नानुभूते ऽनुभूतत्वं संविदो ऽन्तर् उदेत्य् अपि । स्वप्नभ्रमाद् अनन्यस्मिन् पितरीव पितृस्मृतिः
अनुभव न झालेल्या गोष्टींचं जाणिवेत अनुभवाचं स्वरूप येत नाही, जसं स्वप्न किंवा भ्रांतिमुळे ज्याचा बापच नाही त्याला वडिलांची आठवण येत नाही.
कदाचित् स्मृतिताम् त्यक्त्वा प्रतिभामात्रम् एव सत् । भाति प्रथमसर्गेशरूपेण तदनु क्रमात्
कधी कधी आठवण बाजूला ठेवून फक्त एक झलक उमटते, ती प्रथम सृष्टीच्या अधिपतीच्या रूपात दिसते, आणि मग हळूहळू पुढे पुढे प्रकट होते.
दृश्यं त्रिभुवनादीदम् अनुभूतस्मृतौ स्थितम् । केषाञ्चित् तन्वि केषाञ्चिन् नानुभूतस्मृतौ स्थितम्
हे तीन लोकांसह दिसणारं विश्व, काही जणांच्या आठवणीत अनुभवलेलं असतं, पण काहींच्या आठवणीत ते कधीच अनुभवलेलं नसतं.
प्रतिभासत एवेदं केषाञ्चित् स्मरणं विना । चिदणूनां प्रजेशत्वं काकतालीयवद् यतः
काही लोकांना हे विश्व फक्त एक भास म्हणून दिसतं, आठवणीशिवाय; कारण चेतनेच्या कणांना सृष्टीच्या अधिपतीपदाची अनुभूती अगदी कावळा आणि नारळाच्या योगासारखी अचानक मिळते.
अत्यन्तविस्मृतं दृश्यं मोक्ष इत्य् अभिधीयते । ईप्सितानीप्सिते तत्र न स्तः केचन कस्यचित्
जे पूर्णपणे विसरले जाते, तेच खरे मुक्ती आहे. त्या अवस्थेत कोणालाही काही हवे असते किंवा नको असते, असं काहीच राहत नाही.
अत्यन्ताभावसम्पत्तिं विनाहन्त्वजगत्स्थितेः । अनुत्पादमयीम् एव नोदेत्य् एव विमुक्तता
'मी' आणि जग यांची जाणीव असताना, पूर्णपणे अस्तित्व नाहीशी होण्याची स्थिती गाठल्याशिवाय, म्हणजेच काहीच उत्पन्न होत नाही अशी खरी मुक्ती मिळत नाही.
रज्ज्वां सर्पभ्रमस् सर्पशब्दार्थासम्भवं विना । अनुत्पादमयो नित्यं शान्तो ऽपि न हि शाम्यति
दोऱ्यात साप आहे असा भ्रम, जरी नेहमीच न उत्पन्न होणारा आणि शांत असतो, तरी 'साप' या शब्दाचा आणि अर्थाचा संबंध असताना तो भ्रम संपत नाही.
अर्धशान्तो न शान्तो ऽसौ समेत्य् अन्यतया पुनः । उदेत्य् एकपिशाचान्ते पिशाचो ऽन्यो ऽप्य् अधीमतः
अर्धवट शांत झालेले खरे शांत होत नाही, कारण दुसऱ्या गोष्टीशी संबंध आला की, पहिल्या भुताचा शेवट झाला तरी दुसरा भूत उगवतो, आणि हे ज्ञानी माणसालाही लागू पडते.
संसारश् चायम् आभोगी परम् एवेति निश्चयः । कारणाभावतो भाति यद् इहाभावम् एति तत्
हा संसार खरा आणि अंतिम वाटतो, पण नीट पाहिलं तर त्याला काही खरी कारणं नाहीत. इथे जे काही दिसतं, ते शेवटी नाहीसं होतंच.
ब्राह्मणब्राह्मणीरूपे सर्गे या कारणं स्मृतिः । कथम् अभ्युदिता सा स्यात् स्मरणीयम् इदं विना
ब्राह्मण आणि ब्राह्मणी यांच्या रूपांची निर्मिती स्मरणामुळे होते असं म्हणतात; पण आठवायला काहीच नसेल तर ते स्मरण कसं येईल?
पितामहस्मृतिस् तत्र कारणं तस्य च स्मृतिः । पूर्वं न सम्भवत्य् एव मुक्तत्वात् पूर्वजन्मनः
इथे ब्रह्मदेवाचं स्मरण कारण आहे, आणि त्याचंही स्मरण कारणच आहे; पण आधीचं जन्म मुक्त झालेला असल्यामुळे तसं स्मरण असूच शकत नाही.
पूर्वं न सम्भवत्य् एव स्मरणीया चितिस् स्वयम् । पद्मजादित्वम् आयाति चेतनस्य यथास्थितेः
पूर्वी काहीच आठवायला उरलेलं नसतं; पण जशी चेतना आहे, तशीच कमळातून जन्म घेण्याची स्थिती येते.
अभूवम् अहम् इत्य् अन्यः प्रजानाथः प्रजायते । काकतालीयवत् कश्चिद् भवति प्रतिभामयः
‘माझं आधी अस्तित्व नव्हतं’ असं समजून दुसरा एक जीवांचा स्वामी निर्माण होतो; जसं कधी तरी योगायोगानं कुणीतरी फक्त जाणीवेच्या चमकितून प्रकटतो.
एवम् अभ्युदिते लोके न किञ्चिन् न कदाचन । क्वचिद् अभ्युदितं नाम केवलं चिन्नभस् स्थितम्
अशा रीतीने, जेव्हा हा जग निर्माण झालं असं वाटतं, प्रत्यक्षात कधीच काहीही निर्माण होत नाही; ‘निर्मिती’ असं जे म्हणतात ते फक्त जाणीवेच्या आकाशात स्थिर असतं.
द्विविधायास् स्मृतेर् अस्याः कारणं परमं पदम् । कार्यकारणभावो ऽसाव् एकम् एव चिदम्बरम्
ही स्मृती निर्माण होण्याचं दोन प्रकारचं कारण म्हणजे ते परम पद; कार्य आणि कारण यांचा संबंध एकच — तो जाणीवेचा आकाश आहे.
कार्यकारणयोस् सत्ता कारणैस् सहकारिभिः । कार्यकारणयोर् ऐक्यं तदभावान् न शाम्यति
कार्य आणि कारण यांचं अस्तित्व हे इतर सहाय्यक कारणांमुळे असतं; ती कारणं नसली, तरी कार्य-कारण यांचं एकत्व संपत नाही.
महाचिद्रूपम् एवेदं स्मरणाद् विद्धि वेदनम् । कार्यकारणभावो ऽत्र तेन शब्दो न वास्तवः
हेच महान चैतन्याचं स्वरूप आहे असं समज. आठवणीमधूनच जाणिव निर्माण होते. इथल्या कारण-कार्याचा संबंध फक्त भासतो, म्हणून हा शब्द खरा नाही.
एवं न किञ्चिद् उत्पन्नं दृश्यं त्रिजगदाद्य् अपि । चिदाकाशं चिदाकाशे केवलं स्वात्मनि स्थितम्
असं म्हणून काहीच निर्माण झालेलं नाही, दिसणारं जग किंवा त्रिजगत देखील नाही. चैतन्याचं आकाश चैतन्यातच, स्वतःमध्येच स्थिर आहे.
अहो नु परमा दृष्टिर् दर्शिता देवि मे त्वया । रूपश्रीर् जागती प्रातःप्रभयेवेक्षणद्युतेः
अगदी खरंच, देवी, तू मला श्रेष्ठ अशी दृष्टी दाखवलीस. जगातल्या रूपांची शोभा जशी पहाटेच्या प्रकाशात उजळते, तशीच ती पाहण्यातही चमकते.
इदानीम् अहम् एतस्यां यावत् परिणता दृशि । नाभ्यासेन विना तावद् भिन्द्धीमं देवि कौतुकम्
आता या दृष्टीत मी जितका प्रगल्भ झालो आहे, तितक्यापुरता. देवी, सरावाशिवाय माझ्या या कुतूहलाचा नायनाट कर.
यत्रासौ ब्राह्मणो गेहे ब्राह्मण्या सहितो ऽभवत् । तं सर्गं तं गिरिग्रामं नय मां समवेक्षितुम्
ज्या घरात तो ब्राह्मण आपल्या पत्नीबरोबर राहत होता, त्या सृष्टीकडे, त्या डोंगरगावी मला घेऊन चल, मी ते सर्व पाहू इच्छितो.
अचेत्यचिद्रूपमयीं परमां पावनीं दृशम् । अवलम्ब्येमम् आकारम् अवमुच्य भवामला
जड आणि चेतन अशा दोन्ही स्वरूपांनी बनलेल्या, अत्यंत पवित्र अशा दृष्टीवर आधार ठेवून, हे बाह्य रूप सोड आणि जन्ममरणाच्या अशुद्धतेपासून मुक्त हो.
ततः प्राप्स्यस्य् असन्देहं व्योमात्मानं नभस्स्थितम् । भूमिष्ठनरसङ्कल्पो गगनान्तः पुरं यथा
मग तुला नक्कीच आकाशासारखे स्वतःचे स्वरूप मिळेल, जे आकाशात स्थिर असते; जसे पृथ्वीवरील माणसाचा विचार आकाशातल्या नगरीसारखा असतो.
एवंस्थितं तं पश्यावस् सह सर्गम् अनन्तरम् । एवं तद्दर्शनद्वारे देहो हि परमार्गला
आपण त्याला अशा स्थितीत, त्या सृष्टीसह पाहू या; कारण अशा दृष्टीच्या द्वारेच, हे शरीर खरे तर सर्वात मोठा अडथळा आहे.
अमुना देवि देहेन जगद् अन्यद् अवाप्यते । न वा कस्माद् अत्र युक्तिं कथयानुग्रहग्रहात्
देवी, या शरीरामुळे दुसरे जग मिळते किंवा मिळत नाही. हे कशासाठी समजावून सांगावे? कारण हे केवळ कृपेनेच समजते.
जगन्तीमान्य् अमूर्तानि मूर्तिमन्ति मुधाग्रहात् । भवद्भिर् अवबुद्धानि हेमनीवोर्मिकाधिया
ही सर्व जगं मूर्त नसतानाही, चुकीच्या समजुतीमुळे आपण त्यांना मूर्त असल्यासारखी पाहतो. जसे सोन्याच्या लाटा आहेत असे तुम्ही समजून घेतले.
हेम्न्य् ऊर्मिकारूपवने ऽप्य् ऊर्मिकात्वं न विद्यते । यथा तथा जगद्रूपे जगत्त्वं नास्ति चित्पदे
सोन्याच्या लाटांच्या वनात जरी लाटांचे स्वरूप दिसत असले, तरी खऱ्या अर्थाने लाटपण नसते. त्याचप्रमाणे, या जगाच्या रूपातही, चैतन्याच्या अवस्थेत खरे जगपण नाही.
जगद् आकाशम् एवेदं ब्रह्मैव न तु दृश्यता । दृश्यते काचिद् अप्य् अत्र धूलिर् अम्बुनिधाव् इव
हे जग म्हणजे निव्वळ आकाश आहे, ते ब्रह्मच आहे, प्रत्यक्ष दिसणारे काहीच नाही. इथे जे काही दिसते, ते समुद्रातल्या धुळीसारखे क्षुल्लक आहे.
ब्रह्मैव पश्यति ब्रह्म नाब्रह्म ब्रह्म पश्यति । सर्गादिनाम्ना प्रथितस् स्वभावो ऽस्यैवम् ईदृशः
ब्रह्मच ब्रह्माला पाहतो, अब्रह्म काहीच पाहत नाही; ब्रह्मच ब्रह्माला पाहतो. त्याचा हा असा स्वभाव आहे, जो सृष्टी वगैरे नावांनी ओळखला जातो.
न ब्रह्मजगतोर् अस्ति कार्यकारणतोदयः । कारणानाम् अभावेन सर्वेषां सहकारिणाम्
ब्रह्म आणि जग यांच्यात कारण-परिणामाचा संबंध मुळीच नाही, कारण सर्व कारणे आणि त्यांचे सहाय्यकच नाहीत.