धारागृहधिया धीरगङ्गानिर्झरधारिणि । ववतुर् वातविक्षुब्धमेघमण्डलमण्डपे
त्यांच्या मनात धारा आणि झऱ्यांचे विचार असताना, त्या दोघींनी वाऱ्याने हलणाऱ्या ढगांच्या गडद गाभ्यात आणि गंगा नदीच्या धबधब्यांच्या सावलीत आनंद घेतला.
ततो मधुरकामिन्यौ विश्राम्यन्त्यौ स्वशक्तितः । शून्ये ददृशतुर् व्योम महासंरम्भमन्थरम्
मग त्या मधुर प्रियकर-प्रेयसी, स्वतःच्या श्रमातून विश्रांती घेत, त्या दोघींनी त्या विशाल, शांत आणि रिकाम्या आकाशाकडे पाहिलं.
अदृष्टपूर्वम् अन्योऽन्यम् अन्यसङ्कटकोटरम् । आपूर्यमाणम् आशून्यं जगत्कोटिशतैर् अपि
त्यांनी एकमेकांचे असे खोल कप्पे पाहिले, जे पूर्वी कधीच दिसले नव्हते; हे कप्पे कितीही जगांनी भरले तरीही रिकामे होत नव्हते.
उपर्य् उपर्य् उपर्य् उच्चैर् अन्यैर् अन्यैर् वृतं पृथक् । विचित्रावरणाकारैर् भूताभ्रांशुविमानकैः
वरवर, पुन्हा पुन्हा, वेगवेगळ्या थरांनी वेगवेगळ्या रूपांनी झाकलेले होते—कधी तत्त्वांची विचित्र आवरणे, कधी ढग, तर कधी दिव्य विमानांनी.
परितः पूरितव्योम्नां मेर्वादिकुलभूभृताम् । पद्मरागतटोद्द्योतैः कल्पज्वालोदरोपमम्
सर्व बाजूंनी मेरू आणि इतर पर्वतांच्या शिखरांनी आकाश भरले होते; त्या शिखरांवर कमळमण्यांच्या तेजाने झळाळत, जणू काही कल्पज्वाळेच्या आतल्या भागासारखे दिसत होते.
मुक्ताशिखरभापूरैर् हिमवत्सानुसुन्दरम् । काञ्चनाद्रिस्थलार्चिर्भिः काञ्चनस्थलभासुरम्
मुक्तेच्या शिखरांच्या प्रकाशाने हिमालयाच्या उतारांचे सौंदर्य खुलले होते; सोन्याच्या पर्वतांच्या पठारांवरची प्रभा साऱ्या सोन्याच्या भूमीला उजळून टाकत होती.
महामरकताभाभिश् शाद्वलस्थलनीलिम । द्रष्टुर् दृष्टिक्षयासत्यजातध्वान्तोत्थकालिम
मोठ्या पाचूच्या तेजाने आणि हिरव्या गवताळ माळांच्या रंगाने ते उजळले आहे; पण पाहणाऱ्याच्या नजरेतून सत्य हरवले की, तिथे अंधार दाटतो.
पारिजातलतालोलविमानगणकेतनम् । बोधमञ्जरिताकारम् इव वैडूर्यभूतलम्
पारिजाताच्या वेलींनी आणि दिव्य विमानांनी सजलेले, त्या भूमीवर वैडूर्याचा निळसर झगमगाट आहे, जणू काही ज्ञानाच्या फुलांनी ते फुलले आहे.
मनोवेगमहासिद्धजितवातगमागमम् । विमानगृहदेवस्त्रीगीतवाद्यरवाकुलम्
मनाच्या वेगाने आणि महान सिद्धांच्या शक्तीने तिथे ये-जा होते; विमानांमध्ये देवस्त्रिया गातात, वाद्यांचे सूर घुमतात आणि सर्वत्र संगीताचा गूंज भरलेला आहे.
त्रैलोक्यचरभूतौघसञ्चारविरलान्तरम् । अन्योऽन्यादृष्टसञ्चारसुरासुरकुलाकुलम्
ती जागा तीनही लोकांतील जीवांच्या वावराने क्वचितच व्यापली जाते; देव आणि दैत्य यांच्या कुळांनी ती गजबजलेली असून, एकमेकांना न दिसता ते सर्वत्र संचार करतात.
पर्यन्तस्थितकुम्भाण्डरक्षोगुह्यकमण्डलम् । वातस्कन्धमहावेगवहद्वैमानिकव्रजम्
त्याच्या कडेला कुम्भांड, राक्षस आणि गुह्यक यांच्या वर्तुळांचे निवास आहेत; प्रचंड वाऱ्याच्या झोक्याने विमानातील देवदूतांचे थवे वेगाने वाहून जातात.
वहद्विमानझाङ्कारमुष्टिग्राह्यघनध्वनि । ग्रहर्क्षगणसञ्चारसञ्चलद्वातयन्त्रकम्
तेथे चालणाऱ्या विमानांचा गडगडाट आणि मुठीत धरता येईल असा घनगंभीर आवाज घुमतो; ग्रह-ताऱ्यांच्या हालचालींमुळे त्यातील यंत्रणा सतत हलती राहतात.
निकटातपदग्धाल्पसिद्धिसिद्धोज्झितास्पदम् । अर्काश्वमुखवातास्तदग्धमुग्धविमानकम्
सूर्याच्या प्रखर उन्हाने भाजलेली, थोडी सिद्धी मिळवणाऱ्यांनी सोडून दिलेली ती जागा आहे; सूर्याच्या घोड्याच्या तोंडातून येणाऱ्या वाऱ्याने तिथली निरागस विमाने जळून जातात.
लोकपालाप्सरोवृन्दसञ्चाराचारचञ्चलम् । देवान्तःपुरिकादग्धधूपधूमाम्बुदावृतम्
लोकपाल आणि अप्सरांच्या समूहांच्या सतत येण्या-जाण्यामुळे ती जागा अस्थिर आहे; देवतांच्या अंतःपुरातील जळलेल्या धूपाचा धूर जणू ढगासारखा तिथे पसरलेला आहे.
विहगाहृतदेवस्त्रीस्वाङ्गविभ्रष्टभूषणम् । सामान्यसिद्धासह्योग्रतेजःपुञ्जतमोबलम्
त्या ठिकाणी देवांगनांचे दागिने विखुरलेले होते, काही पक्ष्यांनी उचलून नेले होते, आणि त्या जागेचे तेजही कमी झाले होते. सिद्ध पुरुषांची सामान्य शक्ती जरी तिथे एकत्र आली होती, तरी त्या स्थानाची खरी ताकद मात्र ओसरली होती.
बलवत्सिद्धसङ्घट्टगमागमविघट्टितैः । घनैस् सांशुकपार्श्वस्थहिमवन्मेरुमन्दरम्
सिद्धांच्या जोरदार येण्या-जाण्यामुळे आणि त्यांच्या गटांच्या धडका-मुळे, हिमालय, मेरू आणि मंदार पर्वतांच्या रेशमी उताराजवळचे दाट ढगही पांगले गेले होते.
काकोलूकैस् सगृध्रौघैः पुञ्जीभूतैश् चलैर् वृतम् । नृत्यद्भिर् डाकिनीवाहैस् तरङ्गैर् इव वारिधिम्
त्या जागेला कावळे, घुबडं, गिधाडं यांच्या अस्वस्थ थव्यांनी वेढलं होतं, आणि नाचणाऱ्या डाकिनींच्या टोळ्यांसह हे सगळे समुद्रावरच्या लाटा जशा उसळतात तशा उसळत होते.
प्रनृत्यद्योगिनीसङ्घैश् श्वकाकोष्ट्रखराननैः । निरर्थं योजनशतं गत्वागच्छद्भिर् आवृतम्
श्वान, कावळा, उंट आणि गाढव यांसारखी तोंडं असलेल्या योगिनींचे समूह वेड्यासारखे नाचत होते, शेकडो योजनं निरर्थक भटकत होते, कुठेही थांबत नव्हते, सतत ये-जा करत होते.
लोकपालपुरोद्वान्तधूपधूमाभ्रमन्दिरम् । सिद्धगन्धर्वमिथुनप्रारब्धसुरतोत्सवम्
तेथे ढगांच्या महालात, विश्वाचे रक्षक जिथे धूपाच्या धुराने वेढलेले होते, सिद्ध आणि गंधर्वांच्या जोड्यांनी आनंदाने उत्सव सुरू केला होता.
स्वर्गगीतश्रवोन्मत्तखदिराक्रान्तमार्गगम् । अनारतवहद्धिष्ण्यलक्षलक्षितपक्षिकम्
त्या वाटेवर खदिराची झाडे फुलली होती, स्वर्गीय गाण्यांच्या ऐकण्याने सर्वजण मोहित झाले होते, आणि सतत घरट्यांत हजारो पक्षी वावरत होते.
वातस्कन्धनिखातान्तवहत्त्रिपथगाजलम् । आश्चर्यालोकनव्यग्रसञ्चरत्त्रिदशार्भकम्
वाऱ्याच्या खांद्यावर नद्यांची जाळी गुंतलेली होती, आणि देवमुलं नवनवीन चमत्कार पाहण्यासाठी उत्सुकतेने इकडून तिकडे फिरत होती.
सन्देहसञ्चरद्वज्रचक्रशूलासिशक्तिमत् । क्वचिन् निर्भित्तिसदनगायत्तुम्बुरुनारदम्
कधी कधी वज्र, चक्र, शूल, तलवार आणि शस्त्र घेणाऱ्यांमध्ये शंका फिरत असायची; तर कधी कधी तुंबरू आणि नारद यांच्या गाण्याने घरं निनादायमान व्हायची.
मेघमार्गमहामेघमहारम्भाकुलं क्वचित् । चित्रन्यस्तसमाकारमूककल्पान्तवारिदम्
कुठे कुठे ढगांच्या वाटांवर मोठमोठ्या मेघांचे जणू एकत्र जमलेले मेळावे दिसत होते, त्यांची विविध रूपे रंगविल्यासारखी वाटत होती आणि ते सगळे अगदी शांत, जणू काही मूक झालेले, प्रलयाच्या पाण्यासारखे भासायचे.
उत्पक्षकज्जलाद्रीन्द्रसुन्दराम्भोधरं क्वचित् । क्वचित् कनकनिष्ष्यन्दकान्ततापादवारिदम्
कुठे काळ्या डोंगरावर बसलेल्या पक्ष्यांच्या पंखांसारखे सुंदर काळे मेघ दिसत होते, तर कुठे सोन्यासारखा झळाळणारा सूर्यकिरणांचा ओघळ त्या ढगांवर चमकत होता.
क्वचिच् चन्द्राभतापाढ्यवृष्टमूकाम्बुदांशुकम् । क्वचिन् निष्पवनाम्भोधिसंशान्तं शून्यताजलम्
कुठे कुठे चंद्राच्या शीतल प्रकाशाने नटलेले, मंद प्रकाशाची सरी बरसवणारे मेघ होते, तर कुठे वाऱ्याविना स्थिर असलेले, जणू रिकाम्या जाळ्यासारखे शांत आणि गूढ मेघांचे समुद्र पसरले होते.
क्वचिद् वातनदीप्रौढविमानतृणपल्लवम् । क्वचिच् चलदलिव्रातपृष्ठत्वक्कान्तिनिर्मलम्
कुठे वाऱ्याच्या झुळुकीने गच्च हिरवीगार गवताची पाती उंचवट्यांवर डोलत होती, तर कुठे ढगांच्या पृष्ठभागावर हलणाऱ्या पानांच्या झुंडीमुळे निर्मळ आणि उजळ चमक दिसत होती.
क्वचिन् मेरुदरीकल्पवातधूलिविधूसरम् । क्वचिद् विमानगीर्वाणप्रभाभिश् चित्रिताङ्गनम्
कुठे तरी मेरूच्या दरीसारख्या वाऱ्याने उडालेल्या धुळीने आकाश भरून गेले होते, तर कुठे तरी दिव्य विमानांच्या तेजाने आणि अप्सरांच्या सौंदर्याने आकाश सजले होते.
क्वचिन् निरम्बरोन्मत्तमातृमण्डलमालितम् । क्वचिन् नित्यरवक्षीवक्षुब्धयोगीश्वरीगणम्
कुठे तरी आकाश पूर्णपणे मोकळे होते आणि वेड्या मातृगणांच्या नृत्याने वेढलेले होते; तर कुठे तरी नेहमी गर्जणाऱ्या, अस्वस्थ अशा महान योगींच्या समूहांनी ते भरलेले होते.
क्वचिच् छान्तसमाधिस्थविश्रान्तमुनिमण्डलम् । समं दूरास्तसंरम्भं साधुचित्तमनोहरम्
कुठे तरी शांत समाधीत विसावलेल्या ऋषींच्या मंडळी होत्या, त्या सर्व चिंता आणि गोंधळापासून दूर, आणि सज्जनांच्या मनाला अत्यंत आनंद देणाऱ्या होत्या.
गायत्किन्नरगन्धर्वसुरस्त्रीमण्डलं क्वचित् । क्वचित् स्तब्धपुराकीर्णं वहत्सुरवरं क्वचित्
कुठे तरी किन्नर, गंधर्व आणि देवस्त्रियांचे गाण्याचे समूह होते; तर कुठे तरी स्थिर अशा नगरांनी वेढलेले, विहार करणारे श्रेष्ठ देव होते.