अत्यन्ताभावसम्पत्तिं ज्ञातुं ज्ञेयस्य वस्तुनः । युक्त्या शास्त्रे यतन्ते ये ते ब्रह्माभ्यासिनस् स्थिताः
जे लोक तर्क आणि शास्त्र यांच्या सहाय्याने जाणण्यायोग्य वस्तूचा पूर्ण अभाव समजून घेण्यासाठी प्रयत्न करतात, ते ब्रह्माचा अभ्यास करणारे म्हणून ओळखले जातात.
सर्गादाव् एव नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्य् एव तत् सदा । इदं जगद् अहं चेति बोधाभ्यासं विदुः परे
ज्ञानी लोक जागृतीचा सराव असा समजतात की, सृष्टीच्या आरंभी हे दृश्य जग निर्माण झाले नाही आणि ते कधीच अस्तित्वात नाही; हे जग आणि 'मी' हे दोन्ही केवळ कल्पना आहेत.
दृश्यासम्भवबोधेन रागद्वेषादितानवे । रतिर् बलोदिता यासौ ब्रह्माभ्यास उदाहृतः
दृश्य जग अस्तित्वात नाही हे जेव्हा समजते आणि आसक्ती, द्वेष यांसारख्या भावना कमी होतात, तेव्हा जी आनंदाची भावना निर्माण होते, तिलाच ब्रह्माचा अभ्यास असे म्हणतात.
दृश्यासम्भवबोधेन रागद्वेषादितानवम् । तप इत्य् उच्यते लोके दृश्यदोषस् तु दुःखकृत्
दृश्य जग अस्तित्वात नाही हे समजून आसक्ती, द्वेष यांसारख्या भावना कमी करणे, हेच या जगात तप म्हणून ओळखले जाते; पण दृश्याला खरे मानण्याची चूकच दुःखाला कारणीभूत ठरते.
दृश्यासम्भवबोधे हि ज्ञानं ज्ञेयस्य कथ्यते । तदभ्यासेन निर्वाणम् इत्य् अभ्यासो महोदयः
जेव्हा दिसणाऱ्या गोष्टींची अशक्यता समजली जाते, तेव्हा जाणण्यासारख्या वस्तूचं खरं ज्ञान मिळतं असं म्हणतात. त्या ज्ञानाचा सराव केल्याने मुक्ती मिळते—असा हा सराव फार मोठा आहे.
भवबहुलनिशानितान्तनिद्रा सततविवेकविबोधवारिसेकैः । प्रगलति हिमशीतलैर् इवोच्चैः शरदि महामिहिकेव चेतसीति
संसाराच्या दीर्घ रात्रीत मायेच्या झोपेचं गडद अंधार असतो, पण विवेकाच्या सातत्यपूर्ण शिंपणाने तो हळूहळू विरघळतो, जसं शरद ऋतूतील गारठा थंड आणि सौम्य पावसाने वितळतो.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असं सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. सभेतील लोकांनी नमस्कार करून स्नानासाठी निघाले आणि सूर्यकिरणही काळोखाकडे विरघळले.
इति सङ्कथनं कृत्वा तस्यां निशि वराङ्गने । सुप्ते परिजने नूनम् अथान्तःपुरमण्डपे
असं हे संभाषण झाल्यावर त्या रात्री, जेव्हा सर्व सेवक झोपले होते, त्या राजमहलाच्या अंतरंगात, सुंदर स्त्री निजली होती.
दृढाखिलार्गलद्वारगवाक्षे दक्षचेतसी । पुष्पपूरणसुस्फीतमांसलामोदमन्थरे
सर्व दरवाजे, कडी-कपाटं आणि खिडक्या घट्ट बंद केलेल्या, जागरूक आणि स्थिर मनात, भरपूर फुलांच्या सुगंधाने भरलेली अशी गोड वास दरवळत होता.
अम्लानमालावसनशवपार्श्वासनस्थिते । सकलामलपूर्णेन्दुवदनोद्द्योतितास्पदे
कधीही न सुकणाऱ्या फुलांच्या माळांनी सजवलेल्या पलंगाजवळ बसलेले, पूर्ण चंद्रासारख्या निर्मळ आणि तेजस्वी मुखांनी उजळलेल्या त्या ठिकाणी होते.
समाधिस्थानकं गत्वा तस्थतुर् निश्चलाङ्गके । रत्नस्तम्भाद् इवोत्कीर्णे चित्रभित्ताव् इवार्पिते
ते दोघे ध्यानाच्या जागी जाऊन, शरीर हलवले नाहीत; जणू काही रत्नजडित खांबातून कोरलेले किंवा रंगीबेरंगी भिंतीवर रंगवलेले चित्रच.
सर्वास् तत्यजतुश् चिन्तास् सङ्कोचं समुपागते । दिवसान्त इवाब्जिन्यौ प्रसृतामोदलेखिके
सर्वांनी आपले सगळे विचार आणि संकोच सोडून दिले, शांतता आल्यावर जशी दिवसाच्या शेवटी कमळाची कळी उमलून आपला सुगंध पसरवते तशीच स्थिती झाली.
बभूवतुर् भृशं शान्ते शुद्धे स्पन्दविवर्जिते । गिरौ शरदि निर्वात इव वृष्ट्याभ्रमालिके
ते दोघे अगदी शांत, निर्मळ आणि हलचालीपासून मुक्त झाले, जणू काही शरद ऋतूमध्ये वाऱ्याचा स्पर्श न झालेला, पावसानंतर केवळ ढगांनीच सुशोभित असा डोंगर.
निर्विकल्पसमाधानाज् जहतुर् व्योम्नि संविदम् । यथा कल्पलते कान्ते पूर्णम् ऋत्वन्तरे रसम्
अद्वैत समाधीमध्ये पूर्णपणे तल्लीन झाल्यामुळे, त्यांनी आकाशातील जाणीव सोडून दिली, जशी वसंत ऋतूमध्ये कल्पवेल पूर्ण रस सोडून देते.
अहं जगद् इति भ्रान्तेर् दृश्यस्यादाव् अनुद्भवः । यदा ताभ्याम् अवगतस् स्वात्यन्ताभावनात्मकः
‘मीच हे जग आहे’ ही चुकीची कल्पना जेव्हा पहिल्यापासूनच मनात येत नाही, आणि दोघांनीही आपली खरी ओळख म्हणजे पूर्ण शून्यता आहे हे जाणले,
तदा दृश्यपिशाचो ऽयम् अलम् अस्तङ्गतस् तयोः । असत्त्वाद् एव चास्माकं शशशृङ्गम् इवानघ
तेव्हा त्यांच्या दृष्टीतील हा भास पूर्णपणे नाहीसा होतो; आणि आपल्यासाठी तो जसा सशाच्या शिंगासारखा असत्य आहे, तसाच असतो, हे निर्दोषा.
आदाव् एव हि यन् नास्ति वर्तमाने ऽपि तत् तथा । भातं चाभातम् एवातो मृगतृष्णाम्बुवज् जगत्
जे सुरुवातीला नव्हते, ते आत्ताही नाहीच; जे दिसते, ते खरं तर अजून प्रकट झालेलं नाही, म्हणून हे जग मृगजळातल्या पाण्यासारखंच आहे.
स्वभावः केवलश् शान्तस् स्त्रीद्वयं तद् बभूव ह । चन्द्रार्कादिपदार्थौघदूरमुक्तम् इवाम्बरम्
त्यांचा स्वभाव अगदी शांत झाला; त्या दोन स्त्रिया जणू चंद्र, सूर्य आणि इतर सर्व वस्तूंपासून दूर, आकाशासारख्या मुक्त झाल्या.
तेनैव ज्ञानदेहेन ततार ज्ञप्तिदेवता । मानुषी त्व् इतरेणाशु ज्ञानाज्ञानानुरूपिणा
ती समजूतदार देवी ज्ञानाच्या देहानेच पुढे गेली; आणि दुसरी स्त्री, तिच्या स्वतःच्या देहाने, ज्ञान आणि अज्ञानानुसार लगेचच पुढे गेली.
गेहान्तर् एव प्रादेशमात्रम् आरुह्य वै दिवः । बभूवतुश् चिदाकाशरूपिण्यौ व्योमगाकृती
घराच्या आत, हातभर जागेवर चढून, त्या दोघीही चैतन्याच्या आकाशासारख्या, आकाशात विहरणाऱ्यांसारख्या रूपात झाल्या.
अथ ते ललने लीलालाने ललितलोचने । स्वभावाच् चेत्यसंवित्तेर् नभो दूरम् इवागते
मग हसतखेळत, खेळाची गोडी असलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या तू, मनाच्या स्वभावामुळे, जणू आकाश खूप दूर आहे असं वाटलं आणि तिथे पोहोचल्यासारखं भासलं.
तत्रस्थे एकचिद्वृत्त्या पुप्लुवाते नभस्तलम् । कोटियोजनविस्तीर्णं दूराद् दूरतरान्तरम्
तिथे उभी राहून, एकाग्र मनाने, तू आकाशाच्या विशाल पोकळीत उडी मारलीस, ती जागा कोट्यवधी योजनांनी पसरलेली, आणि अजूनही पुढे, अधिक दूरवर गेलीस.
दृश्यानुसन्धाननिजस्वभावाद् आकाशदेहे अपि ते मिथो ऽत्र । परस्पराकारविलोकनेन बभूवतुस् स्नेहपरे वयस्ये
दृश्यांचा शोध घेण्याच्या स्वभावामुळे, आकाशमय देह असूनही, त्यांनी एकमेकांचे रूप पाहून, परस्परांमध्ये प्रेमभाव वाढवला आणि दोघेही जिव्हाळ्याचे सख्य झाले.
दूराद् दूरं समाप्लुत्य शनैर् उच्चपदं गते । हस्ते हस्तं समासज्य यान्त्यौ ददृशतुर् नभः
दूरवरून आणखी दूर उडी मारून, एक जण हळूहळू उंच स्थानी जात असताना, हातात हात घेऊन त्या दोघींनी पुढे चालत आकाशाचं दर्शन घेतलं.
एकार्णवम् इवोच्छूनं गम्भीरं निर्मलान्तरम् । कोमलं कोमलमरुदसङ्गसुखभोगदम्
ते दृश्य एक मोठ्या अथांग समुद्रासारखे वाटत होते, खोल, आतून नितळ, आणि मऊ वाऱ्याच्या स्पर्शाने सुखद आनंद देणारे होते.
आह्लादकम् अलं सौम्यं शून्यताम्भोनिमज्जनात् । अत्यन्तशुद्धगम्भीरं प्रसन्नम् इव सज्जनम्
शून्यतेच्या पाण्यात बुडाल्यासारखे, ते अत्यंत आनंददायक, शांत, पूर्णपणे शुद्ध आणि खोल होते, जणू काही सज्जन माणसासारखे निर्मळ होते.
शृङ्गस्थनिर्मलाम्भोदपीनोदरसुधालये । विशश्रमतुर् आशासु पूर्णचन्द्रोदरामले
शिखरांवर स्वच्छ पाणी साठलेले जिथे होते, तिथे पूर्ण चंद्रासारख्या निर्मळतेच्या निवासात, त्यांनी आपल्या आशा पूर्ण झाल्याने विश्रांती घेतली.
सिद्धगन्धर्वमन्दारमालामोदमनोहरे । चन्द्रमण्डलनिष्क्रान्ते रेमाते मधुरानिले
सिद्ध आणि गंधर्वांच्या हारांचा सुगंध असलेल्या, चंद्रमंडळातून आलेल्या गोड वाऱ्यात, ते आनंदाने रमले.
सस्नतुर् भूरि घर्मान्ते तडिद्रक्ताब्जसङ्कुले । सरसीव जलापूरमन्थरे मेघजालके
ती दोघं प्रचंड उन्हाच्या शेवटी, लाल कमळांनी आणि संथ वाहणाऱ्या पाण्याने भरलेल्या सरोवरात अंघोळ करू लागली, जणू काही ढगांच्या पडद्याखालीच.
भूतलोद्यन्महाशैलमृनालाङ्कुरकोटिषु । दिक्षु बभ्रमतुर् भूरि भ्रमर्यौ सरसीष्व् इव
पृथ्वीवरील बागांत, डोंगरांच्या शिखरांवर आणि असंख्य कमळांच्या दांड्यांमध्ये, त्या दोघी सर्व दिशांना भटकत होत्या, जणू काही तळ्यातील मधमाशा फिरतात तशा.