योगवासिष्ठः

जीवन्मुक्तस्थितिं ब्रह्मन् कृत्वा राघवम् आदितः । क्रमात् कथय मे नित्यं भविष्यामि सुखी यथा

हे ब्रह्मन्, राघवामध्ये सुरुवातीपासून जशी जिवंतपणी मुक्त अवस्थेची स्थापना झाली, ती मला टप्प्याटप्प्याने सांग, म्हणजे मी नेहमी सुखी राहू शकेन.

भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अपुनस्स्मरणं मन्ये साधो विस्मरणं वरम्

हे सज्जन, या जगातील भ्रम हा आकाशासारखा रंगहीन आहे. म्हणून, तो पुन्हा आठवण्यापेक्षा पूर्णपणे विसरणेच मला अधिक योग्य वाटते.

दृश्यात्यन्ताभावबोधं विना तन् नानुभूयते । कदाचित् केनचिन् नाम स बोधो ऽन्विष्यताम् अतः

दृश्य जगाचे पूर्णपणे अस्तित्व नाही, याचे खरे ज्ञान मिळाल्याशिवाय ते कधीच अनुभवता येत नाही. म्हणून, कुणीतरी कधी तरी हे ज्ञान मिळवावे.

स चेह सम्भवत्य् एव तदर्थम् इदम् आततम् । शास्त्रम् आकर्णयसि चेत् तत्त्वं प्राप्नोषि नान्यथा

हे ज्ञान जर इथे मिळू शकते, तर ह्या ग्रंथाचा उद्देश हाच आहे. तू हे नीट ऐकलेस तर तुला सत्य मिळेल; अन्यथा नाही.

जगद्भ्रमो ऽयं दृश्यो ऽपि नास्त्य् एवेत्य् अनुभूयते । वर्णो व्योम्न इवाखेदाद् विचारेणामुनानघ

हे जगाचे भ्रम दिसत असले तरी खरे तर अस्तित्वात नाही, असेच अनुभवास येते. हे पवित्रा, या विचाराने तो भ्रम आकाशातील रंगासारखा नाहीसा होतो.

दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् । सम्पन्नं चेत् तद् उत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः

जेव्हा 'दृश्य काहीच नाही' ही खरी समजूत मनात ठसते आणि मनाचं दृश्यांवरचं आकर्षण पूर्णपणे नाहीसं होतं, तेव्हा सर्वोच्च निर्वाणाची आनंदावस्था आपोआप येते.

अन्यथा शास्त्रगर्तेषु लुठतां भवताम् इह । भवत्य् अकृत्रिमज्ञाना कल्पैर् अपि न निर्वृतिः

नाहीतर, जो कोणी फक्त शास्त्रांच्या खोल गर्तेतच फिरत राहतो, त्याला नैसर्गिक ज्ञान मिळत नाही आणि कितीही काळ गेला तरी त्याची खरी सुटका होत नाही.

परित्यागो वासनाया उत्तमो मोक्ष उच्यते । ब्रह्मन् स एष विमलक्रमो ज्ञानप्रकाशकः

म्हणून, मनातल्या वासनांचा संपूर्ण त्याग हाच सर्वात श्रेष्ठ मुक्ती मार्ग आहे. हे ब्रह्मन्, हाच निर्मळ आणि ज्ञान उजळवणारा खरा मार्ग आहे.

क्षीणायां वासनायां तु मनो गलति सत्वरम् । क्षीणायां शीतसन्तत्यां ब्रह्मन् हिमकणो यथा

जेव्हा वासना पूर्णपणे संपतात, तेव्हा मन लगेचच विरघळून जातं. जसं थंड हवेचा प्रवाह थांबला की हिमकणही विरघळतो, तसंच हे ब्रह्मन्.

अयं वासनया देहो ध्रियते भूतपञ्जरः । तनुनान्तर्निविष्टेन मुक्तौघस् तन्तुना यथा

हा देह म्हणजे पंचमहाभूतांचे पिंजरे आहे, आणि तो वासनांमुळे टिकून राहतो. जसा एक गाठ भरपूर धाग्यांनी बनलेला असतो, आणि त्याला आतून जाणारा एक धागा धरून ठेवतो, तसाच हा देहही आतल्या वासनांमुळे टिकतो.

वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्मनो हेतुश् शुद्धा जन्मविनाशिनी

वासनांचे दोन प्रकार सांगितले आहेत — शुद्ध आणि अशुद्ध. अशुद्ध वासना जन्माचे कारण बनते, तर शुद्ध वासना जन्माचा नाश घडवते.

अज्ञानसुघनाकारा घनाहङ्कारशालिनी । पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः

ज्ञानी लोक सांगतात की अशुद्ध वासना अज्ञानाने भरलेली आणि अहंकाराने गच्च भरलेली असते, आणि तीच पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्याचे कारण बनते.

पुनर्जन्माङ्कुरत्यक्ता स्थिता सम्भृष्टबीजवत् । देहान्तं ध्रियते ज्ञातज्ञेया शुद्धेति सोच्यते

शुद्ध वासना म्हणजे जी पुन्हा जन्म घेण्याचे बीज सोडून देते, ती भाजलेल्या बीजासारखी असते — ती देहाच्या शेवटपर्यंत टिकते आणि ज्यात जाणणारा व जाण्याचे जे आहे ते एकरूप होतात, म्हणून तिला 'शुद्ध' असे म्हणतात.

अपुनर्जन्मकरणी जीवन्मुक्तेषु देहिषु । वासना विद्यते शुद्धा देहे चक्र इव भ्रमः

ज्यांना देह आहे आणि जे जिवंतपणी मुक्त झाले आहेत, त्यांच्यात एक शुद्ध वासना असते, जी पुन्हा जन्माला कारणीभूत होत नाही; ती देहात चक्र फिरल्यासारखी फक्त राहते.

ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभाजनम् । ज्ञातज्ञेयास् त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः

ज्यांच्या वासनांचा पूर्णपणे शुद्ध झाला आहे आणि ज्यामुळे पुढचा जन्म किंवा दुःख होत नाही, तसेच ज्यांनी जाणणारा आणि जाण्याचे सर्व समजून घेतले आहे, त्यांनाच खरे जिवंतपणी मुक्त आणि खरे ज्ञानी म्हणतात.

जीवन्मुक्तपदं प्राप्तो यथा रामो महामतिः । तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि जरामरणशान्तये

रामासारख्या महान बुद्धीच्या व्यक्तीने ज्या प्रकारे जिवंतपणी मुक्ती मिळवली, ती स्थिती मी तुला सांगणार आहे, जेणेकरून तुझ्या वृद्धत्व आणि मृत्यूचे दुःख संपेल.

भरद्वाज महाबुद्धे रामक्रमम् इमं शुभम् । शृणु वक्ष्यामि तेनैव सर्वं ज्ञास्यसि सर्वथा

भरद्वाज, तू मोठ्या बुद्धीचा आहेस; आता मी तुला रामाचा हा पवित्र मार्ग सांगतो, तो नीट ऐक. या मार्गामुळे तुला सर्व काही सर्व प्रकारे समजेल.

विद्यागृहाद् विनिष्क्रम्य रामो राजीवलोचनः । दिवसान्य् अनयद् गेहे लीलाभिर् अकुतोभयः

विद्येच्या घरातून बाहेर पडल्यावर, कमळासारखी डोळे असलेला राम आपल्या घरी आनंदाने, कुठलाही भीती न बाळगता, खेळण्यात दिवस घालवू लागला.

अथ गच्छति काले ऽत्र पालयत्य् अवनिं नृपे । प्रजासु वीतशोकासु स्थितासु विगतज्वरम्

काळ पुढे सरकत असताना, राजा पृथ्वीचे राज्य नीट सांभाळत होता आणि प्रजेला कुठलाही दुःख नव्हते; सगळे लोक निर्धास्तपणे, शांततेत राहत होते.

तीर्थमुन्याश्रमश्रेणीं द्रष्टुम् उत्कण्ठितं मनः । रामस्याभूद् भृशं तत्र कदाचिद् गुणशालिनः

त्या काळात, गुणांनी भरलेल्या रामाच्या मनात पवित्र तीर्थक्षेत्रे आणि ऋषींच्या आश्रमांची ओळ पाहण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली.

राघवश् चिन्तयित्वैवम् उपेत्य चरणौ पितुः । हंसः पद्माव् इव नवौ जग्राह नखकेसरौ

राघवाने असं विचार करून आपल्या वडिलांच्या पायाजवळ गेला आणि हंस जसा ताज्या कमळाच्या केसरांना धरतो, तसंच त्याने वडिलांचे पाय धरले.

तीर्थानि देवसद्मानि वनान्य् आयतनानि च । द्रष्टुम् उत्कण्ठितं तात ममेदं हि भृशं मनः

बाबा, माझं मन पवित्र तीर्थस्थळं, देवांची घरं, वनं आणि पवित्र स्थानं पाहण्याची फारच ओढ लागली आहे.

तद् एताम् अर्थनां पूर्वां सफलीकर्तुम् अर्हसि । न सो ऽस्ति भुवने तात त्वया यो ऽर्थी विमानितः

म्हणून, माझी ही मागणी पूर्ण करावी, असं तुला सांगतो. बाबा, या जगात असं कोणी नाही की ज्याने तुझ्याकडे काही मागितलं आणि तू त्याला निराश केलंस.

इति सम्प्रार्थितो राजा वसिष्ठेन समं तदा । विचार्यामुञ्चद् एवैनं रामं प्रथमम् अर्थिनम्

अशा प्रकारे विनंती केल्यावर, राजाने वसिष्ठांसोबत विचार करून, सर्वप्रथम मागणी करणाऱ्या रामाला परवानगी दिली.

शुभे नक्षत्रदिवसे भ्रातृभ्यां सह राघवः । मङ्गलालङ्कृतवपुः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः

शुभ नक्षत्राच्या दिवशी, राघव आपल्या दोन भावांसह, मंगल अलंकार घालून, ब्राह्मणांकडून आशीर्वाद घेऊन प्रवासाला निघाला.

वसिष्ठप्रहितैर् विप्रैश् शास्त्रतज्ज्ञैस् समन्वितः । स्निग्धैः कतिपयैर् एव राजपुत्रवरैस् सह

वसिष्ठांनी पाठवलेल्या, वेदशास्त्रात पारंगत अशा विद्वान ब्राह्मणांसोबत आणि काही प्रेमळ, मान्यवर राजपुत्रांच्या संगतीत तो निघाला.

अम्बाभिर् विहिताशीर्भिर् आलिङ्ग्यालिङ्ग्य भूषितः । निरगात् स गृहात् तस्मात् तीर्थयात्रार्थम् उद्यतः

आईंनी आशीर्वाद दिले, प्रेमाने मिठी मारली आणि शुभेच्छा दिल्या, अशा या अलंकृत अवस्थेत तो तीर्थयात्रेसाठी घरातून बाहेर पडला.

निर्गतस् स्वपुरात् पौरैस् तूर्यघोषेण वर्धितः । पीयमानः पुरन्ध्रीणां नेत्रैर् भृङ्गौघभङ्गुरैः

तो आपल्या नगरातून निघाला, नगरवासीयांनी वाद्यांच्या गजरात त्याचे स्वागत केले, आणि नगरातील स्त्रियांनी मधमाश्यांच्या झुंडीप्रमाणे डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहिले.

ग्रामीणललनालोकहस्तपद्मापवर्जितैः । लाजवर्षैर् विकीर्णात्मा हिमैर् इव हिमाचलः

गावातील स्त्रियांनी कमळासारख्या हातांनी अक्षता उधळल्या, त्याचा मार्ग जणू हिमालयावर हिमकण पडावेत तसा पांढरा शुभ्र झाला.