अनुभूय क्षणं जीवो मिथ्यामरणमूर्छनाम् । तदैवोन्मेषमात्रेण व्योम्न्य् एव व्योमरूप्य् अपि
जीव एक क्षण अनुभवतो आणि मग मरण व पुन्हा जन्म याचा भास होतो; पण जरा जरी जाणीव उघडली, तरी तो आकाशातच आकाशासारखा रूप घेतो.
आधेयो ऽहम् इहाधारे स्थितो ऽहम् इति चेतति । हस्तपादादिमान् देहो ममायम् इति पश्यति
तो मनात म्हणतो, 'मी इथे या आधारावर आहे, मी इथेच आहे,' आणि 'ह्या हातपाय असलेलं शरीर माझंच आहे' असं पाहतो.
यदैव चेतति वपुस् तदैवेदं स चेतति । एतस्याहं पितुः पुत्रो वर्षाणीमानि सन्ति मे
ज्या क्षणी मन शरीराचा विचार करतं, त्याच वेळी असंही वाटतं — 'मी या वडिलांचा मुलगा आहे; मी इतकी वर्षं जगलो आहे.'
इमे मे बान्धवा रम्या ममेदं रम्यम् आस्पदम् । जातो ऽहम् अभवं बालो वृद्धिं यातो ऽहम् ईदृशः
'हे माझे आप्तजन किती छान आहेत; हे माझं घर किती सुखद आहे. मी जन्मलो, लहान होतो, आणि आता असा मोठा झालो आहे.'
बान्धवाश् चास्य ते सर्वे तथैव विहरन्त्य् अपि । चिदाकाशघनैक्यत्वात् स्वात्मन्य् अपि भवन्ति ते
त्याचे हे सर्व नातेवाईकही तसंच वागत असतात; आणि चेतनेच्या एकतेमुळे, ते सगळे त्याच्याच मनातही असतात.
एवं नामोदिते ऽप्य् अस्याश् चितेस् संसारषण्डके । न किञ्चिद् अप्य् अभ्युदितं स्थितं व्योमैव निर्मलम्
अशी ही नावे आणि ओळखी अजून निर्माणही झालेल्या नसताना, या संसाराच्या जंगलात काहीच प्रकट झालेलं नसतं — फक्त निर्मळ आकाशच अस्तित्वात असतं.
स्वप्ने द्रष्टरि यद्वच् चित् तद्वद् दृश्ये चिद् एव सा । सर्वदैकतया तस्मात् सा स्वप्ने द्रष्टृदर्शनम्
जसा स्वप्नात पाहणारा आणि दिसणारे दोन्हीही चैतन्यच असतात, तसंच या जागृत जगातही फक्त चैतन्यच आहे, ते कायम एकरूप आहे. म्हणून स्वप्नात पाहणारा आणि दिसणारे हे सुद्धा चैतन्यच आहे.
यथा स्वप्ने तथोदेति परलोकदृशा चितिः । परलोके यथोदेति तथैवेहाप्य् उदेति सा
जसा स्वप्नात चैतन्य प्रकट होतं, तसंच परलोकाचं दृश्य दिसताना सुद्धा तेच चैतन्य प्रकट होतं. आणि जसं परलोकात प्रकटतं, तसंच इथेही ते प्रकटतं.
तत् स्वप्नपरलोकेहलोकानाम् असतां सतां । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति वीचीनाम् इव वारिणि
म्हणून स्वप्न, परलोक, हा जग, हे खरं असो वा खोटं, यात काहीही फरक नाही, जसा लाटांमध्ये आणि पाण्यात काही वेगळेपणा नसतो.
अतो ऽजातम् इदं विश्वम् अजातत्वाद् अनाशि च । खरूपत्वाच् च नास्त्य् एव यच् च भाति चिद् एव सा
म्हणून हे विश्व कधीच जन्मलेलं नाही, कारण ते अजन्म आणि अविनाशी आहे. ते आकाशासारखं आहे, खरं अर्थाने अस्तित्वात नाही. जे काही दिसतं, ते फक्त चैतन्यच आहे.
यथैषा चेत्यनिर्हीना परमव्योमरूपिणी । सचेत्यापि तथैवैषा परमव्योमरूपिणी
जशी ही वस्तू असली तरी ती परम आकाशासारखीच आहे, तशीच वस्तू असतानाही ती परम आकाशस्वरूपच राहते.
यस्माच् चेत्यम् अतो नान्यद् वीचित्वाद् इव वारिता । वीचित्वं च न चैवास्ति शशशृङ्गवद् एव हि
कारण सर्व वस्तू हिच्यापासूनच निर्माण होतात, म्हणून यापेक्षा वेगळं काहीच नाही, जसं लाटा पाण्यातूनच येतात. आणि लाटेपण असणं हे खरं तर नाहीच, जसं सशाच्या शिंगांसारखं.
सैव चेत्यम् इवापन्ना स्वभावाद् अच्युताप्य् अलम् । तस्मान् नास्त्य् एव दृश्यो ऽर्थः कुतो ऽतो द्रष्टृदृश्यधीः
हीच वस्तू वस्तूसारखी दिसते, पण तिच्या स्वभावाने ती कधीच नष्ट होत नाही. म्हणून खऱ्या अर्थाने पाहण्यासारखं काहीच नाही, मग पाहणारा आणि पाहिलेलं असं भान कुठून येईल?
निमेषेणैव जीवस्य मृतिमोहाद् अनन्तरम् । त्रिजगत्सर्गदृश्यश्रीः प्रतिभाम् उपगच्छति
जिवाच्या मृत्यूच्या मोहानंतर क्षणातच तीन जगांची सृष्टी आणि तिचं वैभव फक्त भासासारखं प्रकट होतं.
यथादेशं यथाकालं यथारम्भं यथाक्रमम् । यथोत्पादं यथामातृ यथापितृ यथौरसम्
जसं स्थान, जसा काळ, जसं आरंभ, जसा क्रम, जसं उत्पन्न होणं, जशी आई, जसा वडील, जसं वंश असतं,
यथावयो यथासंविद् यथास्थानं यथेहितम् । यथाबन्धु यथाभृत्यं यथेहास्तमयोदयम्
जसं वय, जशी जाणीव, जसं स्थान, जसं मनातलं हेतू, जसे नातेवाईक, जसा नोकर, तसेच प्रयत्नाचा अस्त आणि उदय,
अजातम् एव जातो ऽहम् इति पश्यति चिद्वपुः । देशकालक्रियाद्रव्यमनोबुद्धीन्द्रियाणि च
चैतन्यस्वरूप असं बघतं — 'मी जन्मलो, पण खरंतर माझा जन्मच नाही,' आणि त्याचबरोबर स्थान, काळ, कृती, वस्तू, मन, बुद्धी आणि इंद्रियं यांचाही अनुभव घेतो.
झगित्य् एव मृतेर् अन्ते वपुः पश्यति यौवनम् । एषा माता पिता त्व् एष बालो ऽभूवम् अहं त्व् इति
मृत्यूच्या शेवटी क्षणातच शरीराला तारुण्य दिसतं; 'ही माझी आई, हा माझा वडील, मी लहान होतो, आता मी हाच आहे,' असं ते मनाशी म्हणतं.
नानुभूतो ऽनुभूतो वा यस् स्यात् स्मृतिमयः क्रमः । पश्चाद् उदेत्य् असौ तस्य पुष्पस्येव फलोदयः
अनुभव न झालेलं असो किंवा झालेलं असो, आठवणींनी तयार झालेली जी काही मालिका असते, ती नंतर त्या माणसाच्या मनात उमटते, जशी फुलामधून फळ येतं.
निमेषेणैव सकलो गत इत्य् अनुभूयते । रात्रिर् द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रे तथाप्य् अभूत्
डोळ्याच्या एका क्षणभरात सगळं काही संपलं असं वाटतं; पण हरिश्चंद्रासाठी एक रात्र बारा वर्षं चालली होती.
कान्ताविरहिणाम् एकं वासरं वत्सरायते । मृतो जातो ऽहम् अन्यो मे पितेति स्वप्नधाम्नि च
प्रिय व्यक्तीपासून दूर असणाऱ्यांसाठी एक दिवसही वर्षासारखा वाटतो; 'मी मेलो, मी जन्मलो, दुसराच माझा वडील आहे'—असं स्वप्नातही वाटतं.
अभुक्तस्यैव भोग्यस्य भुक्तधीर् उपजायते । भुक्ते चाभुक्तधीर् दृष्टम् इत्य् अलं कितवादिषु
जे काही उपभोगलेलं नाही, त्याच्याबद्दलही उपभोगल्यासारखी भावना मनात येते; आणि जेव्हा खरोखरच उपभोगलं जातं, तेव्हा न उपभोगल्यासारखं वाटतं—हे जुगार खेळणाऱ्यांमध्ये नेहमीच दिसतं.
शून्यम् आकीर्णताम् एति तुल्यं व्यसनम् उत्सवैः । विप्रलम्भो ऽपि लाभश् च मदस्वप्नादिसंविदि
रिकामेपण भरून जातं, आणि दुःखसुद्धा उत्सवासारखंच वाटतं; जसं नशेत, स्वप्नात किंवा अशाच अवस्थेत विरह आणि लाभ दोन्ही सारखेच भासतात.
तैक्ष्ण्यं यथा मरिचबीजकणे स्थितं स्वं स्तम्भे ऽथवा रचितपुत्रकजालम् अन्तः । दृश्यं त्व् अनन्यद् इदम् एवम् अजे ऽस्ति शान्तं कस्यास्ति बन्धनविमोक्षदृशः कुतः काः
जसं तीक्ष्णता मोहरीच्या दाण्यात असते, किंवा आपल्या खांबात, किंवा आत तयार केलेल्या खेळण्यांच्या जाळ्यात असते, तसंच हे सगळं दृश्य जगही वेगळं नाही. मग जो अजन्मा आणि शांत आहे, त्याला बंधन किंवा मुक्ती कोणासाठी, कुठून आणि काय असणार?
प्रतिभान्ति जगन्त्य् आशु मृतिमोहाद् अनन्तरम् । जीवस्योन्मीलनाद् अक्ष्णो रूपाणीवाखिलान्य् अलम्
मृत्यूच्या भ्रमानंतर लगेचच जगं दिसायला लागतात, जसं डोळे उघडल्यावर जिवंत माणसाला सगळी रूपं दिसतात.
दिक्कालकलनाकाशधर्मकर्ममयानि च । परिस्फाराण्य् अनन्तानि कल्पान्तस्थैर्यवन्ति च
ही सगळी जगं दिशा, काळ, मोजमाप, आकाश, स्वभाव आणि कर्म यांनी बनलेली आहेत; ती अनंत प्रकारांनी प्रकटतात आणि कल्पाच्या शेवटापर्यंत टिकून राहतात.
नानुभूतं न यद् दृष्टं तन् मया कृतम् इत्य् अपि । तत् क्षणात् स्मृतिताम् एति स्वप्ने स्वमरणं यथा
ज्याचं अनुभव घेतलेलं नाही किंवा जे पाहिलेलं नाही, असं जरी मी केलं असं म्हटलं, तरी ते क्षणात आठवणीत येतं, जसं स्वप्नात आपला मृत्यू आठवतो.
भ्रान्तिर् एवम् अनन्तेयं चिद्व्योमव्योम्नि भासुरा । अपकुड्या जगन्नाम्नी नगरीकल्पनात्मिका
असं हे अनंत भ्रमचैतन्याच्या आकाशात उजळून दिसतं, आणि जग नावाचं शहर फक्त कल्पनेतलं, भिंती नसलेलं आहे.
अहं जगद् इयं सर्गस्मृतिर् एवेति जृम्भति । दूरकल्पक्षणाभ्यासविपर्यासैककारिणी
‘मी’, हे जग आणि सृष्टीची आठवण — हे सगळं फक्त दूरच्या कल्पनेच्या आणि तिच्या उलटसुलट सरावामुळेच निर्माण होतं.
नानुभूतानुभूता च ज्ञप्तिर् इत्थं द्विरूपिणी । पूर्वं कारणरिक्तेव चिद्रूपैव प्रवर्तते
असं ज्ञान दोन प्रकारचं असतं — जे अनुभवलं आहे आणि जे नाही. सुरुवातीला ते कारणासारखं वागतं, पण खरंतर ते चैतन्यरूपच असतं.