तत्र कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् कोणापवरकोदरे । शैललोष्टतले ऽस्त्य् एको गिरिग्रामकगर्तकः
त्या ठिकाणी एका कोपऱ्यातील एका लहान गुहेत, डोंगराच्या दगडावर, डोंगरगावातील एक छोटा खड्डा आहे.
अस्मिन् नदीशैलवनोपगूढे साग्निस् सदारस् सुतवान् अरोगः । गोक्षीरवान् राजभयाद् विमुक्तः सर्वातिथिर् धर्मपरो द्विजो ऽभूत्
त्या नद्या, डोंगर आणि जंगलांनी वेढलेल्या जागेत, एक ब्राह्मण आपल्या पत्नी आणि मुलांसह, निरोगी, गायी व दूध असलेला, राजाचा कोणताही भीती नसलेला, सर्वांना आदराने वागवणारा आणि धर्मनिष्ठ असा राहत होता.
वित्तवेशवयःकर्मविद्याविभवचेष्टितैः । वसिष्ठस्येव सदृशो न तु वासिष्ठचेतनः
धन, रूप, वय, कृत्य, विद्या आणि ऐश्वर्य या सगळ्यांत कोणी वसिष्ठांसारखा दिसू शकतो, पण वसिष्ठांची जशी चेतना होती, तशी मात्र नसते.
वसिष्ठ इति नाम्नाभूत् तस्याभूद् इन्दुसुन्दरी । नाम्ना त्व् अरुन्धती भार्या भूमिव्योमन्य् अरुन्धती
त्यांना वसिष्ठ हे नाव होतं; त्यांच्या पत्नीचं नाव इन्दुसुंदरी होतं, पण पृथ्वीवर आणि आकाशात तिला अरुंधती असंच म्हणत.
वित्तवेशवयःकर्मविद्याविभवचेष्टितैः । समेव साप्य् अरुन्धत्या न तु चेतनसत्तया
धन, रूप, वय, कृत्य, विद्या आणि ऐश्वर्य या सगळ्यांत तीही अरुंधतीसारखीच होती, पण तिच्या चेतनेच्या मूळात मात्र तशी नव्हती.
अकृत्रिमप्रेमरसा विलासालसगामिनी । सास्य संसारसर्वस्वम् आसीत् कुमुदहासिनी
ती नैसर्गिक प्रेमाच्या गोडीने, खेळकरपणे वावरायची; तिच्या सौंदर्याने सगळं उजळून जायचं. तीच त्यांचा सारा संसार होती, जणू कमळावर बसलेली.
स विप्रस् तस्य शैलस्य सानौ सरसशाद्वले । कदाचिद् उपविष्टस् सन् ददर्शाधो महीपतिम्
तो ब्राह्मण एका डोंगराच्या हिरव्या उतारावर, सरोवराजवळ बसला होता. तिथून त्याने खाली एक राजा दिसला.
समग्रपरिवारेण यान्तम् आखेटकेच्छया । महता सैन्यघोषेण मेरोर् इव बिभित्सया
तो राजा आपल्या संपूर्ण सोबत्यांसह, शिकार करण्याच्या इच्छेने, मोठ्या सैन्याच्या गजरात जात होता, जणू काही मेरू पर्वत जिंकायचाच त्याचा निर्धार होता.
चामरैः कीर्णचन्द्रांशु पताकाभिर् लतावनम् । कुर्वाणं खं सितच्छत्रमण्डलै रौप्यकुट्टिमम्
चामरांनी, चंद्रासारख्या शुभ्र पताका आणि वेलांच्या हारांनी, आकाश जणू पांढऱ्या छत्रांच्या वर्तुळाने आणि चांदीच्या फरसबंदीने सजवल्यासारखे भासत होते.
अश्वीयाग्निपृषत्पूरपूर्णरेण्वभ्रवर्णवत् । हास्तिकोत्तम्भितकरवाटाट्टालकगोपितम्
घोड्यांनी आणि रथांच्या गर्दीने उडालेली धूळ ढगांसारखी दिसत होती; हत्तींच्या मदतीने उभारलेल्या उंच महालांनी आणि दरवाज्यांनी ती नगरी लपली होती.
महाकलकलावर्तद्रवद्दिग्भूतमण्डलम् । कचत्काञ्चनमाणिक्यहारकेयूरकुण्डलम्
ती जागा मोठ्या गोंगाटात वेगाने फिरत होती आणि सर्व दिशांना पसरली होती. तिथे सोन्याचे आणि माणिक्याचे किणकिणणारे हार, कडे आणि कुंडले यांनी ती शोभून गेली होती.
तम् आलोक्य महीपालम् इदं चिन्तितवान् असौ । अहो नु रम्या नृपता सर्वसौभाग्यभासिता
तो राजा पाहून त्याच्या मनात विचार आला — 'अरे वा, हे राजेपद किती सुंदर आहे! सर्व प्रकारच्या सौभाग्यांनी ते उजळून निघाले आहे.'
पदातिरथहस्त्यश्वपताकाच्छत्रचामरैः । कदा स्यां दशदिक्कुञ्जपूरको ऽहं महीपतिः
कधी मी असा राजा होईन, की माझ्या पायदळ, रथ, हत्ती, घोडे, ध्वज, छत्र आणि चामरांनी दहा दिशाही भरून जातील?
कदा मे वायवः कुन्दमकरन्दसुगन्धयः । पास्यन्त्य् अन्तःपुरस्त्रीणां सुरतश्रमशीकरान्
कधी असे होईल की, कुंदफुलांच्या परागाच्या सुगंधाने भरलेले वारे माझ्या अंतःपुरातील स्त्रियांच्या रमणाच्या थकव्याने आलेला घाम माझ्यापर्यंत पोहोचवतील?
कर्पूरेण पुरन्ध्रीणां कीर्णेन यशसा दिशाम् । इन्दूदयावदातानि कदा कुर्यां मुखान्य् अहम्
मी केव्हा या कुलीन स्त्रियांच्या चेहऱ्यांना, जे कर्पूरासारखे शीतल आणि चारही दिशांना प्रसिद्ध आहेत, चंद्राच्या उगवण्यासारखे उजळ करीन?
इत्थं ततःप्रभृत्य् एव विप्रस् सङ्कल्पवान् अभूत् । स्वधर्मनिरतो नित्यं यावज्जीवम् अतन्द्रितः
त्या वेळेपासून तो ब्राह्मण अशा इच्छांनी भरून गेला आणि आपल्या कर्तव्याला नेहमी निष्ठेने आणि आयुष्यभर चिकाटीने लागला.
हिमाशनिर् इवाम्भोजं जर्जरीकर्तुम् आदृता । जरा हार्दान्वितेवैनं जवाद् द्विजम् उपाययौ
जशी हिमवर्षा कमळाला कोमेजवण्यासाठी उत्सुकतेने धावते, तशीच वृद्धत्व त्याच्या अंतःकरणात शिरून त्या ब्राह्मणाजवळ वेगाने आले.
आसन्नमरणस्यात्र भार्या म्लानिम् उपाययौ । तस्य शाम्यति पुष्पर्तौ लतेव ग्रीष्मभीतितः
मृत्यू जवळ येत असताना त्याची पत्नी कोमेजली, जशी उन्हाळ्याच्या भीतीने वेल फुलं गाळून शांत होते.
माम् अथाराधितवती सा ततस् त्वम् इवाङ्गना । अमरत्वं सुदुष्प्रापं बुद्ध्वेमं सावृणोद् वरम्
माझी जशी तू भक्ती केलीस, तशीच त्या स्त्रीनेही त्या वेळी माझी उपासना केली. अमरत्व मिळवणं फार कठीण आहे हे तिला कळल्यावर, तिने माझ्याकडून हाच वर मागितला.
देवि स्वमण्डपाद् एव जीवो भर्तुर् मृतस्य मे । मा यासीद् इत्य् अतस् तस्यास् स एवाङ्गीकृतो मया
त्या देवीने आपल्या मंडपातूनच, माझ्या मरण पावलेल्या पतीचा जीव जाऊ नये असा वर मागितला; मी तिला तोच वर दिला.
अथ कालवशाद् विप्रस् स पञ्चत्वम् उपाययौ । तस्मिन्न् एव गृहाकाशे जीवाकाशतया स्थितः
नंतर काळाच्या प्रभावाने तो ब्राह्मण मरण पावला, पण त्याच घराच्या जागेत, आत्म्याच्या स्वरूपात तो तिथेच राहिला.
सम्पन्नः प्राक्तनानल्पसङ्कल्पवशतस् स्वयम् । आकाशवपुर् एवोर्वीपतिः परमशक्तिमान्
पूर्वीच्या असंख्य इच्छांच्या सामर्थ्याने, तो पृथ्वीचा स्वामी स्वतःच आकाशरूप धारण करून, अत्यंत सामर्थ्यवान झाला.
प्रभावाज् जितभूपीठः प्रतापाक्रान्तविष्टपः । कृपापालितपातालस् त्रिलोकविजयी नृपः
त्याच्या सामर्थ्यामुळे त्याने राजसिंहासनं जिंकली, त्याची कीर्ती सर्व जगभर पसरली, त्याने दयाळूपणाने पाताळातील लोकांचं रक्षण केलं आणि तो राजा म्हणून तिन्ही लोकांवर विजय मिळवला.
कालाग्निर् अरिपक्षाणां स्त्रीणां मकरकेतनः । मेरुर् विषयवायूनां साध्वब्जानां दिवाकरः
तो शत्रूंसाठी काळाचा अग्नी होता, स्त्रियांसाठी कामदेवासारखा होता, विषयांच्या वाऱ्यांसाठी मेरू पर्वतासारखा अढळ होता आणि सत्त्वशील स्त्रियांसाठी सूर्यासारखा तेजस्वी होता.
आदर्शस् सर्वशास्त्राणाम् अर्थिनां कल्पपादपः । पादपीठं द्विजाग्र्याणां राका धर्मामृतत्विषः
तो सर्व शास्त्रांसाठी आरसा होता, मागणाऱ्यांसाठी कल्पवृक्षासारखा होता, श्रेष्ठ ब्राह्मणांसाठी पादपीठ होता आणि धर्मरूपी अमृताच्या तेजासाठी पौर्णिमेचा चंद्र होता.
स्वगृहाभ्यन्तराकाशे चित्ताकाशमयात्मनि । तस्मिन् द्विजे शवीभूते भूताकाशशरीरिणि
स्वतःच्या घराच्या आतल्या आकाशात, मनाच्या आकाशातून बनलेल्या आत्म्यात, तो ब्राह्मण जेव्हा मृत झाला, तेव्हा तो पंचमहाभूतांच्या आकाशातून बनलेल्या देहात निवास करू लागला.
सा तस्य ब्राह्मणी भार्या शोकेणात्यन्तकर्षिता । शुष्केव माषशिमिका हृदयेन द्विधागमत्
त्या ब्राह्मणाच्या पत्नीला दुःखाने फारच हाल झाले होते; ती अगदी कोरड्या माशाच्या शेंगेसारखी दिसत होती, तिचं हृदय दुःखाने दोन तुकड्यांत विभागलं गेलं.
भर्त्रा सह शवीभूता देहम् उत्सृज्य दूरतः । आतिवाहिकदेहेन भर्तारं समुपाययौ
पतीसह तिचंही प्राण गेलं; तिने आपलं शरीर दूर सोडलं आणि सूक्ष्म देहाने ती आपल्या पतीजवळ गेली.
नदी निखातम् इव तं भर्तारम् अनुसृत्य सा । आजगाम विशोकत्वं सवसन्तेव मञ्जरी
ती आपल्या पतीच्या मागे नदी जशी आपल्या पात्रात वाहते तशी गेली; आणि वाऱ्यासोबत फुलांची मंजिरी जशी हलकी होते तशी ती दुःखमुक्त झाली.
तत्रास्य विप्रस्य सुता गृहाणि भूस्थावरादीनि घनानि सन्ति । अद्याष्टमं वासरम् आप्तमृत्योर् जीवो गिरिग्रामकमन्दिरस्थः
त्या ठिकाणी त्या ब्राह्मणाच्या मुलीकडे घरे, जमिनीसारखी संपत्ती आहे; आज तिच्या मृत्यूला आठवा दिवस आहे आणि तिचा जीव अजूनही त्या डोंगरगावातील घरात आहे.