असमञ्जसम् एवैतद् यथा सर्वेश्वरेश्वरि । तथा गृहान्तः पृथिवी शैलाश् चेत्य् असमञ्जसम्
हे खरंच समजण्याच्या पलीकडचं आहे, सर्वेश्वरी. जसं घराच्या आत पृथ्वी आणि पर्वत आहेत, तसंच हेही समजण्यास अशक्य आहे.
यथावद् एतद् देवेशि कथयामलया धिया । प्रसादसुगृहीते हि नोद्विजन्ते महौजसः
देवांची देवी, कृपया हे सर्व शुद्ध आणि स्पष्ट बुद्धीने सांग. कारण ज्यांच्यावर कृपा आणि सामर्थ्य आहे, त्यांना काहीही अस्वस्थ करत नाही.
नाहं मिथ्या वदामीदं यथावच् छृणु सुन्दरि । भेदनं नियतीनां हि क्रियते नास्मदादिभिः
मी खोटं बोलत नाही, हे सुंदर स्त्री, नीट ऐक. नशीबाचं वाटप माझ्यासारख्या कुणीही करत नाही.
विभिद्यमानाम् अन्येन स्थापयाम्य् अहम् एव याम् । मर्यादां तां मया भिन्नां को ऽपरः पालयिष्यति
कोणी दुसऱ्याने ती मर्यादा मोडली, तर मीच ती पुन्हा ठरवतो. मीच ती मर्यादा तोडली, तर ती सांभाळणार दुसरं कोण आहे?
सग्रामं द्विजजीवात्मा तस्मिन्न् एव स्वसद्मनि । व्योम्न्य् एवेदं महीराष्ट्रं व्योमात्मैव प्रपश्यति
द्विजात्मा आपल्या घरासह आणि रणांगणासह, या भूमीचं आणि राज्यांचं अस्तित्व फक्त आकाशातच आहे असं पाहतो, आणि ते सगळं आकाशच आहे असं समजतो.
प्राक्तनी सा स्मृतिर् लुप्ता युवयोर् उदितान्यथा । स्वप्ने जाग्रत्स्मृतिर् यद्वद् एतन्मरणम् अङ्गने
पूर्वीची आठवण हरवते आणि तुमच्यासाठी नवी आठवण निर्माण होते; जसं स्वप्नात जागेची आठवण वेगळी असते, तसंच मृत्यूही असतो, हे अंगणे.
यथा स्वप्ने त्रिभुवनं सङ्कल्पात् त्रिजगद् यथा । यथा कथार्थसङ्ग्रामो मरुभूमौ यथा जलं
जसा स्वप्नात कल्पनेतून हे त्रिभुवन उभं राहतं, जसं मनात तिन्ही जगांची रचना होते, जशी एखाद्या कथेतली लढाई असते, किंवा वाळवंटात दिसणारं पाणी असतं, तसंच हे सगळं आहे.
तस्य ब्राह्मणगेहस्य सशैलवनपत्तना । इयम् अन्तस्स्थिता भूमिस् सङ्कल्पादर्शयोर् इव
त्या ब्राह्मणाच्या घरात हे डोंगर, जंगलं आणि नगरांसकट सगळं जग जणू कल्पनेच्या आरशात असावं तसं आतमध्येच आहे.
असत्यैवेयम् आभाति सत्येव घनसर्गता । तस्यासत्यावभासस्य चिद्व्योम्नः कोशकोटरे
हे खरं नसतानाही खरं वाटतं, कारण त्याची घनता आणि रूप असं भासवतं; पण हे सगळं केवळ चैतन्याच्या आकाशातल्या पोकळीतच उमटलेलं आहे.
असत्याद् यत् समुत्पन्नं स्मृत्या नाम तद् अप्य् असत् । मृगतृष्णातरङ्गिण्यास् तरङ्गो ऽपि न सत्यतः
जे काही खोट्या गोष्टीतून जन्मतं, ते आठवणीने नाव दिलं तरी तेही खोटंच असतं; जसं मृगजळाच्या लाटेला खरं अस्तित्व नसतं.
इदं त्वदीयं सदनं तद्गेहाकाशकोशगम् । विद्धि मां त्वां च सर्वं वा तच् च व्योमैव केवलम्
हे तुझं घर आणि त्या घरातलं आकाश, हे सर्व—मी, तू आणि सगळं काही—हे फक्त आकाशच आहे, असं समज.
स्वप्नसङ्गमसङ्कल्पस्वानुभूतिपरम्पराः । प्रमाणान्य् अत्र मुख्यानि सम्बोधाय प्रदीपवत्
स्वप्न, संगती, इच्छा आणि प्रत्यक्ष अनुभव—हेच मुख्य मार्ग आहेत समजून घेण्यासाठी, जणू काही दिव्यांसारखे.
स्थितो ब्राह्मणगेहे ऽन्तर् द्विजजीवस् तदन्तरे । ससमुद्रवना पृथ्वी स्थिताब्ज इव षट्पदी
ब्राह्मणाच्या घरात, आतमध्ये द्विजाचा जीव राहतो; त्यातच समुद्रांनी आणि जंगलांनी भरलेली पृथ्वी आहे, जशी कमळात मधमाशी असते.
तस्याः कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् पेलवे कोटरोदरे । इदं पत्तनम् आभाति केशोण्डुक इवाम्बरे
त्या पृथ्वीतील एका अगदी लहान कप्प्यात, या शहराचं दर्शन होतं, जसं आकाशात केसाचं टोक दिसतं.
तस्मिन्न् अस्मिन् पुरे तन्वि तवेदं सदनं स्थितम् । तस्मात् किम् अणुमात्रे ऽन्तर् गजवृन्दम् इव स्थितम्
या नगरीत, सुलक्षणे, तुझे घर आहे. मग इतक्या लहान जागेत हत्तींच्या कळपासारखी इतकी माणसं कशी मावू शकतात?
परमाणौ परमाणौ सन्ति वत्से चिदात्मनि । अन्तर् अन्तर् जगन्तीति केनैतन् नाम सङ्ख्यते
प्रिये, प्रत्येक कणात चैतन्य असतं; आणि प्रत्येक कणात जगं असतात. हे सर्व कोण मोजू शकतो?
अष्टमं दिवसं विप्रस् स मृतः परमेश्वरि । गतो वर्षगणो ऽस्माकम् अतः कथम् इदं भवेत्
परमेश्वरी, त्या ब्राह्मणाचा आठव्या दिवशी मृत्यू झाला; पण आपल्यासाठी खूप वर्षं गेली आहेत. असं कसं शक्य आहे?
देशदैर्घ्यं यथा नास्ति कालदैर्घ्यं तथैव च । नास्त्य् एवेति यथान्यायं कथ्यमानं मया शृणु
जसं जागेचं खरं अंतर नसतं, तसंच काळाचंही खरं अंतर नसतं. हे मी तुला योग्य रीतीने सांगतो, नीट ऐक.
यथैतत् प्रतिभामात्रं जगत्सर्गावभासनम् । तथैतत् प्रतिभामात्रं क्षणकल्पावभासनं
जसं हे जग फक्त चित्ताच्या भासातून निर्माण झाल्यासारखं वाटतं, तसंच काळाचे क्षण आणि कल्प यांचंही दिसणं हे फक्त चित्ताचा भास आहे.
क्षणकल्पजगत्सर्गत्वत्तामत्तात्मजन्मनाम् । यथावत् प्रतिभासस्य वत्से क्रमम् इमं शृणु
जगाचा निर्माण, क्षण, कल्प, आणि जीवांची उत्पत्ती हे सगळं चित्तातूनच येतं, म्हणून हे सगळं खरं कसं घडतं ते मी तुला सांगतो, प्रिय.
अनुभूय क्षणं जीवो मिथ्यामरणमूर्छनाम् । तदैवोन्मेषमात्रेण व्योम्न्य् एव व्योमरूप्य् अपि
जीव एक क्षण अनुभवतो आणि मग मरण व पुन्हा जन्म याचा भास होतो; पण जरा जरी जाणीव उघडली, तरी तो आकाशातच आकाशासारखा रूप घेतो.
आधेयो ऽहम् इहाधारे स्थितो ऽहम् इति चेतति । हस्तपादादिमान् देहो ममायम् इति पश्यति
तो मनात म्हणतो, 'मी इथे या आधारावर आहे, मी इथेच आहे,' आणि 'ह्या हातपाय असलेलं शरीर माझंच आहे' असं पाहतो.
यदैव चेतति वपुस् तदैवेदं स चेतति । एतस्याहं पितुः पुत्रो वर्षाणीमानि सन्ति मे
ज्या क्षणी मन शरीराचा विचार करतं, त्याच वेळी असंही वाटतं — 'मी या वडिलांचा मुलगा आहे; मी इतकी वर्षं जगलो आहे.'
इमे मे बान्धवा रम्या ममेदं रम्यम् आस्पदम् । जातो ऽहम् अभवं बालो वृद्धिं यातो ऽहम् ईदृशः
'हे माझे आप्तजन किती छान आहेत; हे माझं घर किती सुखद आहे. मी जन्मलो, लहान होतो, आणि आता असा मोठा झालो आहे.'
बान्धवाश् चास्य ते सर्वे तथैव विहरन्त्य् अपि । चिदाकाशघनैक्यत्वात् स्वात्मन्य् अपि भवन्ति ते
त्याचे हे सर्व नातेवाईकही तसंच वागत असतात; आणि चेतनेच्या एकतेमुळे, ते सगळे त्याच्याच मनातही असतात.
एवं नामोदिते ऽप्य् अस्याश् चितेस् संसारषण्डके । न किञ्चिद् अप्य् अभ्युदितं स्थितं व्योमैव निर्मलम्
अशी ही नावे आणि ओळखी अजून निर्माणही झालेल्या नसताना, या संसाराच्या जंगलात काहीच प्रकट झालेलं नसतं — फक्त निर्मळ आकाशच अस्तित्वात असतं.
स्वप्ने द्रष्टरि यद्वच् चित् तद्वद् दृश्ये चिद् एव सा । सर्वदैकतया तस्मात् सा स्वप्ने द्रष्टृदर्शनम्
जसा स्वप्नात पाहणारा आणि दिसणारे दोन्हीही चैतन्यच असतात, तसंच या जागृत जगातही फक्त चैतन्यच आहे, ते कायम एकरूप आहे. म्हणून स्वप्नात पाहणारा आणि दिसणारे हे सुद्धा चैतन्यच आहे.
यथा स्वप्ने तथोदेति परलोकदृशा चितिः । परलोके यथोदेति तथैवेहाप्य् उदेति सा
जसा स्वप्नात चैतन्य प्रकट होतं, तसंच परलोकाचं दृश्य दिसताना सुद्धा तेच चैतन्य प्रकट होतं. आणि जसं परलोकात प्रकटतं, तसंच इथेही ते प्रकटतं.
तत् स्वप्नपरलोकेहलोकानाम् असतां सतां । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति वीचीनाम् इव वारिणि
म्हणून स्वप्न, परलोक, हा जग, हे खरं असो वा खोटं, यात काहीही फरक नाही, जसा लाटांमध्ये आणि पाण्यात काही वेगळेपणा नसतो.
अतो ऽजातम् इदं विश्वम् अजातत्वाद् अनाशि च । खरूपत्वाच् च नास्त्य् एव यच् च भाति चिद् एव सा
म्हणून हे विश्व कधीच जन्मलेलं नाही, कारण ते अजन्म आणि अविनाशी आहे. ते आकाशासारखं आहे, खरं अर्थाने अस्तित्वात नाही. जे काही दिसतं, ते फक्त चैतन्यच आहे.