद् ग्रीष्मतापम् इवाचलः
तिच्या त्या स्पर्शाने त्याचे दुःख आणि दुर्दैव दूर झाले, जसे पावसाळ्यात ढग जमले की डोंगरावरचा उन्हाचा ताप नाहीसा होतो.
सर्वो गृहजनस् सो ऽथ तयोर् देव्योर् विलोकनात् । लक्ष्मीवान् दुःखनिर्मुक्तो बभूवामृतपो यथा
त्या दोन देवतांना पाहिल्यावर घरातले सगळे लोक सुखी, समृद्ध झाले आणि त्यांच्या दुःखांचा पूर्णपणे नायनाट झाला, जणू अमृत प्यायल्यानंतर जसा आनंद मिळतो.
तयास्य लीलया मात्रा पुत्रस्य ज्येष्ठशर्मणः । कस्मान् न दर्शनं दत्तं नो दत्तः कथितो ऽथवा
ती माऊली आपल्या खेळकरपणामुळे ज्येष्ठशर्मा या आपल्या मुलाची भेट किंवा त्याचा उल्लेखसुद्धा का दिला नाही? हे का घडले?
बुद्धः पृथ्व्यादिबोधेन येन पृथ्व्यादिसङ्घकः । तस्य पिण्डात्मतां धत्ते व्योमैवान्यस्य केवलम्
ज्याला पृथ्वी आणि इतर तत्त्वांचे ज्ञान होते, तो त्या तत्त्वांच्या एकत्रित स्वरूपाला आपलेपण देतो, जसे आकाश दुसऱ्या कुठल्या तरी रूपात दिसते.
असद् एवाङ्ग सद् इव भाति पृथ्व्यादिवेदनात् । यथा बालस्य वेतालो न भाति तदवेदनात्
माझ्या प्रिय, पृथ्वी वगैरे तत्त्वांची जाणीव झाल्यामुळे असत्यही सत्यासारखे वाटते, जसे एखाद्या मुलाला वेताळाची कल्पनाच नसल्यामुळे तो त्याला दिसत नाही.
यथा पृथ्व्यादिता भाता न पृथ्व्यादि भवेत् क्षणात् । स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानात् तथा जाग्रत्य् अपि स्फुटम्
जसं पृथ्वी वगैरेचं स्वरूप दिसतं, पण ते क्षणात नाहीसं होतं, तसंच स्वप्नात स्वप्नाचं ज्ञान असतं आणि जागेपणीही हे अगदी स्पष्टपणे घडतं.
पृथ्व्यादि खतया बुद्धं खम् इत्य् एवानुभूयते । तथा हि क्षुब्धधातूनां कुड्ये ऽपि ख इवोद्यमः
जेंव्हा आकाशाचं तत्व जागृत होतं, तेंव्हा फक्त आकाशाचाच अनुभव येतो; आणि जेंव्हा सगळ्या तत्वांत अस्वस्थता असते, तेंव्हा भिंतीतही आकाशासारखी हालचाल वाटते.