तस्य तादृक्स्वभावस्य समग्रविभवान्वितम् । संसारजालम् आभोगि प्रभो प्रतिविषायते
अशा स्वभावाच्या माणसाला, जरी सर्व संपत्ती मिळाली तरी, प्रभो, संसाराचं जाळं हे विषासारखंच वाटतं.
तादृशस् स्यान् महासत्त्वः क इवास्मिन् महीतले । प्रकृते व्यवहारे तं यो निवेशयितुं क्षमः
या पृथ्वीवर असा महान धैर्याचा कोण आहे, जो त्याला नेहमीच्या व्यवहारात पुन्हा आणू शकेल?
इति नो येयम् आयाता शाखाप्रसरशालिनी । आपत् ताम् अलम् उद्धर्तुं समुदेतु दयापरः
म्हणूनच ही दुःखाची फांद्या पसरलेली व्यथा आली आहे, तर त्यातून त्याला वाचवायला दयाळू मनाचा कोणी तरी पुढे यावा.
मनसि मोहम् अपास्य महामनास् सकलम् आर्तिमतः किल साधुताम् । सफलतां नयतीह तमोहरन् दिनकरो भुवि भास्करताम् इव
मनातील मोह दूर करून, मोठ्या मनाचा माणूस खऱ्या अर्थाने सर्व दुःखी लोकांना चांगुलपणाकडे नेतो; जसं सूर्य पृथ्वीवरचा अंधार घालवून प्रकाश देतो.
एवं चेत् तन् महाप्राज्ञं भवन्तो रघुनन्दनम् । इहानयन्तु त्वरितं हरिणं हरिणा इव
जर असं असेल तर, रघुवंशातील त्या बुद्धिमान रामाला हरणांनी जसा हरणाला आणावं तसा लवकर इथे आणा.
एष मोहो रघुपतेर् नापद्भ्यो न च रागतः । विवेकवैराग्यकृतो बोध एष महोदयः
रघुपतींचा हा मोह ना कुठल्या संकटामुळे आहे, ना आसक्तीमुळे; हा तर विवेक आणि वैराग्यामुळे आलेला मोठा जागर आहे.
इहायातु क्षणाद् रामस् तद् इहैव वयं क्षणात् । मोहं तस्यापनेष्यामो मरुतो ऽद्रेर् घनं यथा
राम इथे लगेच यावा, आणि आपणही इथेच त्याच्या मोहाचा नाश करू, जसा वारा डोंगरावरून ढग उडवून लावतो.
एतस्मिन् मार्जिते युक्त्या मोहे च रघुनन्दनः । विश्रान्तिम् एष्यति पदे तस्मिन् वयम् इवोत्तमे
योग्य उपायांनी हा मोह दूर झाला की, रघुकुळातील राम त्या श्रेष्ठ अवस्थेत आपल्यासारखीच विश्रांती मिळवेल.
सत्यतां मुदितां प्रज्ञां विश्रान्तिं च समेत्य सः । पीनतां वरवर्णत्वं पीतामृत इवैष्यति
सत्य, आनंदी बुद्धी आणि विश्रांती मिळाल्यावर तो पुष्ट, तेजस्वी आणि सुंदर रंगाचा होईल, जणू अमृत प्यायल्यासारखा.
निजां च प्रकृताम् एव व्यवहारपरम्पराम् । परिपूर्णमना मान्य आचरिष्यत्य् अखण्डिताम्
तो पूर्ण समाधानी मनाने, आपली नैसर्गिक आणि अखंड कर्तव्यांची परंपरा सन्मानाने पार पाडेल.
भविष्यति महासत्त्वो ज्ञातलोकपरावरः । सुखदुःखदशाहीनस् समलोष्टाश्मकाञ्चनः
तो मोठ्या मनाचा, जगाच्या सर्व बाजूंचं ज्ञान असलेला, सुखदुःखांना न लागणारा, माती, दगड आणि सोनं या सगळ्यांना सारखं पाहणारा होईल.
इत्य् उक्ते मुनिनाथेन राजा सम्पूर्णमानसः । प्राहिणोद् रामम् आनेतुं भूयो दूतपरम्पराम्
मुनिराजांनी असं सांगितल्यावर, राजाचं मन पूर्णपणे समाधानी झालं आणि त्याने रामाला आणण्यासाठी पुन्हा दूत पाठवले.
एतावता च कालेन रामो निजगृहासनात् । पितुस् सकाशम् आगन्तुम् उत्थितो ऽर्क इवाचलात्
थोड्या वेळाने, राम आपल्या घरातल्या आसनावरून उठला आणि वडिलांकडे जाण्यास निघाला, जसा सूर्य डोंगरावरून वर येतो.
वृतः कतिपयैर् भृत्यैर् भ्रातृभ्यां चाजगाम ह । तत् पुण्यं पितुर् आस्थानं स्वर्गं सुरपतेर् इव
काही सेवक आणि भावंडांसह तो वडिलांच्या पवित्र सभागृहात पोहोचला, जणू काही तो देवेंद्राच्या स्वर्गातच गेला आहे.
दूराद् एव ददर्शासौ रामो दशरथं तदा । वृतं राजसमूहेन देवौघेनेव वासवम्
रामाने दूरवरून दशरथांना राजसभेने वेढलेले पाहिले, जणू काही इंद्राला देवांच्या समूहाने वेढले आहे.
वसिष्ठविश्वामित्राभ्यां सेवितं पार्श्वयोर् द्वयोः । सर्वशास्त्रार्थतज्ज्ञेन मन्त्रिवृन्देन पालितम्
दोनही बाजूंना वसिष्ठ आणि विश्वामित्र यांच्या सेवेत, सर्व शास्त्रांचे तज्ञ असलेल्या मंत्रिमंडळाने संरक्षित असे दशरथ होते.
चारुचामरहस्ताभिः कान्ताभिस् समुपासितम् । ककुब्भिर् इव मूर्ताभिस् संस्थिताभिर् यथोचितम्
सुंदर चामर हातात असलेल्या रमणींनी त्यांची सेवा केली होती, जणू दिशा मूर्तरूप घेऊन योग्य त्या ठिकाणी उभ्या आहेत.
वसिष्ठविश्वामित्राद्यास् तथा दशरथादयः । ददृशू राघवं दूराद् उपायान्तं गुहोपमम्
वसिष्ठ, विश्वामित्र आणि इतर तसेच दशरथ आणि त्यांचे साथीदार यांनी दूरून येणाऱ्या राघवाला, जणू गुहासारखा, पाहिले.
सत्त्वावष्टम्भगर्वेण शैत्येनेव हिमालयम् । श्रितं सकलसेव्येन गम्भीरेण स्वरेण च
स्थैर्याचा अभिमान असलेला, हिमालयाच्या गारव्यासारखा, सर्वांना मदत करणारा आणि गंभीर आवाज असलेला.
सौम्यं समशुभाकारं विनयोदारम् ऊर्जितम् । कान्तोपशान्तवपुषं परस्यार्थस्य भाजनम्
मृदू, समतोल आणि सुंदर रूपाचा, नम्र पण मोठ्या मनाचा आणि बळकट, मोहक व शांत देहाचा, इतरांच्या कल्याणासाठी पात्र असलेला.
समुद्यद्यौवनारम्भम् उद्योगशमशोभितम् । अनुद्विग्नम् अनायासं पूर्णप्रायमनोरथम्
यौवनाच्या सुरुवातीला, प्रयत्न आणि शांततेने शोभलेला, न घाबरणारा, सहजपणे वागणारा आणि जवळजवळ सर्व इच्छा पूर्ण झालेला.
विचारितजगद्यात्रं पवित्रगुणगोचरम् । महासत्त्वैकलोभेन गुणैर् इव समाश्रितम्
संपूर्ण जगाचा विचार केलेला, पवित्र गुणांच्या क्षेत्रात वावरणारा, मोठ्या धैर्याने एकटा टिकून राहिलेला आणि गुणांनी वेढलेला.
उदारसारम् आपूर्णम् अन्तःकरणकोटरम् । अविक्षुभितया वृत्त्या दर्शयन्तम् अनुत्तमम्
उदार स्वभावाने मनाच्या अंतरंगात पूर्णपणे भरून राहिलेला, शांत आणि स्थिर वृत्तीने श्रेष्ठत्व प्रकट करणारा होता.
एवं गुणगणाकीर्णो दूराद् एव रघूद्वहः । परिमेयसिताच्छाच्छस्वहाराम्बरपल्लवः
अशा प्रकारे असंख्य गुणांनी सजलेला, दूरवरूनच रघुकुळातील तो तेजस्वी, त्याचे वस्त्र आणि दागिने शुभ्र व स्वच्छ चमकत होते.
प्रणनाम चलच्चारुचूडामणिमरीचिना । शिरसा वसुधाकम्पलोलमानाचलश्रिया
त्याने आपले सुंदर मुकुट हलणाऱ्या किरणांनी झळाळत असताना, डोक्याने वंदन केले; जणू पृथ्वी हलवणाऱ्या पर्वतासारखी त्याची शोभा होती.
प्रथमं पितरं पश्चान् मुनीन् मान्यैकम् आनतः । ततो विप्रांस् ततो बन्धूंस् ततो ऽधिकगुणान् गुरून्
सर्वप्रथम त्याने वडिलांना वंदन केले, मग पूज्य ऋषींना, त्यानंतर ब्राह्मणांना, मग नातेवाईकांना आणि शेवटी अधिक गुणी असलेल्या गुरूंना वंदन केले.
जग्राह चात्मना दृष्ट्वा मनाक् स्वादुगिरा तथा । राजलोकेन विहितां स प्रणामपरम्पराम्
त्याने स्वतःच्या उपस्थितीने आणि गोड शब्दांनी, राजाच्या लोकांनी केलेल्या नमस्कारांची मालिका आनंदाने स्वीकारली.
विहिताशीर् मुनिभ्यां तु रामस् स शममानसः । आससाद पितुः पुण्यं समीपं सुरसुन्दरः
मुनींनी दिलेल्या आशीर्वादांनी आणि शांत मनाने, सुंदर तेजस्वी राम आपल्या वडिलांच्या पवित्र सान्निध्यात गेला.
पादाभिवन्दनरतं तम् अथासौ महीपतिः । शिरस्य् अभ्यालिलिङ्गाशु चुचुम्ब च पुनः पुनः
पायांना वंदन करणाऱ्या त्याच्या भक्तिरसाने भारावलेल्या रामाला, राजाने पटकन मिठी मारली आणि पुन्हा पुन्हा डोक्यावरून प्रेमाने चुंबन घेतले.
शत्रुघ्नं लक्ष्मणं चैव तथैव परवीरहा । आलिलिङ्ग घनस्नेहं राजहंसो ऽम्बुजं यथा
शत्रुघ्न आणि लक्ष्मण या दोघांनाही, राजहंस जसा कमळाला प्रेमाने कवेत घेतो तशी, राजाने गाढ माया दाखवत मिठी मारली.