आसन्नमृत्युतरुणान्तरवक्त्रकान्तिसंशीर्णजीर्णतरुपर्णवनोपमानम् । वृष्टिव्यपायपरिधूसरदेशरूक्षं जातं गृहेश्वरवियोगहतं गृहं तत्
गृहस्वामीच्या वियोगाने ते घर जणू मृत्यूच्या छायेत असलेल्या माणसांच्या मलिन चेहऱ्यांमुळे ज्या वयोवृद्ध झाडांची पानं गळून गेली आहेत अशा अरण्यासारखं, किंवा पाऊस ओसरल्यानंतर धुळीने माखलेल्या, कोरड्या प्रदेशासारखं झालं होतं.
अथ सा निर्मलज्ञानचिराभ्यासेन सुन्दरी । सम्पन्ना सत्यसङ्कल्पा सत्यकामा च देववत्
मग त्या सुंदर स्त्रीने निर्मळ ज्ञानाचा दीर्घ काळ सराव केल्याने खरी इच्छाशक्ती आणि खरी इच्छा मिळवली, आणि ती जणू एखाद्या देवीसारखी झाली.
चिन्तयाम् आस माम् एते देवीं चेमां स्वबान्धवाः । पश्यन्तु तावत् सामान्यललनारूपधारिणीम्
ती विचार करू लागली, 'माझे हे नातेवाईक मला आता साध्या स्त्रीच्या रूपात पाहू देत.'
ततो गृहजनस् तत्र स ददर्शाङ्गनाद्वयम् । लक्ष्मीगौर्योर् युगम् इव समुद्भासितमन्दिरम्
मग घरातील लोकांनी तिथे त्या दोन स्त्रियांना पाहिलं, जणू लक्ष्मी आणि गौरी एकत्र चमकत उभ्या आहेत असं भासलं.
आपादं विविधाम्लानमालावलनसुन्दरम् । वसन्तलक्ष्म्योर् युगलम् इवामोदितकाननम्
डोक्यापासून पायापर्यंत त्या दोघी वेगवेगळ्या ताज्या फुलांच्या माळांनी सजलेल्या होत्या, जणू वसंत ऋतूच्या देवींसारख्या आनंदी वनासारख्या दिसत होत्या.
सर्वौषधिवनग्रामं पूरयत् तं रसायनैः । शीतलाह्लादसुखदं चन्द्रद्वयम् इवोदितम्
त्या दोघींनी सगळ्या औषधी वनाला अमृताने भरून टाकलं, गारवा, आनंद आणि सुख देणाऱ्या दोन चंद्रांसारख्या त्या तिथे प्रकट झाल्या.
लम्बालकलतालोललोचनालिविलोकितैः । किरत् कुवलयोन्मिश्रमालतीकुसुमोत्करान्
त्यांच्या लांब, लहरत्या केसांच्या वेण्या आणि चंचल डोळ्यांच्या कटाक्षांनी त्यांनी निळ्या कमळांसोबत चमेलीच्या फुलांचे गुच्छ जणू विखुरले.
द्रुतहेमरसापूर्णसरित्सरणहारिणा । देहप्रभाप्रभावेन कनकीकृतकाननम्
त्यांच्या देहाची कांती वितळलेल्या सोन्याने भरलेल्या नद्यांसारखी वाहत होती, त्यामुळे सारा जंगल जणू सोन्याचं झालं असावं असं उजळून निघालं.
सहजाया वपुर् लक्ष्म्या लीलादोलाविलासिना । तरतेव तरङ्गाढ्यनिजलावण्यवारिधेः
स्वाभाविक सौंदर्य आणि खेळकर अदांनी लक्ष्मीचं रूप आपल्या सौंदर्याच्या समुद्रातील लाटा सहजपणे ओलांडत असल्यासारखं भासत होतं.
विलोलबाहुलतिकायुगेनारुणपाणिना । प्रकिरद् वा नवं हैमकल्पवृक्षलतावनम्
वेलीसारख्या हालणाऱ्या बाहूंनी आणि अरुण रंगाच्या हातांनी तिने जणू सोन्याच्या नव्या कल्पवृक्षांचं वनच पसरवलं.
पादैर् अमृदिताम्लानपुष्पपल्लवकोमलैः । फुल्लाब्जदलमालाभैर् अस्पृशद्भूतलं पुनः
तिच्या पावलांना फुलांच्या कोमल कळ्यांसारखी आणि ताज्या पानांसारखी मऊपणा होता. ती पावले जमिनीला न लागता, उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांच्या माळेसारखी दिसत होती. अशा त्या पावलांनी ती पुन्हा चालू लागली.
तालीतमालषण्डानां शुष्कानां शशिरोचिषाम् । आलोकनामृतासेकैर् जनयद् बालपल्लवान्
तिच्या दृष्टिच्या अमृतस्पर्शाने, वाळलेल्या ताड आणि तमाळाच्या झाडांच्या गर्दीत, जिथे चंद्रासारखा उजेडही मावळला होता, तिथे तिने कोवळी पालवी फुलवली.
नमो ऽस्तु वनदेवीभ्याम् इत्य् उक्त्वा कुसुमाञ्जलिम् । तत्याज ज्येष्ठशर्माथ सार्धं गृहजनेन सः
"वनदेवींना नमस्कार असो," असे म्हणून आणि फुलांची अंजली अर्पण करून, ज्येष्ठशर्मा आपल्या घरच्यांसह तिथून निघून गेला.
पपात पादयोर् देव्योस् तयोस् सकुसुमाञ्जलिः । प्रालेयशीकरासारः पद्मिन्या इव पद्मयोः
त्याने त्या देवींच्या पायांवर फुलांची अंजली अर्पण केली, जणू काही पाण्यातील कमळाच्या फुलांवर हिमकणांचा शिडकावा पडावा.
जयतं वनदेव्यौ नो दुःखनाशार्थम् आगते । प्रायः परपरित्राणम् एव कर्म निजं सताम्
आपल्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी आलेल्या वनदेवतांना विजय मिळो. सज्जन लोकांचे कर्म बहुतेक वेळा दुसऱ्यांच्या रक्षणासाठीच असते.
देव्याव् अभवतां स्निग्धाव् इह ब्राह्मणदम्पती । सर्वातिथी कुलकरौ स्तम्भभूतौ द्विजस्थितेः
त्या देवी दोघी इथे ब्राह्मण दांपत्यावर प्रेम करू लागल्या, जे आपल्या कुळाचे आधारस्तंभ होते, सर्व पाहुण्यांचे स्वागत करणारे आणि द्विज समाजाचा आधार होते.
ताव् अद्य गृहम् उत्सृज्य सपुत्रपशुबान्धवम् । स्वर्गं गतौ नः पितरौ तेन शून्यं जगत्त्रयम्
आज आमचे आईवडील, मुलं, जनावरे आणि नातेवाईक सोबत घेऊन घर सोडून स्वर्गात गेले; त्यामुळे आमच्यासाठी हे तिन्ही जग रिकामे झाले आहे.
पक्षिणो वृक्षम् आरुह्य विक्षिपन्तः प्रतिक्षणम् । गृहे शून्ये मृताव् उत्काश् शोचन्ति मधुरस्वनैः
झाडावर बसलेले पक्षी क्षणोक्षणी इकडेतिकडे उडत आहेत; रिकाम्या घरात, मरण पावलेल्यांसाठी ते मधुर आवाजात शोक करत आहेत.
गुहा घुरघुरारावप्रलापकलनाकुला । सरित्स्थूलाश्रुधाराभिः परिरोदिति पर्वतः
डोंगराच्या गुहांमधून घुमणाऱ्या आवाजांनी आणि ओघळणाऱ्या जाड अश्रुधारांनी तो डोंगर गोंधळून जाऊन रडतो.
निर्झराक्रन्दहारिण्यो मुक्ताम्बरपयोधराः । तप्तनिश्श्वासविध्वस्ताः परं कार्श्यम् इता दिशः
धबधबे, त्यांच्या सैल झालेल्या वस्त्रांनी आणि उघड्या छातीने, आक्रोश करत आहेत; त्यांच्या गरम उसास्यांनी ते विखुरले गेले आहेत आणि सगळीकडे अत्यंत कृश अवस्थेत भटकत आहेत.
क्षतविक्षतसर्वाङ्गः करुणाक्रन्दकर्कशः । उपवासपरो ग्रामो दीनो मृतिपरस् स्थितः
गाव सगळ्या अंगांनी जखमी आणि फाटलेला, करूण आक्रोशांनी कठोर, उपवासात मग्न, दुःखी आणि मृत्यूच्या वाटेकडे पाहत उभा आहे.
दिवसं प्रति वृक्षाणाम् अवश्यायास्रुबिन्दवः । गुच्छलोचनकोशेभ्यस् तापोष्णा निपतन्त्य् अधः
दररोज झाडांच्या घोसातील डोळ्यांतून, उन्हाच्या तापामुळे गरम झालेल्या दवासारख्या अश्रूंचे थेंब खाली पडतात.
प्रशान्तजनसञ्चारा रथ्याः क्षारविधूसराः । विधवा विगतानन्दास् संशून्यहृदयं गताः
शांत लोकांनी ओस पडलेल्या रस्त्यांवर मीठाचे पांढरे डाग पसरले आहेत. त्या रस्त्या जणू विधवा झाल्यासारख्या, आनंद हरवलेल्या आणि मनाने रिकाम्या, अगदी ओसाड झाल्या आहेत.
कोकिलालिप्रलापिन्यो वृष्टिबाष्पहता लताः । उष्णोष्णश्वसना देहं घ्नन्ति पल्लवपाणिभिः
कोकिळा आणि मधमाश्यांच्या गोड गप्पांनी गुंजणाऱ्या वेलींना पावसाच्या आणि अश्रूंच्या सरींनी थोडेसे झोडपले आहे. उष्ण वाऱ्याच्या झटक्याने त्यांचे शरीर जळते, आणि त्या आपल्या कोवळ्या पानांनी स्वतःलाच मारत आहेत.
आत्मानं शतधा कर्तुं बृहच्छ्वभ्राच् छिलातले । निर्झरा निपतन्त्य् एते तापतप्तशरीरकाः
तापलेल्या शरीराने हे धबधबे मोठ्या दगडांच्या फटीतून खाली पडतात, जणू स्वतःला शंभर तुकड्यांत फोडायचे ठरवले आहे.
निस्सङ्कथा गतश्रीका मूका विलुलिताशयाः । अन्धेन तमसा पूर्णा गृहा गहनतां गताः
गप्पा आणि समृद्धी हरवलेल्या, मुक्या आणि मनाने उधळलेल्या, आंधाऱ्या अंधाराने भरलेल्या या घरांना जणू काही घनदाट आणि प्रवेश न होणारे जंगलच झाले आहे.
उद्यानपुष्पषण्डेभ्यो रुदद्भ्यो भ्रमरारवैः । पूतिगन्धो विनिर्याति स्वामोदापरनामकः
उद्यानाातील फुलांच्या घोसातून, जशी मधमाशा रडत आहेत, तशीच एक वाईट दुर्गंधही पसरते, जी पूर्वीच्या गोड सुवासाला आता दुसरं नाव मिळालं आहे.
चूतद्रुमविलासिन्यो विरसाः प्रतिवासरम् । लताः कृशा विलीयन्ते सङ्कुचद्गुच्छलोचनाः
आंब्याच्या झाडांच्या सोबतीच्या वेलींना दिवसेंदिवस गोडी उरलेली नाही; त्या सडपातळ वेलींना, ज्या कळीसारख्या डोळ्यांनी आकुंचन पावत आहेत, हळूहळू संपत चालल्या आहेत.
प्रक्षेप्तुम् अम्बुधौ देहं प्रवृत्ता गन्तुम् आकुलाः । कुल्याः कलकलालोला लोलयन्त्यस् तनुं भुवि
लहान नद्या, आपलं शरीर समुद्रात टाकण्यासाठी आतुर झाल्या आहेत आणि निघून जाण्याची ओढ त्यांना लागली आहे; त्या जमिनीवरून वाहताना त्यांचं पाणी सतत गडगडत, अस्वस्थपणे पुढे सरकत आहे.
अशङ्कमषकापातस्पन्दम् अप्य् अतिचापलम् । कलयन्त्यस् स्थिता वाप्यो निस्स्पन्दानन्दम् आत्मनि
तळ्यांमध्ये काहीच हालचाल नाही; एखाद्या डासाचं पडणं सुद्धा त्यांना फारच अस्थिर वाटतं, आणि त्या आपल्या शांततेतच आनंद मानतात.