पितामहस्मृतिस् तत्र कारणं तस्य च स्मृतिः । पूर्वं न सम्भवत्य् एव मुक्तत्वात् पूर्वजन्मनः
इथे ब्रह्मदेवाचं स्मरण कारण आहे, आणि त्याचंही स्मरण कारणच आहे; पण आधीचं जन्म मुक्त झालेला असल्यामुळे तसं स्मरण असूच शकत नाही.
पूर्वं न सम्भवत्य् एव स्मरणीया चितिस् स्वयम् । पद्मजादित्वम् आयाति चेतनस्य यथास्थितेः
पूर्वी काहीच आठवायला उरलेलं नसतं; पण जशी चेतना आहे, तशीच कमळातून जन्म घेण्याची स्थिती येते.
अभूवम् अहम् इत्य् अन्यः प्रजानाथः प्रजायते । काकतालीयवत् कश्चिद् भवति प्रतिभामयः
‘माझं आधी अस्तित्व नव्हतं’ असं समजून दुसरा एक जीवांचा स्वामी निर्माण होतो; जसं कधी तरी योगायोगानं कुणीतरी फक्त जाणीवेच्या चमकितून प्रकटतो.
एवम् अभ्युदिते लोके न किञ्चिन् न कदाचन । क्वचिद् अभ्युदितं नाम केवलं चिन्नभस् स्थितम्
अशा रीतीने, जेव्हा हा जग निर्माण झालं असं वाटतं, प्रत्यक्षात कधीच काहीही निर्माण होत नाही; ‘निर्मिती’ असं जे म्हणतात ते फक्त जाणीवेच्या आकाशात स्थिर असतं.
द्विविधायास् स्मृतेर् अस्याः कारणं परमं पदम् । कार्यकारणभावो ऽसाव् एकम् एव चिदम्बरम्
ही स्मृती निर्माण होण्याचं दोन प्रकारचं कारण म्हणजे ते परम पद; कार्य आणि कारण यांचा संबंध एकच — तो जाणीवेचा आकाश आहे.
कार्यकारणयोस् सत्ता कारणैस् सहकारिभिः । कार्यकारणयोर् ऐक्यं तदभावान् न शाम्यति
कार्य आणि कारण यांचं अस्तित्व हे इतर सहाय्यक कारणांमुळे असतं; ती कारणं नसली, तरी कार्य-कारण यांचं एकत्व संपत नाही.
महाचिद्रूपम् एवेदं स्मरणाद् विद्धि वेदनम् । कार्यकारणभावो ऽत्र तेन शब्दो न वास्तवः
हेच महान चैतन्याचं स्वरूप आहे असं समज. आठवणीमधूनच जाणिव निर्माण होते. इथल्या कारण-कार्याचा संबंध फक्त भासतो, म्हणून हा शब्द खरा नाही.
एवं न किञ्चिद् उत्पन्नं दृश्यं त्रिजगदाद्य् अपि । चिदाकाशं चिदाकाशे केवलं स्वात्मनि स्थितम्
असं म्हणून काहीच निर्माण झालेलं नाही, दिसणारं जग किंवा त्रिजगत देखील नाही. चैतन्याचं आकाश चैतन्यातच, स्वतःमध्येच स्थिर आहे.
अहो नु परमा दृष्टिर् दर्शिता देवि मे त्वया । रूपश्रीर् जागती प्रातःप्रभयेवेक्षणद्युतेः
अगदी खरंच, देवी, तू मला श्रेष्ठ अशी दृष्टी दाखवलीस. जगातल्या रूपांची शोभा जशी पहाटेच्या प्रकाशात उजळते, तशीच ती पाहण्यातही चमकते.
इदानीम् अहम् एतस्यां यावत् परिणता दृशि । नाभ्यासेन विना तावद् भिन्द्धीमं देवि कौतुकम्
आता या दृष्टीत मी जितका प्रगल्भ झालो आहे, तितक्यापुरता. देवी, सरावाशिवाय माझ्या या कुतूहलाचा नायनाट कर.
यत्रासौ ब्राह्मणो गेहे ब्राह्मण्या सहितो ऽभवत् । तं सर्गं तं गिरिग्रामं नय मां समवेक्षितुम्
ज्या घरात तो ब्राह्मण आपल्या पत्नीबरोबर राहत होता, त्या सृष्टीकडे, त्या डोंगरगावी मला घेऊन चल, मी ते सर्व पाहू इच्छितो.
अचेत्यचिद्रूपमयीं परमां पावनीं दृशम् । अवलम्ब्येमम् आकारम् अवमुच्य भवामला
जड आणि चेतन अशा दोन्ही स्वरूपांनी बनलेल्या, अत्यंत पवित्र अशा दृष्टीवर आधार ठेवून, हे बाह्य रूप सोड आणि जन्ममरणाच्या अशुद्धतेपासून मुक्त हो.
ततः प्राप्स्यस्य् असन्देहं व्योमात्मानं नभस्स्थितम् । भूमिष्ठनरसङ्कल्पो गगनान्तः पुरं यथा
मग तुला नक्कीच आकाशासारखे स्वतःचे स्वरूप मिळेल, जे आकाशात स्थिर असते; जसे पृथ्वीवरील माणसाचा विचार आकाशातल्या नगरीसारखा असतो.
एवंस्थितं तं पश्यावस् सह सर्गम् अनन्तरम् । एवं तद्दर्शनद्वारे देहो हि परमार्गला
आपण त्याला अशा स्थितीत, त्या सृष्टीसह पाहू या; कारण अशा दृष्टीच्या द्वारेच, हे शरीर खरे तर सर्वात मोठा अडथळा आहे.
अमुना देवि देहेन जगद् अन्यद् अवाप्यते । न वा कस्माद् अत्र युक्तिं कथयानुग्रहग्रहात्
देवी, या शरीरामुळे दुसरे जग मिळते किंवा मिळत नाही. हे कशासाठी समजावून सांगावे? कारण हे केवळ कृपेनेच समजते.
जगन्तीमान्य् अमूर्तानि मूर्तिमन्ति मुधाग्रहात् । भवद्भिर् अवबुद्धानि हेमनीवोर्मिकाधिया
ही सर्व जगं मूर्त नसतानाही, चुकीच्या समजुतीमुळे आपण त्यांना मूर्त असल्यासारखी पाहतो. जसे सोन्याच्या लाटा आहेत असे तुम्ही समजून घेतले.
हेम्न्य् ऊर्मिकारूपवने ऽप्य् ऊर्मिकात्वं न विद्यते । यथा तथा जगद्रूपे जगत्त्वं नास्ति चित्पदे
सोन्याच्या लाटांच्या वनात जरी लाटांचे स्वरूप दिसत असले, तरी खऱ्या अर्थाने लाटपण नसते. त्याचप्रमाणे, या जगाच्या रूपातही, चैतन्याच्या अवस्थेत खरे जगपण नाही.
जगद् आकाशम् एवेदं ब्रह्मैव न तु दृश्यता । दृश्यते काचिद् अप्य् अत्र धूलिर् अम्बुनिधाव् इव
हे जग म्हणजे निव्वळ आकाश आहे, ते ब्रह्मच आहे, प्रत्यक्ष दिसणारे काहीच नाही. इथे जे काही दिसते, ते समुद्रातल्या धुळीसारखे क्षुल्लक आहे.
ब्रह्मैव पश्यति ब्रह्म नाब्रह्म ब्रह्म पश्यति । सर्गादिनाम्ना प्रथितस् स्वभावो ऽस्यैवम् ईदृशः
ब्रह्मच ब्रह्माला पाहतो, अब्रह्म काहीच पाहत नाही; ब्रह्मच ब्रह्माला पाहतो. त्याचा हा असा स्वभाव आहे, जो सृष्टी वगैरे नावांनी ओळखला जातो.
न ब्रह्मजगतोर् अस्ति कार्यकारणतोदयः । कारणानाम् अभावेन सर्वेषां सहकारिणाम्
ब्रह्म आणि जग यांच्यात कारण-परिणामाचा संबंध मुळीच नाही, कारण सर्व कारणे आणि त्यांचे सहाय्यकच नाहीत.
यावद् अभ्यासयोगेन न शान्ता भेदधीस् तव । नूनं तावद् अतद्रूपा न ब्रह्म परिपश्यसि
जोपर्यंत तुझ्या मनात योगाच्या सरावाने भेदभाव शांत झालेले नाहीत, तोपर्यंत तू खऱ्या अर्थाने ब्रह्म पाहू शकत नाहीस.
तत्र रूढिम् उपायाता इमे ये त्व् अस्मदादयः । अभ्यासाद् ब्रह्मसंवित्तेः पश्यामस् ते हि तत् पदम्
आमच्यासारखे जे लोक तिथे दृढ झाले आहेत, त्यांनी सराव आणि ब्रह्मज्ञानामुळे ते अंतिम स्थान खरोखरच पाहिले आहे.
सङ्कल्पनगरस्येव ममाकशमयं वपुः । ब्रह्मैव वातः पश्यामि देहेनानेन तत् पदम्
जशी कल्पनेतील नगरी असते, तशीच माझं शरीर आकाशासारखं आहे; मी पाहतो की हाच श्वास म्हणजे ब्रह्म आहे, आणि या शरीराने मी त्या सर्वोच्च अवस्थेचं दर्शन घेतो.
विशुद्धज्ञानदेहाहं यथैते पद्मजादयः । ब्रह्मात्मजगदादीदम् अङ्गम् अस्माकम् अङ्गने
मी शुद्ध ज्ञानाचं शरीर आहे, जसं हे कमळातून जन्मलेले आणि इतर आहेत; ब्रह्म, आत्मा, जग आणि हे सगळं — हे सगळे आपल्याच अस्तित्वाचे अवयव आहेत.
तवाभ्यासं विना बालो नाकारो ब्रह्मतां गतः । स्थितः कलनरूपात्मा तेन तन् नानुपश्यसि
तुझ्या साधनेशिवाय, मुला, या रूपाने ब्रह्मत्व प्राप्त केलेलं नाही; ते मनाने तयार झालेल्या स्वरूपातच आहे, म्हणून तुला ते दिसत नाही.
यत्र स्वसङ्कल्पपुरं स्वदेहे नानुलभ्यते । तत्रान्यसङ्कल्पपुरं स्वदेहे नानुलभ्यते
जिथे आपल्या स्वतःच्या कल्पनेचं शहर आपल्या शरीरात सापडत नाही, तिथे दुसऱ्याच्या कल्पनेचं शहरही आपल्या शरीरात सापडत नाही.
तस्माद् एनं परित्यज्य देहं चिद्व्योमरूपिणी । तत् पश्यस्य् एतद् एवाशु कुरु कार्यविदां वरे
म्हणून, हा देह सोडून, जो चैतन्याच्या आकाशासारखा आहे, तू ते सत्य पाहशील; हे लवकर कर, कर्तव्य जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
सङ्कल्पनगरं सत्यं यथा सङ्कल्पिनं प्रति । सदेहं वा विदेहं वा नेतरं प्रति किञ्चन
कल्पनेचं शहर फक्त कल्पना करणाऱ्याला खरं वाटतं; देह असो वा नसू दे, दुसऱ्यांसाठी त्याला काहीच अर्थ नसतो.
आदिसर्गे जगद्भ्रान्तिर् यथेयं स्थितिम् आगता । तथा तदाप्रभृत्य् एव नियतिः प्रौढिम् आगता
सृष्टीच्या आरंभी जगाचा भ्रम निर्माण झाला आणि तो असाच टिकून राहिला; त्याच वेळी नियतीला बळ मिळालं.
त्वयोक्तं देवि गच्छावो ब्राह्मणब्राह्मणीगृहम् । सहेतीदम् अहं वच्मि कथं गन्तव्यम् अम्ब हे
तू म्हणालीस, 'आपण त्या ब्राह्मण आणि त्याच्या पत्नीच्या घरी जाऊ या.' यावर मी म्हणतो, आई, आपण कसे जावं?