क्वचिद् इन्दुकरावृष्टिशीतलाह्लादिमारुतम् । क्वचित् तप्तानलादग्धद्रुमपर्वतवारिदम्
कुठे चंद्रकिरणांच्या सरींनी ओतप्रोत, गारवा आणि सुखद वारा वाहत होता; तर कुठे जळत्या आगीमुळे झाडं, डोंगर आणि पाणी तापून गेले होते.
क्वचिद् अत्यन्तसंशान्तवाताद्येकान्तनिर्ध्वनि । क्वचित् पर्वततुल्याग्निशिखासदृशतोदयम्
कुठे अगदी शांतता होती, अगदी हलका वाऱ्याचाही आवाज नव्हता; तर कुठे सूर्याचा उगवता प्रकाश डोंगराएवढ्या ज्वाळांसारखा दिसत होता.
क्वचित् प्रावृड्भरोन्मत्तघनाभ्ररवघर्घरम् । क्वचित् सुरासुरगणप्रवृत्तरणदुर्गमम्
कुठे पावसाळ्यातील जाड ढगांचा गडगडाट वेड्यासारखा घुमत होता; तर कुठे देव-दानवांच्या युद्धामुळे वाटचाल अशक्य झाली होती.
क्वचिद् व्योमाब्जिनीहंसीस्वराहूताजवाहनम् । क्वचिन् मन्दाकिनीतीरनलिनीलुण्ठकानिलम्
कुठे आकाशातील कमळ तलावातील राजहंस गोड स्वरांनी बोलावले जात होते; तर कुठे मंदाकिनीच्या काठी वारा कमळांची फुले उडवत होता.
शरीरिणीनां गङ्गादिसरितां सन्निधानतः । प्रोड्डीनमत्स्यमकरकुलीरान्तरकोटरम्
शरीरधारी जीव आणि गंगा वगैरे नद्यांच्या जवळ असल्यामुळे, आतमध्ये उड्या मारणाऱ्या मासे, शार्क आणि मगरांनी भरलेली पोकळी निर्माण होते.
पातालगार्कजनितभूच्छायाकाकतोदरम् । क्वचित् क्वचिन् मण्डलेषु ग्रस्तचन्द्रार्कमण्डलम्
कुठे तरी पाताळासारखी खोल जागा, सूर्यामुळे पृथ्वीची पडणारी सावली किंवा कावळ्याच्या काळ्या पोटासारखी जागा आहे; आणि काही ठिकाणी चंद्रसूर्याचे गोल पूर्णपणे गिळले जातात.
क्वचित् स्वर्गानिलाधूतमायाकुसुमकाननम् । पतत्पुष्पहिमासारत्रस्तवैमानिकाङ्गनम्
कुठे तरी स्वर्गाच्या वाऱ्याने हलणारी मायावी फुलांची बाग आहे, जिथे आकाशातील सुंदर स्त्रिया पडणाऱ्या फुलांच्या आणि हिमाच्या सरींमुळे घाबरतात.
उडुम्बरोदरमषकक्रमभ्रमज्जगत्त्रयान्तरगतभूतसञ्चयम् । विलङ्घ्य तद् वरललने विमुच्य खं महीतलं पुनर् अपि गन्तुम् उद्यते
उडुंबराच्या पोकळीत, माश्या आणि किड्यांनी गजबजलेल्या, आणि तीनही जगातील जीवांनी भरलेल्या जागेतून ती श्रेष्ठ स्त्री गेली; आणि आकाश सोडून पुन्हा पृथ्वीवर यायला सज्ज झाली.
नभस्तलाद् गिरिग्रामं गच्छन्त्यौ किञ्चिद् एव हि । ज्ञप्तिचित्तस्थिते भूमितलं ददृशतुस् स्त्रियौ
त्या दोन स्त्रिया आकाशातून खाली येत असताना, त्यांचे मन आणि जाणीव ज्ञानात स्थिर होते. त्यांनी डोंगराच्या पायथ्याशी असलेले गाव आणि त्याखालील पृथ्वी पाहिली.
ब्रह्माण्डनरहृत्पद्मं दिगष्टकदलं बृहत् । गिरिकेसरसम्बाधं स्वामोदभरसुन्दरम्
त्यांना एका माणसाच्या हृदयातील कमळ दिसले, जे ब्रह्मांडाएवढे विशाल होते. त्या कमळाला आठ पाकळ्या होत्या, ज्या सर्व दिशांकडे तोंड करून होत्या. त्याच्या मध्ये डोंगरासारख्या केसरांनी गर्दी केली होती आणि ते स्वतःच्या आनंदाने सुंदर दिसत होते.
सरित्केसरिकानालम् अवश्यायाम्बुबिन्दुकम् । शर्वरीभ्रमरीभ्रान्तं भूतौघमषकाकुलम्
त्या कमळात नदीसारख्या केसर, देठ आणि दवबिंदू होते. रात्रीच्या वेळी मधमाशा त्यात भिरभिरत होत्या आणि असंख्य जीव, जसे डास असतात, तिथे भरलेले होते.
अन्तर्घुणगणाकीर्णं सुरन्ध्रैस् सुषिरैर् वृतम् । उह्यमानं पयःपूरैर् दिवसालोककान्तिमत्
त्या कमळाच्या आत अनेक सूक्ष्म तंतूंच्या गटांनी गर्दी केली होती. ते देवांनी केलेल्या छिद्रांनी झाकलेले होते आणि पाण्याच्या प्रवाहांनी वाहून नेले जात होते. दिवसा पडणाऱ्या प्रकाशासारखे ते तेजस्वी दिसत होते.
रसार्द्रं खे भ्रमद्धंसं रात्रिसङ्कोचभाजनम् । पातालपङ्कनिर्मग्ननागनाथमृणालकम्
रसाने ओलसर, आकाशात विहरणारे हंस, रात्र संकोचते तेव्हा तिचे पात्र, पाताळातील चिखलात बुडालेल्या नागराजासारखी कमळाच्या धाग्यांनी युक्त.
कदाचिद् आस्पदाम्भोधिकम्पकम्पितदिग्दलम् । अधो नागगतानन्तदैत्यदानवकण्टकम्
कधी कधी तिच्या विस्तारामुळे समुद्र हलतो, दिशा डोलतात; खाली, तिथे नागांमध्ये राहणाऱ्या अनंत राक्षसांना आणि दानवांना ती काटा ठरते.
असुरव्रणवल्लर्या सम्भोगसुकुमारया । व्याप्तभूभृन्महाबीजहृदयं बीजभूतया
तिच्या हृदयात असलेले महान बीज, असुरांच्या जखमांच्या कोमल वेलींनी वेढलेले आहे, जी संगतीत आनंद मानते आणि पर्वतराज पृथ्वीला व्यापते.
जम्बुद्वीप इति ख्यातां विपुलां तत्र कर्णिकाम् । सरित्केसरिकानालां नगरग्रामकेसराम्
तेथे, जंबुद्वीप म्हणून प्रसिद्ध असलेला विशाल प्रदेश आहे, ज्याच्या मध्यभागी करणीका आहे, नद्या केसरांसारख्या आहेत आणि नगरे व गावे केसरांसारखी आहेत.
कुलशैलोद्धुरोत्तुङ्गबीजसप्तकसुन्दरीम् । मध्यस्थोच्चमहामेरुबीजाक्रान्तनभस्तलाम्
ती भूमी उंच कुलपर्वतांच्या सात सुंदर शिखरांनी सजलेली आहे, आणि तिच्या मध्यभागी उंच मेरू पर्वताने जणू आकाश व्यापले आहे.
सरःप्रालेयकणिकावनजङ्गलयूथिकाम् । स्वलेखामण्डलान्तस्स्थजनजालाभ्रमण्डलाम्
ती जागा सरोवरे, हिमकण, वनराई आणि वन्य प्राण्यांच्या कळपांनी भरलेली आहे; तिच्या स्वतःच्या तेजाच्या वर्तुळात ढगांसारख्या लोकांच्या झुंडी वावरतात.
तां योजनशताकारैः प्रतिराकां प्रबोधिभिः । सागरैर् भ्रमरैर् व्याप्तां दिक्चतुष्टयशायिभिः
शेकडो योजनांनी मोजली गेलेली ती भूमी, चारही दिशांनी समुद्र, मधमाश्यांचे झुंड आणि चार दिशा जणू विसावल्या आहेत अशा प्रकारे वेढलेली आहे.
दिग्दलाष्टकविश्रान्तसस्वनाम्भोजषट्पदाम् । भ्रातृभिर् नवभिर् भूपैर् नवधा परिकल्पिताम्
ती भूमी आठ दिशांच्या कमळाच्या पाकळ्यांवर विसावलेली आहे, कमळ आणि मधमाश्यांच्या गुंजनाने निनादते, आणि नवभाऊ राजांनी ती नऊ भागांत विभागलेली आहे.
लक्षयोजनविस्तीर्णाम् आकीर्णां च रजोलवैः । नानाजनपदव्यूहस्थिरावश्यायशीकराम्
शंभर हजार योजनांमध्ये पसरलेली, धुळीच्या कणांनी भरलेली, वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या मांडणीने स्थिर झालेली आणि दवाच्या थेंबांनी ओलावलेली आहे.
द्वीपात् तु द्विगुणं सालं लवणार्णवलेखया । दधत्या वलितां बाह्ये प्रकोष्ठम् इव कम्बुना
त्या द्वीपाच्या बाहेर, त्याच्या दुप्पट मोठा, मिठाच्या समुद्राचा एक वलय आहे, जो वाकलेल्या बाहूंसारखा बाहेरून त्याला वेढून आहे.
ततो ऽपि द्विगुणं देहं दधत्या वलयाकृतिम् । जगद्भुजलताव्याप्तां शाकाख्यद्वीपलेखया
त्याच्या पुढे, पुन्हा दुप्पट मोठा, कडेच्या आकाराचा एक वलय आहे, जो शाकद्वीपाच्या पाण्याने भरलेला असून, जगाच्या वेलीसारखा पसरलेला आहे.
ततो ऽपि द्विगुणाकारधारिण्या परिवेष्टिताम् । प्रत्यग्रक्षीरपूर्णाब्धिलेखया स्वादुशीतया
त्याच्या पुढेही, पुन्हा दुप्पट मोठ्या वलयाने वेढलेले आहे, ते वलय ताज्या, गार दूधाच्या समुद्राने भरलेले आहे.
ततो ऽपि द्विगुणाकारधारिण्या परिवेष्टिताम् । नानाजनालङ्कृतया कुशाख्यद्वीपलेखया
त्याच्या पुढे, त्याच्या दुप्पट आकाराची, अनेक लोकांनी सजवलेली आणि कुशद्वीप नावाच्या पट्ट्याने वेढलेली एक वलय आहे.
ततो ऽपि द्विगुणाकारं धारयन्त्या विवेष्टिताम् । दध्यब्धिलेखया नित्यं सन्तर्पितसुरौघया
त्याच्या पुढे, पुन्हा दुप्पट आकाराची, दहीच्या समुद्राच्या पट्ट्याने वेढलेली आणि नेहमी देवांच्या समूहांना तृप्त करणारी वलय आहे.
ततः क्रौञ्चाभिधद्वीपलेखयैवम्प्रमाणया । वेष्टितां खातखदया नवां नृपपुरीम् इव
त्याच्या पुढे, त्याच मापाच्या क्रौंचद्वीपाच्या पट्ट्याने आणि खाटकड्याने वेढलेली, जणू काही नवीन राजवाड्याचे शहरच आहे असे वाटते.
ततो ऽपि च घृताम्भोधिलेखयैवम्प्रमाणया । ततो ऽपि शल्मलिद्वीपलेखयामरपूर्णया
त्याच्या पुढे, तितक्याच मापाच्या तुपाच्या समुद्राच्या पट्ट्याने वेढलेली वलय आहे; आणि त्याच्या पुढे, अमरांनी भरलेल्या शाल्मलीद्वीपाच्या पट्ट्याने वेढलेली वलय आहे.
ततस् सुरामहाम्भोधिलेखया पुष्पशुभ्रया । शेषस्य देहलतया हरिमूर्तिम् इवाश्रिताम्
मग देवांच्या महासागराच्या फुलांसारख्या शुभ्र रेषेने आणि शेषाच्या देहासारख्या आकाराने, ती हरिच्या मूर्तीप्रमाणे भासत होती.
ततो गोमेदकद्वीपलेखयैवम्प्रमाणया । इक्षूदलेखयाप्य् एवं हिमवत्सानुशुद्धया
यानंतर गोमेदक द्वीपाच्या एवढ्याच मोठ्या रेषेने, आणि हिमालयाच्या उतारासारख्या स्वच्छ ऊसाच्या रेषेनेही तशीच शोभा दिसत होती.