यत्रासौ ब्राह्मणो गेहे ब्राह्मण्या सहितो ऽभवत् । तं सर्गं तं गिरिग्रामं नय मां समवेक्षितुम्
ज्या घरात तो ब्राह्मण आपल्या पत्नीबरोबर राहत होता, त्या सृष्टीकडे, त्या डोंगरगावी मला घेऊन चल, मी ते सर्व पाहू इच्छितो.
अचेत्यचिद्रूपमयीं परमां पावनीं दृशम् । अवलम्ब्येमम् आकारम् अवमुच्य भवामला
जड आणि चेतन अशा दोन्ही स्वरूपांनी बनलेल्या, अत्यंत पवित्र अशा दृष्टीवर आधार ठेवून, हे बाह्य रूप सोड आणि जन्ममरणाच्या अशुद्धतेपासून मुक्त हो.
ततः प्राप्स्यस्य् असन्देहं व्योमात्मानं नभस्स्थितम् । भूमिष्ठनरसङ्कल्पो गगनान्तः पुरं यथा
मग तुला नक्कीच आकाशासारखे स्वतःचे स्वरूप मिळेल, जे आकाशात स्थिर असते; जसे पृथ्वीवरील माणसाचा विचार आकाशातल्या नगरीसारखा असतो.
एवंस्थितं तं पश्यावस् सह सर्गम् अनन्तरम् । एवं तद्दर्शनद्वारे देहो हि परमार्गला
आपण त्याला अशा स्थितीत, त्या सृष्टीसह पाहू या; कारण अशा दृष्टीच्या द्वारेच, हे शरीर खरे तर सर्वात मोठा अडथळा आहे.
अमुना देवि देहेन जगद् अन्यद् अवाप्यते । न वा कस्माद् अत्र युक्तिं कथयानुग्रहग्रहात्
देवी, या शरीरामुळे दुसरे जग मिळते किंवा मिळत नाही. हे कशासाठी समजावून सांगावे? कारण हे केवळ कृपेनेच समजते.
जगन्तीमान्य् अमूर्तानि मूर्तिमन्ति मुधाग्रहात् । भवद्भिर् अवबुद्धानि हेमनीवोर्मिकाधिया
ही सर्व जगं मूर्त नसतानाही, चुकीच्या समजुतीमुळे आपण त्यांना मूर्त असल्यासारखी पाहतो. जसे सोन्याच्या लाटा आहेत असे तुम्ही समजून घेतले.
हेम्न्य् ऊर्मिकारूपवने ऽप्य् ऊर्मिकात्वं न विद्यते । यथा तथा जगद्रूपे जगत्त्वं नास्ति चित्पदे
सोन्याच्या लाटांच्या वनात जरी लाटांचे स्वरूप दिसत असले, तरी खऱ्या अर्थाने लाटपण नसते. त्याचप्रमाणे, या जगाच्या रूपातही, चैतन्याच्या अवस्थेत खरे जगपण नाही.
जगद् आकाशम् एवेदं ब्रह्मैव न तु दृश्यता । दृश्यते काचिद् अप्य् अत्र धूलिर् अम्बुनिधाव् इव
हे जग म्हणजे निव्वळ आकाश आहे, ते ब्रह्मच आहे, प्रत्यक्ष दिसणारे काहीच नाही. इथे जे काही दिसते, ते समुद्रातल्या धुळीसारखे क्षुल्लक आहे.
ब्रह्मैव पश्यति ब्रह्म नाब्रह्म ब्रह्म पश्यति । सर्गादिनाम्ना प्रथितस् स्वभावो ऽस्यैवम् ईदृशः
ब्रह्मच ब्रह्माला पाहतो, अब्रह्म काहीच पाहत नाही; ब्रह्मच ब्रह्माला पाहतो. त्याचा हा असा स्वभाव आहे, जो सृष्टी वगैरे नावांनी ओळखला जातो.
न ब्रह्मजगतोर् अस्ति कार्यकारणतोदयः । कारणानाम् अभावेन सर्वेषां सहकारिणाम्
ब्रह्म आणि जग यांच्यात कारण-परिणामाचा संबंध मुळीच नाही, कारण सर्व कारणे आणि त्यांचे सहाय्यकच नाहीत.
यावद् अभ्यासयोगेन न शान्ता भेदधीस् तव । नूनं तावद् अतद्रूपा न ब्रह्म परिपश्यसि
जोपर्यंत तुझ्या मनात योगाच्या सरावाने भेदभाव शांत झालेले नाहीत, तोपर्यंत तू खऱ्या अर्थाने ब्रह्म पाहू शकत नाहीस.
तत्र रूढिम् उपायाता इमे ये त्व् अस्मदादयः । अभ्यासाद् ब्रह्मसंवित्तेः पश्यामस् ते हि तत् पदम्
आमच्यासारखे जे लोक तिथे दृढ झाले आहेत, त्यांनी सराव आणि ब्रह्मज्ञानामुळे ते अंतिम स्थान खरोखरच पाहिले आहे.
सङ्कल्पनगरस्येव ममाकशमयं वपुः । ब्रह्मैव वातः पश्यामि देहेनानेन तत् पदम्
जशी कल्पनेतील नगरी असते, तशीच माझं शरीर आकाशासारखं आहे; मी पाहतो की हाच श्वास म्हणजे ब्रह्म आहे, आणि या शरीराने मी त्या सर्वोच्च अवस्थेचं दर्शन घेतो.
विशुद्धज्ञानदेहाहं यथैते पद्मजादयः । ब्रह्मात्मजगदादीदम् अङ्गम् अस्माकम् अङ्गने
मी शुद्ध ज्ञानाचं शरीर आहे, जसं हे कमळातून जन्मलेले आणि इतर आहेत; ब्रह्म, आत्मा, जग आणि हे सगळं — हे सगळे आपल्याच अस्तित्वाचे अवयव आहेत.
तवाभ्यासं विना बालो नाकारो ब्रह्मतां गतः । स्थितः कलनरूपात्मा तेन तन् नानुपश्यसि
तुझ्या साधनेशिवाय, मुला, या रूपाने ब्रह्मत्व प्राप्त केलेलं नाही; ते मनाने तयार झालेल्या स्वरूपातच आहे, म्हणून तुला ते दिसत नाही.
यत्र स्वसङ्कल्पपुरं स्वदेहे नानुलभ्यते । तत्रान्यसङ्कल्पपुरं स्वदेहे नानुलभ्यते
जिथे आपल्या स्वतःच्या कल्पनेचं शहर आपल्या शरीरात सापडत नाही, तिथे दुसऱ्याच्या कल्पनेचं शहरही आपल्या शरीरात सापडत नाही.
तस्माद् एनं परित्यज्य देहं चिद्व्योमरूपिणी । तत् पश्यस्य् एतद् एवाशु कुरु कार्यविदां वरे
म्हणून, हा देह सोडून, जो चैतन्याच्या आकाशासारखा आहे, तू ते सत्य पाहशील; हे लवकर कर, कर्तव्य जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
सङ्कल्पनगरं सत्यं यथा सङ्कल्पिनं प्रति । सदेहं वा विदेहं वा नेतरं प्रति किञ्चन
कल्पनेचं शहर फक्त कल्पना करणाऱ्याला खरं वाटतं; देह असो वा नसू दे, दुसऱ्यांसाठी त्याला काहीच अर्थ नसतो.
आदिसर्गे जगद्भ्रान्तिर् यथेयं स्थितिम् आगता । तथा तदाप्रभृत्य् एव नियतिः प्रौढिम् आगता
सृष्टीच्या आरंभी जगाचा भ्रम निर्माण झाला आणि तो असाच टिकून राहिला; त्याच वेळी नियतीला बळ मिळालं.
त्वयोक्तं देवि गच्छावो ब्राह्मणब्राह्मणीगृहम् । सहेतीदम् अहं वच्मि कथं गन्तव्यम् अम्ब हे
तू म्हणालीस, 'आपण त्या ब्राह्मण आणि त्याच्या पत्नीच्या घरी जाऊ या.' यावर मी म्हणतो, आई, आपण कसे जावं?
इह देहं इमं न्यस्य शुद्धसत्त्वानुपातिना । चेतसा तत् परं यामि लोकं त्वं कथयेति तु
इथे हा देह सोडून, निर्मळ आणि शांत मनाने मी त्या परम स्थानाकडे जातो—माझ्या त्या प्रवासाबद्दल मला सांग.
सङ्कल्पव्योमवृक्षस् ते यथा सन्न् अपि खात्मकः । न कुड्यात्मा न कुड्येन रोध्यते नापि कुड्यहा
जसा तुझ्या इच्छेने आकाशात निर्माण झालेला वृक्ष असतो, तो असला तरी त्याचं स्वरूप आकाशासारखंच असतं—तो भिंतीसारखा नसतो, भिंतीने अडवला जात नाही, आणि भिंतीचं काही नुकसानही करत नाही.
शुद्धैकसत्त्वनिर्माणचित्तरूपस्य तत् किल । प्रतिभानम् अतस् तस्माद् परमाद् भिद्यते मनाक्
शुद्ध आणि एकरूप तत्त्वापासून बनलेल्या मनाच्या देहाचं हेच स्वरूप आहे; म्हणूनच त्याचं प्रकट होणं त्या परम तत्त्वापेक्षा अगदी थोडंसं वेगळं असतं.
सो ऽयम् एतादृशो देहो नैनं सन्त्यज्य याम्य् अहम् । अनेनैव तम् आप्नोमि देशं गन्धम् इवानिलः
हा देह असाच आहे; मी तो सोडून कुठेही जात नाही. या देहानेच मी त्या स्थानापर्यंत पोहोचतो, जसं वाऱ्याने सुगंध वाहून नेला जातो.
यथा जलं जलैर् वाग्निर् अग्निना वायुनानिलः । मिलत्य् एवं मनोदेहो देहैर् अन्यैर् मनोमयैः
जसं पाणी पाण्यात मिसळतं, अग्नी अग्नीत एकरूप होतो, आणि वारा वार्यात विलीन होतो, तसंच मनाने बनलेलं शरीरही इतर मनाने बनलेल्या शरीरांमध्ये एकरूप होतं.
न हि पार्थिवतां संविद् एत्य् अपार्थिवसंविदा । एकत्वं कल्पनाशैलशैलयोः क्वाहतिर् मिथः
जशी पृथ्वीची जाणीव अपृथ्वीच्या जाणीवेशी एकरूप होत नाही, तशी कल्पनेच्या दोन डोंगरांमध्ये एकरूपता कशी असेल?
आतिवाहिक एवायं त्वादृशश् चित्तदेहकः । आधिभौतिकबुद्ध्या तु गृहीतश् चिरभावनात्
हे तुझं मनाने बनलेलं शरीर हे खरंतर केवळ एक प्रवासाचं साधन आहे; पण खूप काळापासून असलेल्या कल्पनेमुळे ते बुद्धीला जणू काही भौतिकच वाटू लागतं.
यथा स्वप्ने यथा दीर्घकालध्याने यथा भ्रमैः । यथा व्यसनिसङ्कल्पे यथा गन्धर्वपत्तने
जसं स्वप्नात, किंवा दीर्घ काळ ध्यान करताना, किंवा भ्रमात, किंवा व्यसनाच्या ठाम कल्पनेत, किंवा गंधर्वांच्या नगरीसारख्या मृगजळात —
वासनातानवं नूनं यदा ते स्थितिम् एष्यति । तदाधिभौतिकीभावं पुनर् एति न देहकः
जेव्हा तुझ्या मनातील सूक्ष्म वासनांचा प्रभाव खरोखरच कमी होतो आणि मन स्थिर राहतं, तेव्हा देहावर येणारी शारीरिक अवस्था पुन्हा उगवत नाही.
आतिवाहिकदेहत्वप्रत्यये घनतां गते । तम् अवाप्नोत्य् अयं देहो दशामोहे विनश्यति
जेव्हा सूक्ष्म देहाविषयीची समज पक्की होते, तेव्हा हा देह ठामपणे टिकून राहतो; पण ती समज भ्रमात हरवली, की हा देह नष्ट होतो.