देहस् त्व् अयं न म्रियते न च जीवति किञ्चन । के किल स्वप्नसङ्कल्पभ्रान्तेर् मरणजीविते
हा देह ना खरोखर मरतो, ना खरोखर जगतो; कारण मृत्यू आणि जीवन हे स्वप्न आणि कल्पनेतून निर्माण झालेले भ्रम आहेत—त्याचा अनुभव कोण घेतो?
जीवितं मरणं चैतत् सङ्कल्पपुरुषे यथा । असत्यम् एव भात्य् एतद् अस्मिन् पुत्रि शरीरके
माझ्या मुला, या देहात जीवन आणि मृत्यू हे फक्त कल्पनेतच खरे वाटतात, प्रत्यक्षात ते असत्यच आहेत.
तद् एतद् उपदिष्टं मे ज्ञानं देवि त्वयामलम् । यस्मिञ् श्रुतिं गते शान्तिम् एति विश्वविषूचिका
हे शुद्ध ज्ञान मला तुझ्या कृपेने मिळाले, हे देवी. हे ऐकल्यावर जगातील दुःखाची जाणीव शांत होते.
अत्रोपकुरुते को हि को ऽभ्यासः कीदृशो ऽथवा । स कथं पोषम् आयाति पुष्टे तस्मिंश् च किं भवेत्
इथे कोण मदत करतो, कोणता सराव असतो, तो कसा घडतो? तो कसा वाढतो आणि पूर्णत्वास गेल्यावर काय घडते?
यद् एव क्रियते किञ्चिद् येन येन यदा यदा । विनाभ्यासेन तन् नेह सिद्धिम् एति कदाचन
कोणतीही गोष्ट, कोणीही, कधीही, कशीही केली तरी, सरावाशिवाय ती कधीच यशस्वी होत नाही.
तच्चिन्तनं तत्कथनम् अन्योऽन्यं तत्प्रबोधनम् । तद्गतप्राणमननं ब्रह्माभ्यासं विदुर् बुधाः
त्या गोष्टीचा विचार करणे, ती गोष्ट बोलणे, एकमेकांना तिची जाणीव करून देणे आणि पूर्ण मनाने तिच्यात तल्लीन होणे—हेच खरे ब्रह्माचे साधन असल्याचे ज्ञानी लोक सांगतात.
येषां त्व् अन्तं गतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता विज्ञेया ब्रह्मसेवकाः
ज्यांच्या पापांचा अंत झाला आहे, जे सत्कर्मे करतात आणि द्वैताच्या भ्रमातून मुक्त झाले आहेत, असे लोक ब्रह्माची सेवा करणारे समजावे.
अध्यात्मशास्त्रचिन्ताभिर् येषां गच्छन्ति रात्रयः । वासनातानवोत्काभिस् ते ब्रह्माभ्यासिनस् स्थिताः
ज्यांच्या रात्री अध्यात्मशास्त्राच्या चिंतनात जातात आणि ज्यांच्या वासनांचा प्रभाव फारच कमी झाला आहे, असे लोक ब्रह्माच्या साधनेत स्थिर झालेले असतात.
ये विरक्ता महात्मानो भोगभावनतानवम् । भावयन्त्य् अभवायान्तर् भव्या भुवि जयन्ति ते
जे महात्मे विषयभोगांपासून विरक्त झाले आहेत, ज्यांची भोगाची इच्छा कमी झाली आहे आणि जे जन्ममरणाच्या पलीकडील अवस्थेचा विचार करतात, असे पुण्यवान या जगात खऱ्या अर्थाने यशस्वी होतात.
उदितौदार्यसौन्दर्या वैराग्यरसरञ्जिता । आनन्दस्यन्दिनी येषां मतिस् ते ऽभ्यासिनः परे
ज्यांच्या मनात उदारता आणि सौंदर्याची गुणे फुलली आहेत, ज्यांच्या मनाला वैराग्याची गोडी लागली आहे आणि ज्यांच्या अंतःकरणात आनंदाचा प्रवाह वाहतो, असे लोक श्रेष्ठ साधक आहेत.
अत्यन्ताभावसम्पत्तिं ज्ञातुं ज्ञेयस्य वस्तुनः । युक्त्या शास्त्रे यतन्ते ये ते ब्रह्माभ्यासिनस् स्थिताः
जे लोक तर्क आणि शास्त्र यांच्या सहाय्याने जाणण्यायोग्य वस्तूचा पूर्ण अभाव समजून घेण्यासाठी प्रयत्न करतात, ते ब्रह्माचा अभ्यास करणारे म्हणून ओळखले जातात.
सर्गादाव् एव नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्य् एव तत् सदा । इदं जगद् अहं चेति बोधाभ्यासं विदुः परे
ज्ञानी लोक जागृतीचा सराव असा समजतात की, सृष्टीच्या आरंभी हे दृश्य जग निर्माण झाले नाही आणि ते कधीच अस्तित्वात नाही; हे जग आणि 'मी' हे दोन्ही केवळ कल्पना आहेत.
दृश्यासम्भवबोधेन रागद्वेषादितानवे । रतिर् बलोदिता यासौ ब्रह्माभ्यास उदाहृतः
दृश्य जग अस्तित्वात नाही हे जेव्हा समजते आणि आसक्ती, द्वेष यांसारख्या भावना कमी होतात, तेव्हा जी आनंदाची भावना निर्माण होते, तिलाच ब्रह्माचा अभ्यास असे म्हणतात.
दृश्यासम्भवबोधेन रागद्वेषादितानवम् । तप इत्य् उच्यते लोके दृश्यदोषस् तु दुःखकृत्
दृश्य जग अस्तित्वात नाही हे समजून आसक्ती, द्वेष यांसारख्या भावना कमी करणे, हेच या जगात तप म्हणून ओळखले जाते; पण दृश्याला खरे मानण्याची चूकच दुःखाला कारणीभूत ठरते.
दृश्यासम्भवबोधे हि ज्ञानं ज्ञेयस्य कथ्यते । तदभ्यासेन निर्वाणम् इत्य् अभ्यासो महोदयः
जेव्हा दिसणाऱ्या गोष्टींची अशक्यता समजली जाते, तेव्हा जाणण्यासारख्या वस्तूचं खरं ज्ञान मिळतं असं म्हणतात. त्या ज्ञानाचा सराव केल्याने मुक्ती मिळते—असा हा सराव फार मोठा आहे.
भवबहुलनिशानितान्तनिद्रा सततविवेकविबोधवारिसेकैः । प्रगलति हिमशीतलैर् इवोच्चैः शरदि महामिहिकेव चेतसीति
संसाराच्या दीर्घ रात्रीत मायेच्या झोपेचं गडद अंधार असतो, पण विवेकाच्या सातत्यपूर्ण शिंपणाने तो हळूहळू विरघळतो, जसं शरद ऋतूतील गारठा थंड आणि सौम्य पावसाने वितळतो.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असं सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. सभेतील लोकांनी नमस्कार करून स्नानासाठी निघाले आणि सूर्यकिरणही काळोखाकडे विरघळले.
इति सङ्कथनं कृत्वा तस्यां निशि वराङ्गने । सुप्ते परिजने नूनम् अथान्तःपुरमण्डपे
असं हे संभाषण झाल्यावर त्या रात्री, जेव्हा सर्व सेवक झोपले होते, त्या राजमहलाच्या अंतरंगात, सुंदर स्त्री निजली होती.
दृढाखिलार्गलद्वारगवाक्षे दक्षचेतसी । पुष्पपूरणसुस्फीतमांसलामोदमन्थरे
सर्व दरवाजे, कडी-कपाटं आणि खिडक्या घट्ट बंद केलेल्या, जागरूक आणि स्थिर मनात, भरपूर फुलांच्या सुगंधाने भरलेली अशी गोड वास दरवळत होता.
अम्लानमालावसनशवपार्श्वासनस्थिते । सकलामलपूर्णेन्दुवदनोद्द्योतितास्पदे
कधीही न सुकणाऱ्या फुलांच्या माळांनी सजवलेल्या पलंगाजवळ बसलेले, पूर्ण चंद्रासारख्या निर्मळ आणि तेजस्वी मुखांनी उजळलेल्या त्या ठिकाणी होते.
समाधिस्थानकं गत्वा तस्थतुर् निश्चलाङ्गके । रत्नस्तम्भाद् इवोत्कीर्णे चित्रभित्ताव् इवार्पिते
ते दोघे ध्यानाच्या जागी जाऊन, शरीर हलवले नाहीत; जणू काही रत्नजडित खांबातून कोरलेले किंवा रंगीबेरंगी भिंतीवर रंगवलेले चित्रच.
सर्वास् तत्यजतुश् चिन्तास् सङ्कोचं समुपागते । दिवसान्त इवाब्जिन्यौ प्रसृतामोदलेखिके
सर्वांनी आपले सगळे विचार आणि संकोच सोडून दिले, शांतता आल्यावर जशी दिवसाच्या शेवटी कमळाची कळी उमलून आपला सुगंध पसरवते तशीच स्थिती झाली.
बभूवतुर् भृशं शान्ते शुद्धे स्पन्दविवर्जिते । गिरौ शरदि निर्वात इव वृष्ट्याभ्रमालिके
ते दोघे अगदी शांत, निर्मळ आणि हलचालीपासून मुक्त झाले, जणू काही शरद ऋतूमध्ये वाऱ्याचा स्पर्श न झालेला, पावसानंतर केवळ ढगांनीच सुशोभित असा डोंगर.
निर्विकल्पसमाधानाज् जहतुर् व्योम्नि संविदम् । यथा कल्पलते कान्ते पूर्णम् ऋत्वन्तरे रसम्
अद्वैत समाधीमध्ये पूर्णपणे तल्लीन झाल्यामुळे, त्यांनी आकाशातील जाणीव सोडून दिली, जशी वसंत ऋतूमध्ये कल्पवेल पूर्ण रस सोडून देते.
अहं जगद् इति भ्रान्तेर् दृश्यस्यादाव् अनुद्भवः । यदा ताभ्याम् अवगतस् स्वात्यन्ताभावनात्मकः
‘मीच हे जग आहे’ ही चुकीची कल्पना जेव्हा पहिल्यापासूनच मनात येत नाही, आणि दोघांनीही आपली खरी ओळख म्हणजे पूर्ण शून्यता आहे हे जाणले,
तदा दृश्यपिशाचो ऽयम् अलम् अस्तङ्गतस् तयोः । असत्त्वाद् एव चास्माकं शशशृङ्गम् इवानघ
तेव्हा त्यांच्या दृष्टीतील हा भास पूर्णपणे नाहीसा होतो; आणि आपल्यासाठी तो जसा सशाच्या शिंगासारखा असत्य आहे, तसाच असतो, हे निर्दोषा.
आदाव् एव हि यन् नास्ति वर्तमाने ऽपि तत् तथा । भातं चाभातम् एवातो मृगतृष्णाम्बुवज् जगत्
जे सुरुवातीला नव्हते, ते आत्ताही नाहीच; जे दिसते, ते खरं तर अजून प्रकट झालेलं नाही, म्हणून हे जग मृगजळातल्या पाण्यासारखंच आहे.
स्वभावः केवलश् शान्तस् स्त्रीद्वयं तद् बभूव ह । चन्द्रार्कादिपदार्थौघदूरमुक्तम् इवाम्बरम्
त्यांचा स्वभाव अगदी शांत झाला; त्या दोन स्त्रिया जणू चंद्र, सूर्य आणि इतर सर्व वस्तूंपासून दूर, आकाशासारख्या मुक्त झाल्या.
तेनैव ज्ञानदेहेन ततार ज्ञप्तिदेवता । मानुषी त्व् इतरेणाशु ज्ञानाज्ञानानुरूपिणा
ती समजूतदार देवी ज्ञानाच्या देहानेच पुढे गेली; आणि दुसरी स्त्री, तिच्या स्वतःच्या देहाने, ज्ञान आणि अज्ञानानुसार लगेचच पुढे गेली.
गेहान्तर् एव प्रादेशमात्रम् आरुह्य वै दिवः । बभूवतुश् चिदाकाशरूपिण्यौ व्योमगाकृती
घराच्या आत, हातभर जागेवर चढून, त्या दोघीही चैतन्याच्या आकाशासारख्या, आकाशात विहरणाऱ्यांसारख्या रूपात झाल्या.