इयम् आपद् इयं सम्पद् इत्य् अयं कल्पनामयः । मनस्य् अभ्युदितो मोह इति शोकात् प्रगायति
ही आपत्ती, ही संपत्ती — अशा कल्पना मनात येतात. मनात असा भ्रम निर्माण झाला की, तो दुःखातच गात राहतो.
हा हतो ऽहम् अनाथो ऽहम् इत्य् आक्रन्दपरो ऽपि सन् । न जनो याति वैराग्यं चित्रम् इत्य् एव वक्त्य् असौ
हाय, मी नष्ट झालो, मी एकटा पडलो — असे ओरडत असूनही, त्या माणसाला वैराग्य येत नाही, हेच खरं आश्चर्य आहे.
रघुकाननसालेन रामेण रिपुघातिना । भृशम् इत्थं स्थितेनैव वयं खेदम् उपागताः
रघुकुळातील सिंह, शत्रूंचा संहार करणारा राम अशा प्रकारे गाढ विचारात मग्न राहिल्यामुळे आम्ही खूपच दुःखी झालो आहोत.
न विद्मः किं महाबाहो तस्य तादृशचेतसः । कुर्मः कमलपत्त्राक्ष गतिर् अत्र हि नो भवान्
हे महाबाहू, अशा स्थितीतील त्याच्यासाठी काय करावे हे आम्हाला कळत नाही. कमलासारख्या डोळ्यांच्या तुझ्याशिवाय आम्हाला दुसरा आधार नाही.
राजानम् अथ वा विप्रम् उपदेष्टारम् अग्रगम् । हसन् पशुम् इवाव्यग्रस् सो ऽवधीरयति प्रभो
राजा असो, ब्राह्मण असो, किंवा श्रेष्ठ गुरु असो — तो सर्वांना अगदी निष्काळजीपणे, जणू काही एखाद्या प्राण्यासारखा, हसत हसत दुर्लक्ष करतो, प्रभो.
प्रपञ्चो ऽयम् इह स्फारं जगन्नाम यद् उत्थितम् । नैतद् वस्तु न चैवाहम् इति निर्णीय संस्थितः
हे विशाल जग, ज्याला आपण सृष्टी म्हणतो, इथे निर्माण झालं आहे; पण हे खरं नाही आणि मीही खरं नाही, असं ठरवून तो स्थिर राहतो.
नारौ नात्मनि नो मित्रे न राज्ये न च मातरि । न सम्पदापदोर् नान्तस् तस्यास्था न विभोर् बहिः
त्याला शरीराशी, स्वतःशी, मित्रांशी, राज्याशी, आईशी, संपत्तीशी किंवा दारिद्र्याशी, बाहेरच्या किंवा आतल्या कोणत्याही गोष्टीशी काहीही लागावं वाटत नाही.
निरस्तास्थो निराशो ऽसौ निरीहो ऽसौ निरास्पदः । मोहेन च विमुक्तो ऽसौ तेन तप्यामहे वयम्
तो आसक्तीपासून मुक्त आहे, त्याला कुठलीही आशा नाही, इच्छा नाही, आधार नाही; मोहातून तो सुटला आहे, आणि म्हणूनच आम्ही दुःखी झालो आहोत.
किं धनेन किम् अम्बाभिः किं राज्येन किम् ईहया । इति निश्चयवान् अन्तः प्राणत्यागमनास् स्थितः
मला धनाचा काय उपयोग, आईंचा काय उपयोग, राज्याचा काय उपयोग, आणि इच्छांचाही काय अर्थ? असा निश्चय मनाशी करून तो प्राण सोडायला तयार उभा आहे.
भोगेष्व् आयुषि राज्ये च मित्रे पितरि मातरि । परम् उद्वेगम् आयातश् चातको ऽवग्रहे यथा
भोगात, आयुष्यात, राज्यात, मित्रात, वडिलांत, आईमध्ये — सर्वत्र त्याला फार मोठा त्रास झाला आहे, जणू काही चातक पक्षी दुष्काळात तडफडतो तसा.
तस्य तादृक्स्वभावस्य समग्रविभवान्वितम् । संसारजालम् आभोगि प्रभो प्रतिविषायते
अशा स्वभावाच्या माणसाला, जरी सर्व संपत्ती मिळाली तरी, प्रभो, संसाराचं जाळं हे विषासारखंच वाटतं.
तादृशस् स्यान् महासत्त्वः क इवास्मिन् महीतले । प्रकृते व्यवहारे तं यो निवेशयितुं क्षमः
या पृथ्वीवर असा महान धैर्याचा कोण आहे, जो त्याला नेहमीच्या व्यवहारात पुन्हा आणू शकेल?
इति नो येयम् आयाता शाखाप्रसरशालिनी । आपत् ताम् अलम् उद्धर्तुं समुदेतु दयापरः
म्हणूनच ही दुःखाची फांद्या पसरलेली व्यथा आली आहे, तर त्यातून त्याला वाचवायला दयाळू मनाचा कोणी तरी पुढे यावा.
मनसि मोहम् अपास्य महामनास् सकलम् आर्तिमतः किल साधुताम् । सफलतां नयतीह तमोहरन् दिनकरो भुवि भास्करताम् इव
मनातील मोह दूर करून, मोठ्या मनाचा माणूस खऱ्या अर्थाने सर्व दुःखी लोकांना चांगुलपणाकडे नेतो; जसं सूर्य पृथ्वीवरचा अंधार घालवून प्रकाश देतो.
एवं चेत् तन् महाप्राज्ञं भवन्तो रघुनन्दनम् । इहानयन्तु त्वरितं हरिणं हरिणा इव
जर असं असेल तर, रघुवंशातील त्या बुद्धिमान रामाला हरणांनी जसा हरणाला आणावं तसा लवकर इथे आणा.
एष मोहो रघुपतेर् नापद्भ्यो न च रागतः । विवेकवैराग्यकृतो बोध एष महोदयः
रघुपतींचा हा मोह ना कुठल्या संकटामुळे आहे, ना आसक्तीमुळे; हा तर विवेक आणि वैराग्यामुळे आलेला मोठा जागर आहे.
इहायातु क्षणाद् रामस् तद् इहैव वयं क्षणात् । मोहं तस्यापनेष्यामो मरुतो ऽद्रेर् घनं यथा
राम इथे लगेच यावा, आणि आपणही इथेच त्याच्या मोहाचा नाश करू, जसा वारा डोंगरावरून ढग उडवून लावतो.
एतस्मिन् मार्जिते युक्त्या मोहे च रघुनन्दनः । विश्रान्तिम् एष्यति पदे तस्मिन् वयम् इवोत्तमे
योग्य उपायांनी हा मोह दूर झाला की, रघुकुळातील राम त्या श्रेष्ठ अवस्थेत आपल्यासारखीच विश्रांती मिळवेल.
सत्यतां मुदितां प्रज्ञां विश्रान्तिं च समेत्य सः । पीनतां वरवर्णत्वं पीतामृत इवैष्यति
सत्य, आनंदी बुद्धी आणि विश्रांती मिळाल्यावर तो पुष्ट, तेजस्वी आणि सुंदर रंगाचा होईल, जणू अमृत प्यायल्यासारखा.
निजां च प्रकृताम् एव व्यवहारपरम्पराम् । परिपूर्णमना मान्य आचरिष्यत्य् अखण्डिताम्
तो पूर्ण समाधानी मनाने, आपली नैसर्गिक आणि अखंड कर्तव्यांची परंपरा सन्मानाने पार पाडेल.
भविष्यति महासत्त्वो ज्ञातलोकपरावरः । सुखदुःखदशाहीनस् समलोष्टाश्मकाञ्चनः
तो मोठ्या मनाचा, जगाच्या सर्व बाजूंचं ज्ञान असलेला, सुखदुःखांना न लागणारा, माती, दगड आणि सोनं या सगळ्यांना सारखं पाहणारा होईल.
इत्य् उक्ते मुनिनाथेन राजा सम्पूर्णमानसः । प्राहिणोद् रामम् आनेतुं भूयो दूतपरम्पराम्
मुनिराजांनी असं सांगितल्यावर, राजाचं मन पूर्णपणे समाधानी झालं आणि त्याने रामाला आणण्यासाठी पुन्हा दूत पाठवले.
एतावता च कालेन रामो निजगृहासनात् । पितुस् सकाशम् आगन्तुम् उत्थितो ऽर्क इवाचलात्
थोड्या वेळाने, राम आपल्या घरातल्या आसनावरून उठला आणि वडिलांकडे जाण्यास निघाला, जसा सूर्य डोंगरावरून वर येतो.
वृतः कतिपयैर् भृत्यैर् भ्रातृभ्यां चाजगाम ह । तत् पुण्यं पितुर् आस्थानं स्वर्गं सुरपतेर् इव
काही सेवक आणि भावंडांसह तो वडिलांच्या पवित्र सभागृहात पोहोचला, जणू काही तो देवेंद्राच्या स्वर्गातच गेला आहे.
दूराद् एव ददर्शासौ रामो दशरथं तदा । वृतं राजसमूहेन देवौघेनेव वासवम्
रामाने दूरवरून दशरथांना राजसभेने वेढलेले पाहिले, जणू काही इंद्राला देवांच्या समूहाने वेढले आहे.
वसिष्ठविश्वामित्राभ्यां सेवितं पार्श्वयोर् द्वयोः । सर्वशास्त्रार्थतज्ज्ञेन मन्त्रिवृन्देन पालितम्
दोनही बाजूंना वसिष्ठ आणि विश्वामित्र यांच्या सेवेत, सर्व शास्त्रांचे तज्ञ असलेल्या मंत्रिमंडळाने संरक्षित असे दशरथ होते.
चारुचामरहस्ताभिः कान्ताभिस् समुपासितम् । ककुब्भिर् इव मूर्ताभिस् संस्थिताभिर् यथोचितम्
सुंदर चामर हातात असलेल्या रमणींनी त्यांची सेवा केली होती, जणू दिशा मूर्तरूप घेऊन योग्य त्या ठिकाणी उभ्या आहेत.
वसिष्ठविश्वामित्राद्यास् तथा दशरथादयः । ददृशू राघवं दूराद् उपायान्तं गुहोपमम्
वसिष्ठ, विश्वामित्र आणि इतर तसेच दशरथ आणि त्यांचे साथीदार यांनी दूरून येणाऱ्या राघवाला, जणू गुहासारखा, पाहिले.
सत्त्वावष्टम्भगर्वेण शैत्येनेव हिमालयम् । श्रितं सकलसेव्येन गम्भीरेण स्वरेण च
स्थैर्याचा अभिमान असलेला, हिमालयाच्या गारव्यासारखा, सर्वांना मदत करणारा आणि गंभीर आवाज असलेला.
सौम्यं समशुभाकारं विनयोदारम् ऊर्जितम् । कान्तोपशान्तवपुषं परस्यार्थस्य भाजनम्
मृदू, समतोल आणि सुंदर रूपाचा, नम्र पण मोठ्या मनाचा आणि बळकट, मोहक व शांत देहाचा, इतरांच्या कल्याणासाठी पात्र असलेला.