यावद् अभ्यासयोगेन न शान्ता भेदधीस् तव । नूनं तावद् अतद्रूपा न ब्रह्म परिपश्यसि
जोपर्यंत तुझ्या मनात योगाच्या सरावाने भेदभाव शांत झालेले नाहीत, तोपर्यंत तू खऱ्या अर्थाने ब्रह्म पाहू शकत नाहीस.
तत्र रूढिम् उपायाता इमे ये त्व् अस्मदादयः । अभ्यासाद् ब्रह्मसंवित्तेः पश्यामस् ते हि तत् पदम्
आमच्यासारखे जे लोक तिथे दृढ झाले आहेत, त्यांनी सराव आणि ब्रह्मज्ञानामुळे ते अंतिम स्थान खरोखरच पाहिले आहे.
सङ्कल्पनगरस्येव ममाकशमयं वपुः । ब्रह्मैव वातः पश्यामि देहेनानेन तत् पदम्
जशी कल्पनेतील नगरी असते, तशीच माझं शरीर आकाशासारखं आहे; मी पाहतो की हाच श्वास म्हणजे ब्रह्म आहे, आणि या शरीराने मी त्या सर्वोच्च अवस्थेचं दर्शन घेतो.
विशुद्धज्ञानदेहाहं यथैते पद्मजादयः । ब्रह्मात्मजगदादीदम् अङ्गम् अस्माकम् अङ्गने
मी शुद्ध ज्ञानाचं शरीर आहे, जसं हे कमळातून जन्मलेले आणि इतर आहेत; ब्रह्म, आत्मा, जग आणि हे सगळं — हे सगळे आपल्याच अस्तित्वाचे अवयव आहेत.
तवाभ्यासं विना बालो नाकारो ब्रह्मतां गतः । स्थितः कलनरूपात्मा तेन तन् नानुपश्यसि
तुझ्या साधनेशिवाय, मुला, या रूपाने ब्रह्मत्व प्राप्त केलेलं नाही; ते मनाने तयार झालेल्या स्वरूपातच आहे, म्हणून तुला ते दिसत नाही.
यत्र स्वसङ्कल्पपुरं स्वदेहे नानुलभ्यते । तत्रान्यसङ्कल्पपुरं स्वदेहे नानुलभ्यते
जिथे आपल्या स्वतःच्या कल्पनेचं शहर आपल्या शरीरात सापडत नाही, तिथे दुसऱ्याच्या कल्पनेचं शहरही आपल्या शरीरात सापडत नाही.
तस्माद् एनं परित्यज्य देहं चिद्व्योमरूपिणी । तत् पश्यस्य् एतद् एवाशु कुरु कार्यविदां वरे
म्हणून, हा देह सोडून, जो चैतन्याच्या आकाशासारखा आहे, तू ते सत्य पाहशील; हे लवकर कर, कर्तव्य जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
सङ्कल्पनगरं सत्यं यथा सङ्कल्पिनं प्रति । सदेहं वा विदेहं वा नेतरं प्रति किञ्चन
कल्पनेचं शहर फक्त कल्पना करणाऱ्याला खरं वाटतं; देह असो वा नसू दे, दुसऱ्यांसाठी त्याला काहीच अर्थ नसतो.
आदिसर्गे जगद्भ्रान्तिर् यथेयं स्थितिम् आगता । तथा तदाप्रभृत्य् एव नियतिः प्रौढिम् आगता
सृष्टीच्या आरंभी जगाचा भ्रम निर्माण झाला आणि तो असाच टिकून राहिला; त्याच वेळी नियतीला बळ मिळालं.
त्वयोक्तं देवि गच्छावो ब्राह्मणब्राह्मणीगृहम् । सहेतीदम् अहं वच्मि कथं गन्तव्यम् अम्ब हे
तू म्हणालीस, 'आपण त्या ब्राह्मण आणि त्याच्या पत्नीच्या घरी जाऊ या.' यावर मी म्हणतो, आई, आपण कसे जावं?
इह देहं इमं न्यस्य शुद्धसत्त्वानुपातिना । चेतसा तत् परं यामि लोकं त्वं कथयेति तु
इथे हा देह सोडून, निर्मळ आणि शांत मनाने मी त्या परम स्थानाकडे जातो—माझ्या त्या प्रवासाबद्दल मला सांग.
सङ्कल्पव्योमवृक्षस् ते यथा सन्न् अपि खात्मकः । न कुड्यात्मा न कुड्येन रोध्यते नापि कुड्यहा
जसा तुझ्या इच्छेने आकाशात निर्माण झालेला वृक्ष असतो, तो असला तरी त्याचं स्वरूप आकाशासारखंच असतं—तो भिंतीसारखा नसतो, भिंतीने अडवला जात नाही, आणि भिंतीचं काही नुकसानही करत नाही.
शुद्धैकसत्त्वनिर्माणचित्तरूपस्य तत् किल । प्रतिभानम् अतस् तस्माद् परमाद् भिद्यते मनाक्
शुद्ध आणि एकरूप तत्त्वापासून बनलेल्या मनाच्या देहाचं हेच स्वरूप आहे; म्हणूनच त्याचं प्रकट होणं त्या परम तत्त्वापेक्षा अगदी थोडंसं वेगळं असतं.
सो ऽयम् एतादृशो देहो नैनं सन्त्यज्य याम्य् अहम् । अनेनैव तम् आप्नोमि देशं गन्धम् इवानिलः
हा देह असाच आहे; मी तो सोडून कुठेही जात नाही. या देहानेच मी त्या स्थानापर्यंत पोहोचतो, जसं वाऱ्याने सुगंध वाहून नेला जातो.
यथा जलं जलैर् वाग्निर् अग्निना वायुनानिलः । मिलत्य् एवं मनोदेहो देहैर् अन्यैर् मनोमयैः
जसं पाणी पाण्यात मिसळतं, अग्नी अग्नीत एकरूप होतो, आणि वारा वार्यात विलीन होतो, तसंच मनाने बनलेलं शरीरही इतर मनाने बनलेल्या शरीरांमध्ये एकरूप होतं.
न हि पार्थिवतां संविद् एत्य् अपार्थिवसंविदा । एकत्वं कल्पनाशैलशैलयोः क्वाहतिर् मिथः
जशी पृथ्वीची जाणीव अपृथ्वीच्या जाणीवेशी एकरूप होत नाही, तशी कल्पनेच्या दोन डोंगरांमध्ये एकरूपता कशी असेल?
आतिवाहिक एवायं त्वादृशश् चित्तदेहकः । आधिभौतिकबुद्ध्या तु गृहीतश् चिरभावनात्
हे तुझं मनाने बनलेलं शरीर हे खरंतर केवळ एक प्रवासाचं साधन आहे; पण खूप काळापासून असलेल्या कल्पनेमुळे ते बुद्धीला जणू काही भौतिकच वाटू लागतं.
यथा स्वप्ने यथा दीर्घकालध्याने यथा भ्रमैः । यथा व्यसनिसङ्कल्पे यथा गन्धर्वपत्तने
जसं स्वप्नात, किंवा दीर्घ काळ ध्यान करताना, किंवा भ्रमात, किंवा व्यसनाच्या ठाम कल्पनेत, किंवा गंधर्वांच्या नगरीसारख्या मृगजळात —
वासनातानवं नूनं यदा ते स्थितिम् एष्यति । तदाधिभौतिकीभावं पुनर् एति न देहकः
जेव्हा तुझ्या मनातील सूक्ष्म वासनांचा प्रभाव खरोखरच कमी होतो आणि मन स्थिर राहतं, तेव्हा देहावर येणारी शारीरिक अवस्था पुन्हा उगवत नाही.
आतिवाहिकदेहत्वप्रत्यये घनतां गते । तम् अवाप्नोत्य् अयं देहो दशामोहे विनश्यति
जेव्हा सूक्ष्म देहाविषयीची समज पक्की होते, तेव्हा हा देह ठामपणे टिकून राहतो; पण ती समज भ्रमात हरवली, की हा देह नष्ट होतो.
यद् अस्ति नाम तत्रैष नाशानाशक्रमो भवेत् । वस्तुतो नास्ति यत् त्व् एव नाशस् स्यात् तत्र कीदृशः
ज्याचं केवळ नाव आहे, त्यात नाश आणि टिकाव यांची अदलाबदल होत राहते; पण जे खऱ्या अर्थानं अस्तित्वात नाही, त्याचा नाश कसा होईल?
रज्ज्वां सर्पभ्रमे नष्टे सत्यबोधवशात् सुते । सर्पो न नष्टस् तन् नष्टो वेत्य् एवं केव सङ्कथा
दोऱ्यात साप आहे असा भ्रम खरा समज आल्यावर नाहीसा झाला, तेव्हा साप नष्ट झाला असंही म्हणता येत नाही, किंवा तो नष्ट झाला नाही असंही म्हणता येत नाही—अशा चर्चा निरर्थक आहेत.
यथा सत्यपरिज्ञानाद् दृश्यते नाधिभौतिकः । तथातिवाहिकज्ञानाद् दृश्यते नाधिभौतिकः
जसं खरी ओळख झाल्यावर भौतिक जग दिसत नाही, तसंच सूक्ष्म देहाची जाणीव झाली की हे भौतिक जग दिसत नाही.
कल्पना विनिवर्तेत कल्पिता यदि केनचित् । सा शिला समपास्तैव या नेहास्ति कदाचन
कोणीतरी कल्पना दूर केली तर ती कल्पना संपते; जशी एखादी दगड दूर फेकली की ती इथे राहत नाही.
परस्परं परापूर्णम् इदं देहादिकं स्थितम् । इति सत्यं वयं भद्रे पश्यामो नासि पश्यसि
हे शरीर आणि त्याचे भाग एकमेकांना पूरक आहेत, हेच खरं आहे, प्रिय, आम्ही ते पाहतो, पण तुला ते दिसत नाही.
आदिसर्गे भवेच् चित्त्वं कल्पनाकलितं यदा । तदा ततःप्रभृत्य् एकं स्वत्वं दृश्यम् इवेक्ष्यते
सृष्टीच्या सुरुवातीला, जेव्हा मन कल्पनेने घडतं, तेव्हापासून स्वतःपण वेगळं दिसायला लागतं, जणू काही ते समोर आहे असं.
एकस्मिन्न् एव संशान्ते दिक्कालाद्यविभागिनि । विद्यमाने परे तत्त्वे कल्पनावसरः कुतः
जेव्हा एकच परम सत्य उरते, जे शांत असते आणि दिशा, काळ किंवा इतर कोणत्याही भेदांनी विभागलेले नसते, तेव्हा कल्पनेला काहीच जागा राहत नाही.
कटकत्वं यथा हेम्नि तरङ्गत्वं यथाम्भसि । सत्यत्वं च यथा स्वप्नसङ्कल्पनगरादिषु
जसे कडेचेपण सोन्यात असते, तरंगपण पाण्यात असते, किंवा स्वप्नातील नगरे आणि कल्पित जगात जसे सत्यपण असते—
नास्त्य् एव सत्यानुभवे तथा नास्त्य् एव चित्पदे । कल्पनं व्यतिरिक्तात्म तत्स्वभावाद् अनामयात्
तसेच, सत्याच्या अनुभूतीत आणि चैतन्याच्या अवस्थेत, स्वतःपासून वेगळी अशी कोणतीही कल्पना नसते, कारण ती मूळतः दुःखरहित असते.
यथा नास्त्य् अम्बरे पांसुः परे नास्ति तथा कला । अकलाकलनं शान्तम् इदम् एकम् अजं ततः
जसे आकाशात माती नसते, तसेच परमात्म्यात कोणताही भेद नसतो; हे एकच, शांत, अजन्म आणि विभागरहित सत्य सर्व कल्पनांपासून मुक्त आहे.