यद् अस्ति नाम तत्रैष नाशानाशक्रमो भवेत् । वस्तुतो नास्ति यत् त्व् एव नाशस् स्यात् तत्र कीदृशः
ज्याचं केवळ नाव आहे, त्यात नाश आणि टिकाव यांची अदलाबदल होत राहते; पण जे खऱ्या अर्थानं अस्तित्वात नाही, त्याचा नाश कसा होईल?
रज्ज्वां सर्पभ्रमे नष्टे सत्यबोधवशात् सुते । सर्पो न नष्टस् तन् नष्टो वेत्य् एवं केव सङ्कथा
दोऱ्यात साप आहे असा भ्रम खरा समज आल्यावर नाहीसा झाला, तेव्हा साप नष्ट झाला असंही म्हणता येत नाही, किंवा तो नष्ट झाला नाही असंही म्हणता येत नाही—अशा चर्चा निरर्थक आहेत.
यथा सत्यपरिज्ञानाद् दृश्यते नाधिभौतिकः । तथातिवाहिकज्ञानाद् दृश्यते नाधिभौतिकः
जसं खरी ओळख झाल्यावर भौतिक जग दिसत नाही, तसंच सूक्ष्म देहाची जाणीव झाली की हे भौतिक जग दिसत नाही.
कल्पना विनिवर्तेत कल्पिता यदि केनचित् । सा शिला समपास्तैव या नेहास्ति कदाचन
कोणीतरी कल्पना दूर केली तर ती कल्पना संपते; जशी एखादी दगड दूर फेकली की ती इथे राहत नाही.
परस्परं परापूर्णम् इदं देहादिकं स्थितम् । इति सत्यं वयं भद्रे पश्यामो नासि पश्यसि
हे शरीर आणि त्याचे भाग एकमेकांना पूरक आहेत, हेच खरं आहे, प्रिय, आम्ही ते पाहतो, पण तुला ते दिसत नाही.
आदिसर्गे भवेच् चित्त्वं कल्पनाकलितं यदा । तदा ततःप्रभृत्य् एकं स्वत्वं दृश्यम् इवेक्ष्यते
सृष्टीच्या सुरुवातीला, जेव्हा मन कल्पनेने घडतं, तेव्हापासून स्वतःपण वेगळं दिसायला लागतं, जणू काही ते समोर आहे असं.
एकस्मिन्न् एव संशान्ते दिक्कालाद्यविभागिनि । विद्यमाने परे तत्त्वे कल्पनावसरः कुतः
जेव्हा एकच परम सत्य उरते, जे शांत असते आणि दिशा, काळ किंवा इतर कोणत्याही भेदांनी विभागलेले नसते, तेव्हा कल्पनेला काहीच जागा राहत नाही.
कटकत्वं यथा हेम्नि तरङ्गत्वं यथाम्भसि । सत्यत्वं च यथा स्वप्नसङ्कल्पनगरादिषु
जसे कडेचेपण सोन्यात असते, तरंगपण पाण्यात असते, किंवा स्वप्नातील नगरे आणि कल्पित जगात जसे सत्यपण असते—
नास्त्य् एव सत्यानुभवे तथा नास्त्य् एव चित्पदे । कल्पनं व्यतिरिक्तात्म तत्स्वभावाद् अनामयात्
तसेच, सत्याच्या अनुभूतीत आणि चैतन्याच्या अवस्थेत, स्वतःपासून वेगळी अशी कोणतीही कल्पना नसते, कारण ती मूळतः दुःखरहित असते.
यथा नास्त्य् अम्बरे पांसुः परे नास्ति तथा कला । अकलाकलनं शान्तम् इदम् एकम् अजं ततः
जसे आकाशात माती नसते, तसेच परमात्म्यात कोणताही भेद नसतो; हे एकच, शांत, अजन्म आणि विभागरहित सत्य सर्व कल्पनांपासून मुक्त आहे.
यद् वेदं भासते किञ्चित् तत् तस्यैव निरामयम् । कचनं काञ्चनाख्यानकान्तस्यातिमणेर् इव
जे ज्ञान चमकतं दिसतं, ते त्या वस्तूचंच असतं आणि ते पूर्णपणे शुद्ध असतं. जसं एखाद्या रत्नाचा तेज असतं, आणि सोनारांच्या गोष्टींमध्ये त्याला सोनं म्हणतात.
एतावन्तं चिरं कालम् एवं देवि वयं वद । भ्रामिताः के च नामेमे द्वैताद्वैतविकल्पनैः
देवी, इतक्या काळापासून आपण असंच भटकत आलो आहोत. हे कोण आहेत, जे द्वैत आणि अद्वैत या कल्पनांमध्ये सतत गोंधळलेले आहेत?
अविचारेण तरले भ्रान्तासि चिरम् आकुला । अविचारस् स्वभावोत्थस् स विचाराद् विनश्यति
विचार न करता अस्थिर मनामुळे तू खूप दिवस गोंधळलेली आणि अस्वस्थ राहिलीस. हा गोंधळ आपल्या स्वभावामुळे निर्माण होतो आणि विचार केल्यावर नाहीसा होतो.
अविचारो विचारेण निमेषाद् एव नश्यति । एषो ऽसन्न् एव तेनान्तर् अविद्यैषा न विद्यते
विचार न केलेला गोंधळ, विचार केल्यावर क्षणात नाहीसा होतो. म्हणूनच तो खरा अस्तित्वात नसतो आणि त्यामुळे आतमध्ये अज्ञान उरत नाही.
तस्मान् नैवाविचारो ऽस्ति नाविद्या नैव बन्धनम् । न मोक्षो ऽस्ति निराबाधं शुद्धबोधस् त्व् इदं जगत्
म्हणूनच इथे विचाराचा अभाव नाही, अज्ञान नाही, बंधन नाही आणि मुक्तीही नाही. हे जग म्हणजे एक शुद्ध, शांत जाणीव आहे.
एतावन्तं यदा कालं त्वयैतन् न विचारितम् । तदा न सम्प्रबुद्धा त्वं भ्रान्तैवार्णव आकुला
जोपर्यंत तू याचा विचार केला नाहीस, तोपर्यंत तू पूर्णपणे जागृत नव्हतीस—गोंधळलेली आणि अस्वस्थ, जणू काही अस्वस्थ समुद्रासारखी.
अद्यप्रभृति बुद्धासि विमुक्तासि विवेकिनी । वासनातानवे बीजं पतितं तव चेतसि
आजपासून तू जागृत झाली आहेस, मुक्त झाली आहेस आणि विवेकी झाली आहेस; तुझ्या मनातील वासनांचे बीज आता गळून गेले आहे.
आदाव् एव हि नोत्पन्नं दृश्यं संसारनाटकम् । यदा तदा कथं केन वास्यते वासनापि का
सुरुवातीपासूनच हे दृश्य, म्हणजेच संसाराचा नाटक, कधीच खऱ्या अर्थाने निर्माण झाले नाही; मग कधी, कसे आणि कोणाच्या द्वारे कोणतीही वासना अनुभवली जाऊ शकते?
अत्यन्ताभावसम्पत्तौ द्रष्टृदृश्यदृशाम् अतः । एकध्याने परं रूढे निर्विकल्पसमाधिनि
द्रष्टा, दृश्य आणि दर्शन या तिघांचाही पूर्णपणे अभाव साध्य झाल्यावर, मन एकाग्रतेच्या अत्युच्च अवस्थेत स्थिर होते आणि मग मन कल्पनारहित समाधीत स्थिरावते.
वासनाक्षयबीजे ऽस्मिन् किञ्चिद् अङ्कुरिते हृदि । क्रमान् नोदयम् एष्यन्ति रागद्वेषादिका दृशः
या अवस्थेत, म्हणजेच वासनांचा बीज संपूर्णपणे नष्ट झाल्यावर, जरी मनात किंचितसा अंकुर उमटला, तरी हळूहळू आकर्षण, द्वेष अशा भावना पुन्हा जागृत होतात.
संसारसम्भवश् चायं निर्मूलत्वम् उपैष्यति । निर्विकल्पसमाधानं प्रतिष्ठाम् अलम् एष्यति
म्हणूनच संसाराचा जन्म होण्याची ही प्रवृत्ती मुळासकट नष्ट होते आणि कल्पनारहित समाधीमध्ये स्थिरता पूर्णपणे प्राप्त होते.
विगतकलनकालिमाकलङ्का गगनकलान्तरनिर्मला बलेन । सकलकरणकार्यकारणान्तः कतिपयकार्यवशाद् भविष्यसीति
कल्पनांचा काळिमा पूर्णपणे नाहीसा झाल्यावर, आकाशासारखी निर्मळ आणि निष्कलंक अवस्था येते. पण इंद्रियांच्या आणि त्यांच्या कारणांच्या काही उरलेल्या कृतीमुळे, थोडा काळ हा देहभाव टिकून राहतो.
यथा स्वप्नपरिज्ञानात् स्वप्नदेहो न वास्तवः । अनुभूतो ऽप्य् अयं तद्वज् जाग्रद्देहो न वास्तवः
जसा स्वप्नाचा खरा स्वरूप ओळखल्यावर स्वप्नातील देह खरा वाटत नाही, तसाच हा जागेपणीचा देह जरी अनुभवास येतो, तरी तोही खरा नाही.
यथा स्वप्नपरिज्ञानात् स्वप्नदेहो ऽपि शाम्यति । वासनातानवात् तद्वज् जाग्रद्देहो ऽपि शाम्यति
जसा स्वप्नाचा अर्थ समजल्यावर आणि त्या आठवणी संपल्यावर स्वप्नातील देह नाहीसा होतो, तसाच जागेपणीच्या आठवणी कमी झाल्यावर हा देहही नाहीसा होतो.
स्वप्नसङ्कल्पदेहान्ते देहो ऽयं चेत्यते यथा । तथा जाग्रद्भावनान्तर् उदेत्य् एवातिवाहिकः
स्वप्नात कल्पनेने तयार झालेला देह संपल्यावर जसा हा देह वाटतो, तसाच जागेपणीची कल्पना संपली की दुसरा सूक्ष्म देह निर्माण होतो.
स्वप्ने निर्वासनाबीजे यथोदेति सुषुप्तता । जाग्रत्य् अवासनाबीजे तथोदेति विमुक्तता
स्वप्नात जेव्हा आठवणींचे बीज राहत नाही, तेव्हा गाढ झोप येते; तसंच जागेपणी आठवणींचे बीज नसले की मुक्ती मिळते.
येयं तु जीवन्मुक्तानां वासना सा न वासना । शुद्धसत्त्वाभिधानं तत् सत्तासामान्यम् उच्यते
ज्यांच्या मनात मुक्त अवस्थेत वासना उरलेली असते, ती वासना खऱ्या अर्थाने वासना नसते; तिला शुद्ध स्वरूप किंवा सर्वत्र असणारे अस्तित्व असे म्हणतात.
या सुप्तवासना निद्रा सा सुषुप्तम् इति स्मृता । यत् सुप्तवासनं जाग्रत् स घनो मोह उच्यते
झोपेत जी वासना राहते, तिला गाढ झोप असे म्हणतात; आणि जागेपणी जी वासना उरते, तिला दाट अज्ञान म्हणतात.
प्रक्षीणवासना निद्रा तुर्यशब्देन कथ्यते । जाग्रत्य् अपि भवत्य् एतद् विदिते परमे पदे
ज्या झोपेत वासनांचा पूर्ण नाश झाला आहे, तिला 'चौथी अवस्था' असे म्हणतात; ही अवस्था परमानंदाची अनुभूती झाल्यावर जागेपणातही येते.
प्रक्षीणवासना येह जीवतां जीवितस्थितिः । अमुक्तैर् अपरिज्ञाता सा जीवन्मुक्तिर् उच्यते
इथे, ज्या व्यक्तीच्या वासना पूर्णपणे संपल्या आहेत आणि तो जगत आहे, ही अवस्था मुक्त नसलेल्या लोकांना समजत नाही; हिलाच जीवनात असतानाची मुक्ती म्हणतात.