इदं त्वदीयं सदनं तद्गेहाकाशकोशगम् । विद्धि मां त्वां च सर्वं वा तच् च व्योमैव केवलम्
हे तुझं घर आणि त्या घरातलं आकाश, हे सर्व—मी, तू आणि सगळं काही—हे फक्त आकाशच आहे, असं समज.
स्वप्नसङ्गमसङ्कल्पस्वानुभूतिपरम्पराः । प्रमाणान्य् अत्र मुख्यानि सम्बोधाय प्रदीपवत्
स्वप्न, संगती, इच्छा आणि प्रत्यक्ष अनुभव—हेच मुख्य मार्ग आहेत समजून घेण्यासाठी, जणू काही दिव्यांसारखे.
स्थितो ब्राह्मणगेहे ऽन्तर् द्विजजीवस् तदन्तरे । ससमुद्रवना पृथ्वी स्थिताब्ज इव षट्पदी
ब्राह्मणाच्या घरात, आतमध्ये द्विजाचा जीव राहतो; त्यातच समुद्रांनी आणि जंगलांनी भरलेली पृथ्वी आहे, जशी कमळात मधमाशी असते.
तस्याः कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् पेलवे कोटरोदरे । इदं पत्तनम् आभाति केशोण्डुक इवाम्बरे
त्या पृथ्वीतील एका अगदी लहान कप्प्यात, या शहराचं दर्शन होतं, जसं आकाशात केसाचं टोक दिसतं.
तस्मिन्न् अस्मिन् पुरे तन्वि तवेदं सदनं स्थितम् । तस्मात् किम् अणुमात्रे ऽन्तर् गजवृन्दम् इव स्थितम्
या नगरीत, सुलक्षणे, तुझे घर आहे. मग इतक्या लहान जागेत हत्तींच्या कळपासारखी इतकी माणसं कशी मावू शकतात?
परमाणौ परमाणौ सन्ति वत्से चिदात्मनि । अन्तर् अन्तर् जगन्तीति केनैतन् नाम सङ्ख्यते
प्रिये, प्रत्येक कणात चैतन्य असतं; आणि प्रत्येक कणात जगं असतात. हे सर्व कोण मोजू शकतो?
अष्टमं दिवसं विप्रस् स मृतः परमेश्वरि । गतो वर्षगणो ऽस्माकम् अतः कथम् इदं भवेत्
परमेश्वरी, त्या ब्राह्मणाचा आठव्या दिवशी मृत्यू झाला; पण आपल्यासाठी खूप वर्षं गेली आहेत. असं कसं शक्य आहे?
देशदैर्घ्यं यथा नास्ति कालदैर्घ्यं तथैव च । नास्त्य् एवेति यथान्यायं कथ्यमानं मया शृणु
जसं जागेचं खरं अंतर नसतं, तसंच काळाचंही खरं अंतर नसतं. हे मी तुला योग्य रीतीने सांगतो, नीट ऐक.
यथैतत् प्रतिभामात्रं जगत्सर्गावभासनम् । तथैतत् प्रतिभामात्रं क्षणकल्पावभासनं
जसं हे जग फक्त चित्ताच्या भासातून निर्माण झाल्यासारखं वाटतं, तसंच काळाचे क्षण आणि कल्प यांचंही दिसणं हे फक्त चित्ताचा भास आहे.
क्षणकल्पजगत्सर्गत्वत्तामत्तात्मजन्मनाम् । यथावत् प्रतिभासस्य वत्से क्रमम् इमं शृणु
जगाचा निर्माण, क्षण, कल्प, आणि जीवांची उत्पत्ती हे सगळं चित्तातूनच येतं, म्हणून हे सगळं खरं कसं घडतं ते मी तुला सांगतो, प्रिय.
अनुभूय क्षणं जीवो मिथ्यामरणमूर्छनाम् । तदैवोन्मेषमात्रेण व्योम्न्य् एव व्योमरूप्य् अपि
जीव एक क्षण अनुभवतो आणि मग मरण व पुन्हा जन्म याचा भास होतो; पण जरा जरी जाणीव उघडली, तरी तो आकाशातच आकाशासारखा रूप घेतो.
आधेयो ऽहम् इहाधारे स्थितो ऽहम् इति चेतति । हस्तपादादिमान् देहो ममायम् इति पश्यति
तो मनात म्हणतो, 'मी इथे या आधारावर आहे, मी इथेच आहे,' आणि 'ह्या हातपाय असलेलं शरीर माझंच आहे' असं पाहतो.
यदैव चेतति वपुस् तदैवेदं स चेतति । एतस्याहं पितुः पुत्रो वर्षाणीमानि सन्ति मे
ज्या क्षणी मन शरीराचा विचार करतं, त्याच वेळी असंही वाटतं — 'मी या वडिलांचा मुलगा आहे; मी इतकी वर्षं जगलो आहे.'
इमे मे बान्धवा रम्या ममेदं रम्यम् आस्पदम् । जातो ऽहम् अभवं बालो वृद्धिं यातो ऽहम् ईदृशः
'हे माझे आप्तजन किती छान आहेत; हे माझं घर किती सुखद आहे. मी जन्मलो, लहान होतो, आणि आता असा मोठा झालो आहे.'
बान्धवाश् चास्य ते सर्वे तथैव विहरन्त्य् अपि । चिदाकाशघनैक्यत्वात् स्वात्मन्य् अपि भवन्ति ते
त्याचे हे सर्व नातेवाईकही तसंच वागत असतात; आणि चेतनेच्या एकतेमुळे, ते सगळे त्याच्याच मनातही असतात.
एवं नामोदिते ऽप्य् अस्याश् चितेस् संसारषण्डके । न किञ्चिद् अप्य् अभ्युदितं स्थितं व्योमैव निर्मलम्
अशी ही नावे आणि ओळखी अजून निर्माणही झालेल्या नसताना, या संसाराच्या जंगलात काहीच प्रकट झालेलं नसतं — फक्त निर्मळ आकाशच अस्तित्वात असतं.
स्वप्ने द्रष्टरि यद्वच् चित् तद्वद् दृश्ये चिद् एव सा । सर्वदैकतया तस्मात् सा स्वप्ने द्रष्टृदर्शनम्
जसा स्वप्नात पाहणारा आणि दिसणारे दोन्हीही चैतन्यच असतात, तसंच या जागृत जगातही फक्त चैतन्यच आहे, ते कायम एकरूप आहे. म्हणून स्वप्नात पाहणारा आणि दिसणारे हे सुद्धा चैतन्यच आहे.
यथा स्वप्ने तथोदेति परलोकदृशा चितिः । परलोके यथोदेति तथैवेहाप्य् उदेति सा
जसा स्वप्नात चैतन्य प्रकट होतं, तसंच परलोकाचं दृश्य दिसताना सुद्धा तेच चैतन्य प्रकट होतं. आणि जसं परलोकात प्रकटतं, तसंच इथेही ते प्रकटतं.
तत् स्वप्नपरलोकेहलोकानाम् असतां सतां । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति वीचीनाम् इव वारिणि
म्हणून स्वप्न, परलोक, हा जग, हे खरं असो वा खोटं, यात काहीही फरक नाही, जसा लाटांमध्ये आणि पाण्यात काही वेगळेपणा नसतो.
अतो ऽजातम् इदं विश्वम् अजातत्वाद् अनाशि च । खरूपत्वाच् च नास्त्य् एव यच् च भाति चिद् एव सा
म्हणून हे विश्व कधीच जन्मलेलं नाही, कारण ते अजन्म आणि अविनाशी आहे. ते आकाशासारखं आहे, खरं अर्थाने अस्तित्वात नाही. जे काही दिसतं, ते फक्त चैतन्यच आहे.
यथैषा चेत्यनिर्हीना परमव्योमरूपिणी । सचेत्यापि तथैवैषा परमव्योमरूपिणी
जशी ही वस्तू असली तरी ती परम आकाशासारखीच आहे, तशीच वस्तू असतानाही ती परम आकाशस्वरूपच राहते.
यस्माच् चेत्यम् अतो नान्यद् वीचित्वाद् इव वारिता । वीचित्वं च न चैवास्ति शशशृङ्गवद् एव हि
कारण सर्व वस्तू हिच्यापासूनच निर्माण होतात, म्हणून यापेक्षा वेगळं काहीच नाही, जसं लाटा पाण्यातूनच येतात. आणि लाटेपण असणं हे खरं तर नाहीच, जसं सशाच्या शिंगांसारखं.
सैव चेत्यम् इवापन्ना स्वभावाद् अच्युताप्य् अलम् । तस्मान् नास्त्य् एव दृश्यो ऽर्थः कुतो ऽतो द्रष्टृदृश्यधीः
हीच वस्तू वस्तूसारखी दिसते, पण तिच्या स्वभावाने ती कधीच नष्ट होत नाही. म्हणून खऱ्या अर्थाने पाहण्यासारखं काहीच नाही, मग पाहणारा आणि पाहिलेलं असं भान कुठून येईल?
निमेषेणैव जीवस्य मृतिमोहाद् अनन्तरम् । त्रिजगत्सर्गदृश्यश्रीः प्रतिभाम् उपगच्छति
जिवाच्या मृत्यूच्या मोहानंतर क्षणातच तीन जगांची सृष्टी आणि तिचं वैभव फक्त भासासारखं प्रकट होतं.
यथादेशं यथाकालं यथारम्भं यथाक्रमम् । यथोत्पादं यथामातृ यथापितृ यथौरसम्
जसं स्थान, जसा काळ, जसं आरंभ, जसा क्रम, जसं उत्पन्न होणं, जशी आई, जसा वडील, जसं वंश असतं,
यथावयो यथासंविद् यथास्थानं यथेहितम् । यथाबन्धु यथाभृत्यं यथेहास्तमयोदयम्
जसं वय, जशी जाणीव, जसं स्थान, जसं मनातलं हेतू, जसे नातेवाईक, जसा नोकर, तसेच प्रयत्नाचा अस्त आणि उदय,
अजातम् एव जातो ऽहम् इति पश्यति चिद्वपुः । देशकालक्रियाद्रव्यमनोबुद्धीन्द्रियाणि च
चैतन्यस्वरूप असं बघतं — 'मी जन्मलो, पण खरंतर माझा जन्मच नाही,' आणि त्याचबरोबर स्थान, काळ, कृती, वस्तू, मन, बुद्धी आणि इंद्रियं यांचाही अनुभव घेतो.
झगित्य् एव मृतेर् अन्ते वपुः पश्यति यौवनम् । एषा माता पिता त्व् एष बालो ऽभूवम् अहं त्व् इति
मृत्यूच्या शेवटी क्षणातच शरीराला तारुण्य दिसतं; 'ही माझी आई, हा माझा वडील, मी लहान होतो, आता मी हाच आहे,' असं ते मनाशी म्हणतं.
नानुभूतो ऽनुभूतो वा यस् स्यात् स्मृतिमयः क्रमः । पश्चाद् उदेत्य् असौ तस्य पुष्पस्येव फलोदयः
अनुभव न झालेलं असो किंवा झालेलं असो, आठवणींनी तयार झालेली जी काही मालिका असते, ती नंतर त्या माणसाच्या मनात उमटते, जशी फुलामधून फळ येतं.
निमेषेणैव सकलो गत इत्य् अनुभूयते । रात्रिर् द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रे तथाप्य् अभूत्
डोळ्याच्या एका क्षणभरात सगळं काही संपलं असं वाटतं; पण हरिश्चंद्रासाठी एक रात्र बारा वर्षं चालली होती.