अथ कालवशाद् विप्रस् स पञ्चत्वम् उपाययौ । तस्मिन्न् एव गृहाकाशे जीवाकाशतया स्थितः
नंतर काळाच्या प्रभावाने तो ब्राह्मण मरण पावला, पण त्याच घराच्या जागेत, आत्म्याच्या स्वरूपात तो तिथेच राहिला.
सम्पन्नः प्राक्तनानल्पसङ्कल्पवशतस् स्वयम् । आकाशवपुर् एवोर्वीपतिः परमशक्तिमान्
पूर्वीच्या असंख्य इच्छांच्या सामर्थ्याने, तो पृथ्वीचा स्वामी स्वतःच आकाशरूप धारण करून, अत्यंत सामर्थ्यवान झाला.
प्रभावाज् जितभूपीठः प्रतापाक्रान्तविष्टपः । कृपापालितपातालस् त्रिलोकविजयी नृपः
त्याच्या सामर्थ्यामुळे त्याने राजसिंहासनं जिंकली, त्याची कीर्ती सर्व जगभर पसरली, त्याने दयाळूपणाने पाताळातील लोकांचं रक्षण केलं आणि तो राजा म्हणून तिन्ही लोकांवर विजय मिळवला.
कालाग्निर् अरिपक्षाणां स्त्रीणां मकरकेतनः । मेरुर् विषयवायूनां साध्वब्जानां दिवाकरः
तो शत्रूंसाठी काळाचा अग्नी होता, स्त्रियांसाठी कामदेवासारखा होता, विषयांच्या वाऱ्यांसाठी मेरू पर्वतासारखा अढळ होता आणि सत्त्वशील स्त्रियांसाठी सूर्यासारखा तेजस्वी होता.
आदर्शस् सर्वशास्त्राणाम् अर्थिनां कल्पपादपः । पादपीठं द्विजाग्र्याणां राका धर्मामृतत्विषः
तो सर्व शास्त्रांसाठी आरसा होता, मागणाऱ्यांसाठी कल्पवृक्षासारखा होता, श्रेष्ठ ब्राह्मणांसाठी पादपीठ होता आणि धर्मरूपी अमृताच्या तेजासाठी पौर्णिमेचा चंद्र होता.
स्वगृहाभ्यन्तराकाशे चित्ताकाशमयात्मनि । तस्मिन् द्विजे शवीभूते भूताकाशशरीरिणि
स्वतःच्या घराच्या आतल्या आकाशात, मनाच्या आकाशातून बनलेल्या आत्म्यात, तो ब्राह्मण जेव्हा मृत झाला, तेव्हा तो पंचमहाभूतांच्या आकाशातून बनलेल्या देहात निवास करू लागला.
सा तस्य ब्राह्मणी भार्या शोकेणात्यन्तकर्षिता । शुष्केव माषशिमिका हृदयेन द्विधागमत्
त्या ब्राह्मणाच्या पत्नीला दुःखाने फारच हाल झाले होते; ती अगदी कोरड्या माशाच्या शेंगेसारखी दिसत होती, तिचं हृदय दुःखाने दोन तुकड्यांत विभागलं गेलं.
भर्त्रा सह शवीभूता देहम् उत्सृज्य दूरतः । आतिवाहिकदेहेन भर्तारं समुपाययौ
पतीसह तिचंही प्राण गेलं; तिने आपलं शरीर दूर सोडलं आणि सूक्ष्म देहाने ती आपल्या पतीजवळ गेली.
नदी निखातम् इव तं भर्तारम् अनुसृत्य सा । आजगाम विशोकत्वं सवसन्तेव मञ्जरी
ती आपल्या पतीच्या मागे नदी जशी आपल्या पात्रात वाहते तशी गेली; आणि वाऱ्यासोबत फुलांची मंजिरी जशी हलकी होते तशी ती दुःखमुक्त झाली.
तत्रास्य विप्रस्य सुता गृहाणि भूस्थावरादीनि घनानि सन्ति । अद्याष्टमं वासरम् आप्तमृत्योर् जीवो गिरिग्रामकमन्दिरस्थः
त्या ठिकाणी त्या ब्राह्मणाच्या मुलीकडे घरे, जमिनीसारखी संपत्ती आहे; आज तिच्या मृत्यूला आठवा दिवस आहे आणि तिचा जीव अजूनही त्या डोंगरगावातील घरात आहे.
स ते भर्ताद्य सम्पन्नो द्विजो भूपत्वम् आगतः । यासाव् अरुन्धती नाम ब्राह्मणी सा त्वम् अङ्गने
तुझा तो पती, ज्याच्याकडे आता समृद्धी आली आहे, राजा झाला आहे. आणि तू, अरण्धती नावाची ब्राह्मणाची पत्नी, आता त्याची राणी झाली आहेस.
इहेमौ कुरुतो राज्यं तौ भवन्तौ सुदम्पती । चक्रवाकाव् इव नवौ भुवि जातौ शिवाव् इव
इथे तुम्ही दोघं मिळून राज्य चालवत आहात. तुम्ही दोघं उत्तम जोडपं आहात, जणू काही नव्याने पृथ्वीवर जन्माला आलेली चक्रवाक पक्ष्यांची जोडी किंवा शंकर आणि पार्वतीसारखे.
एष ते कथितस् सर्वः प्राक्तनस् संसृतिभ्रमः । भ्रान्तिमात्रकम् आकाशम् एव जीवस्वरूपधृत्
तुझ्या मागील जन्मजन्मांतरीच्या सर्व भटकंती मी सांगितली. ती फक्त भ्रमच होती, जणू आकाशानेच जीवाचं रूप घेतलं होतं.
भ्रमाद् अस्माच् चिदादर्शे भ्रमो ऽयं प्रतिबिम्बितः । असत्य एव चासत्याद् भवतोर् भवभङ्गदः
या भ्रमामुळे, चेतनेच्या आरशात हा भास उमटतो. तो खरा नसला तरी, या असत्यातूनच तुमच्या संसाराचा अंत होतो.
तस्माद् भ्रान्तिमयः कस् स्यात् को वा भ्रान्त्युज्झितो भवेत् । सर्गो निरर्गलानल्पबोधान् नान्यद् विजृम्भते
म्हणून कोणाला भ्रम वाटावा आणि कोणाला भ्रम नाहीसा व्हावा? हे सगळं सृष्टी म्हणजे थोड्याशा आणि अडथळा न येणाऱ्या ज्ञानाशिवाय दुसरं काहीच नाही.
इत्य् आकर्ण्य चिरं चारुविस्मयोत्फुल्ललोचना । भूत्वोवाच वचो लीला लीलालसपदाक्षरम्
हे सगळं खूप वेळ ऐकून, तिच्या डोळ्यांत सुंदर आश्चर्य चमकलं आणि लीलाने खेळकर शब्दांत आपली वाणी बोलली.
देवि त्वद्वचनं मिथ्या कथं सम्पन्नम् ईदृशम् । क्व विप्रजीवस् स्वगृहे क्वेमे वयम् इह स्थिताः
देवी, तुझं बोलणं असं खोटं कसं ठरू शकेल? तो गेलेला जीव आपल्या घरी कुठे आहे आणि आपण इथे कुठे उभे आहोत?
तादृग् लोकान्तरं सा भूस् ते शैलास् ता दिशो दश । कथं मान्ति गृहस्यान्तर् मद्भर्ता येष्व् अवस्थितः
तो वेगळाच जग, ती पृथ्वी, ते डोंगर, त्या दहा दिशा—हे सगळं माझ्या पती ज्या घरात आहेत, त्यात कसं सामावू शकतं?
मत्त ऐरावणो बद्धस् सिद्धार्थकणकोदरे । मषकेन कृतं युद्धं सिंहौघैर् अणुकोटरे
मत्त एरावताला एखाद्या मोहरीच्या दाण्यात बांधून ठेवले आहे, किंवा एखाद्या डासाने अणूच्या पोकळीत असलेल्या सिंहांच्या झुंडीशी युद्ध केले आहे, असेच हे आहे.
पद्माक्षे स्थापितो मेरुर् निगीर्णो मधुपायिना । स्वप्नाभ्रगर्जितं श्रुत्वा चित्रे नृत्यन्ति वर्हिणः
कमळाच्या डोळ्यात मेरू पर्वत ठेवला आहे, मध प्यायनाऱ्याने तो गिळला आहे; स्वप्नातील मेघांचा गडगडाट ऐकून, मोर आश्चर्याने नाचू लागतात.
असमञ्जसम् एवैतद् यथा सर्वेश्वरेश्वरि । तथा गृहान्तः पृथिवी शैलाश् चेत्य् असमञ्जसम्
हे खरंच समजण्याच्या पलीकडचं आहे, सर्वेश्वरी. जसं घराच्या आत पृथ्वी आणि पर्वत आहेत, तसंच हेही समजण्यास अशक्य आहे.
यथावद् एतद् देवेशि कथयामलया धिया । प्रसादसुगृहीते हि नोद्विजन्ते महौजसः
देवांची देवी, कृपया हे सर्व शुद्ध आणि स्पष्ट बुद्धीने सांग. कारण ज्यांच्यावर कृपा आणि सामर्थ्य आहे, त्यांना काहीही अस्वस्थ करत नाही.
नाहं मिथ्या वदामीदं यथावच् छृणु सुन्दरि । भेदनं नियतीनां हि क्रियते नास्मदादिभिः
मी खोटं बोलत नाही, हे सुंदर स्त्री, नीट ऐक. नशीबाचं वाटप माझ्यासारख्या कुणीही करत नाही.
विभिद्यमानाम् अन्येन स्थापयाम्य् अहम् एव याम् । मर्यादां तां मया भिन्नां को ऽपरः पालयिष्यति
कोणी दुसऱ्याने ती मर्यादा मोडली, तर मीच ती पुन्हा ठरवतो. मीच ती मर्यादा तोडली, तर ती सांभाळणार दुसरं कोण आहे?
सग्रामं द्विजजीवात्मा तस्मिन्न् एव स्वसद्मनि । व्योम्न्य् एवेदं महीराष्ट्रं व्योमात्मैव प्रपश्यति
द्विजात्मा आपल्या घरासह आणि रणांगणासह, या भूमीचं आणि राज्यांचं अस्तित्व फक्त आकाशातच आहे असं पाहतो, आणि ते सगळं आकाशच आहे असं समजतो.
प्राक्तनी सा स्मृतिर् लुप्ता युवयोर् उदितान्यथा । स्वप्ने जाग्रत्स्मृतिर् यद्वद् एतन्मरणम् अङ्गने
पूर्वीची आठवण हरवते आणि तुमच्यासाठी नवी आठवण निर्माण होते; जसं स्वप्नात जागेची आठवण वेगळी असते, तसंच मृत्यूही असतो, हे अंगणे.
यथा स्वप्ने त्रिभुवनं सङ्कल्पात् त्रिजगद् यथा । यथा कथार्थसङ्ग्रामो मरुभूमौ यथा जलं
जसा स्वप्नात कल्पनेतून हे त्रिभुवन उभं राहतं, जसं मनात तिन्ही जगांची रचना होते, जशी एखाद्या कथेतली लढाई असते, किंवा वाळवंटात दिसणारं पाणी असतं, तसंच हे सगळं आहे.
तस्य ब्राह्मणगेहस्य सशैलवनपत्तना । इयम् अन्तस्स्थिता भूमिस् सङ्कल्पादर्शयोर् इव
त्या ब्राह्मणाच्या घरात हे डोंगर, जंगलं आणि नगरांसकट सगळं जग जणू कल्पनेच्या आरशात असावं तसं आतमध्येच आहे.
असत्यैवेयम् आभाति सत्येव घनसर्गता । तस्यासत्यावभासस्य चिद्व्योम्नः कोशकोटरे
हे खरं नसतानाही खरं वाटतं, कारण त्याची घनता आणि रूप असं भासवतं; पण हे सगळं केवळ चैतन्याच्या आकाशातल्या पोकळीतच उमटलेलं आहे.
असत्याद् यत् समुत्पन्नं स्मृत्या नाम तद् अप्य् असत् । मृगतृष्णातरङ्गिण्यास् तरङ्गो ऽपि न सत्यतः
जे काही खोट्या गोष्टीतून जन्मतं, ते आठवणीने नाव दिलं तरी तेही खोटंच असतं; जसं मृगजळाच्या लाटेला खरं अस्तित्व नसतं.