एवम् एतद् असत्सर्गो भर्तुस् ते भाति भासुरः । तथैवायम् इहाभाति पश्याम्य् एतद् अहं सुते
मुली, तुझ्या नवऱ्याचं हे खोटं सृष्टीकरण जसं तेजाने झळकतंय, तसंच हे जगही मला असंच दिसतं.
यथा पत्युर् अमूर्तो ऽस्मात् सर्गात् सर्गो भ्रमात्मकः । जातस् तथायं वद मे जगत्कुड्यनिवृत्तये
जसा तुझ्या नवऱ्याच्या मूर्तिरहित सृष्टीतून भ्रमाने भरलेली दुसरी सृष्टी निर्माण झाली, तसंच हे जगही आहे. हे जगाचं आडवं भिंत कशी दूर करायची, ते मला सांग.
प्राक्स्मृतिर् भ्रान्तिमात्रात्मा सर्गो ऽयम् उदितो यथा । स्वप्नभ्रमात्मको भाति तथेदं कथ्यते शृणु
पूर्वी आठवण फक्त भ्रमासारखीच होती, आणि त्यातूनच ही सृष्टी निर्माण झाली. हे जग स्वप्नातील भ्रमासारखं भासतं, असं सांगितलं जातं—ऐक.
अस्ति कश्चिच् चिदाकाशे क्वचित् संसारमण्डपः । आकाशकाचदलवच् छादनाच्छादनाकृतिः
चैतन्याच्या आकाशात कुठेतरी एक संसाराचं मंडप आहे, जो आकाशातल्या कमळाच्या पानांसारखा आच्छादन आणि उघडण्याच्या रूपात आहे.
मेरुस्तम्भस्थलोकेशपुरश्रीसालभञ्जिकः । चतुर्दशापवरकस् त्रिगर्तो भानुदीपकः
तो मेरू पर्वताचा आधार असणाऱ्या स्तंभासारखा आहे, एखाद्या नगराचा स्वामी, शोभिवंत सालभंजिका, चौदा रक्षकांपैकी एक, त्रिगर्त देशाचा राजा आणि सूर्याला उजळ करणारा दीप आहे.
कोणस्थभूतवल्मीकव्याप्तपर्वतलोष्टकः । अनेकपुत्रजरढप्रजेशब्राह्मणास्पदम्
तो कोपऱ्यातील वाळवीच्या घराने झाकलेल्या पर्वताच्या दगडासारखा आहे, जिथे अनेक मुले, वृद्ध, राजे आणि ब्राह्मण यांचे वास्तव्य असते.
ऋक्षौघकोशकाराढ्यव्योमोर्ध्वतलकालिमा । नभोनिवासिसिद्धौघमषकाहितघुङ्घुमः
तो नक्षत्रांनी भरलेल्या खजिन्यासारखा आहे, आकाशाच्या वरच्या भागात काळोख आहे, स्वर्गात राहणाऱ्या सिद्धांचा गडगडाट करणारा समूह आणि डासांच्या गुंजारवासारखा आहे.
पयोदगृहधूमोग्रजालावलितकोणकः । वातमार्गमहावंशस्थितवैमानिकक्रिमिः
तो मेघांच्या घरातून निघणाऱ्या दाट धुराने वेढलेल्या कोपऱ्यासारखा आहे, वाऱ्याच्या मार्गावर असलेल्या मोठ्या वंशावर बसलेला आकाशातील कीटक आहे.
सुरासुरादिदुर्बाललीलाकलकलाकुलः । लोकान्तरपुरग्रामभाण्डोपस्करनिर्भरः
तो देव, दानव आणि इतर लहान मुलांच्या खेळकर गप्पांनी भरलेला आहे, आणि विविध लोक, नगरे, गावं यातील भांडी व उपयोगी वस्तूंनी गच्च भरलेला आहे.
सरित्स्रोतोऽब्धिसरसीजलोक्षितमहीतलः । पातालभूतलस्वर्गाभोगभासुरकोटरः
तेथील पृथ्वी नद्या, समुद्राच्या लाटा आणि सरोवरांच्या पाण्याने धुतलेली आहे, आणि तिच्या गुंफा पाताळ, पृथ्वी व स्वर्गातील सुखांनी उजळून निघाल्या आहेत.
तत्र कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् कोणापवरकोदरे । शैललोष्टतले ऽस्त्य् एको गिरिग्रामकगर्तकः
त्या ठिकाणी एका कोपऱ्यातील एका लहान गुहेत, डोंगराच्या दगडावर, डोंगरगावातील एक छोटा खड्डा आहे.
अस्मिन् नदीशैलवनोपगूढे साग्निस् सदारस् सुतवान् अरोगः । गोक्षीरवान् राजभयाद् विमुक्तः सर्वातिथिर् धर्मपरो द्विजो ऽभूत्
त्या नद्या, डोंगर आणि जंगलांनी वेढलेल्या जागेत, एक ब्राह्मण आपल्या पत्नी आणि मुलांसह, निरोगी, गायी व दूध असलेला, राजाचा कोणताही भीती नसलेला, सर्वांना आदराने वागवणारा आणि धर्मनिष्ठ असा राहत होता.
वित्तवेशवयःकर्मविद्याविभवचेष्टितैः । वसिष्ठस्येव सदृशो न तु वासिष्ठचेतनः
धन, रूप, वय, कृत्य, विद्या आणि ऐश्वर्य या सगळ्यांत कोणी वसिष्ठांसारखा दिसू शकतो, पण वसिष्ठांची जशी चेतना होती, तशी मात्र नसते.
वसिष्ठ इति नाम्नाभूत् तस्याभूद् इन्दुसुन्दरी । नाम्ना त्व् अरुन्धती भार्या भूमिव्योमन्य् अरुन्धती
त्यांना वसिष्ठ हे नाव होतं; त्यांच्या पत्नीचं नाव इन्दुसुंदरी होतं, पण पृथ्वीवर आणि आकाशात तिला अरुंधती असंच म्हणत.
वित्तवेशवयःकर्मविद्याविभवचेष्टितैः । समेव साप्य् अरुन्धत्या न तु चेतनसत्तया
धन, रूप, वय, कृत्य, विद्या आणि ऐश्वर्य या सगळ्यांत तीही अरुंधतीसारखीच होती, पण तिच्या चेतनेच्या मूळात मात्र तशी नव्हती.
अकृत्रिमप्रेमरसा विलासालसगामिनी । सास्य संसारसर्वस्वम् आसीत् कुमुदहासिनी
ती नैसर्गिक प्रेमाच्या गोडीने, खेळकरपणे वावरायची; तिच्या सौंदर्याने सगळं उजळून जायचं. तीच त्यांचा सारा संसार होती, जणू कमळावर बसलेली.
स विप्रस् तस्य शैलस्य सानौ सरसशाद्वले । कदाचिद् उपविष्टस् सन् ददर्शाधो महीपतिम्
तो ब्राह्मण एका डोंगराच्या हिरव्या उतारावर, सरोवराजवळ बसला होता. तिथून त्याने खाली एक राजा दिसला.
समग्रपरिवारेण यान्तम् आखेटकेच्छया । महता सैन्यघोषेण मेरोर् इव बिभित्सया
तो राजा आपल्या संपूर्ण सोबत्यांसह, शिकार करण्याच्या इच्छेने, मोठ्या सैन्याच्या गजरात जात होता, जणू काही मेरू पर्वत जिंकायचाच त्याचा निर्धार होता.
चामरैः कीर्णचन्द्रांशु पताकाभिर् लतावनम् । कुर्वाणं खं सितच्छत्रमण्डलै रौप्यकुट्टिमम्
चामरांनी, चंद्रासारख्या शुभ्र पताका आणि वेलांच्या हारांनी, आकाश जणू पांढऱ्या छत्रांच्या वर्तुळाने आणि चांदीच्या फरसबंदीने सजवल्यासारखे भासत होते.
अश्वीयाग्निपृषत्पूरपूर्णरेण्वभ्रवर्णवत् । हास्तिकोत्तम्भितकरवाटाट्टालकगोपितम्
घोड्यांनी आणि रथांच्या गर्दीने उडालेली धूळ ढगांसारखी दिसत होती; हत्तींच्या मदतीने उभारलेल्या उंच महालांनी आणि दरवाज्यांनी ती नगरी लपली होती.
महाकलकलावर्तद्रवद्दिग्भूतमण्डलम् । कचत्काञ्चनमाणिक्यहारकेयूरकुण्डलम्
ती जागा मोठ्या गोंगाटात वेगाने फिरत होती आणि सर्व दिशांना पसरली होती. तिथे सोन्याचे आणि माणिक्याचे किणकिणणारे हार, कडे आणि कुंडले यांनी ती शोभून गेली होती.
तम् आलोक्य महीपालम् इदं चिन्तितवान् असौ । अहो नु रम्या नृपता सर्वसौभाग्यभासिता
तो राजा पाहून त्याच्या मनात विचार आला — 'अरे वा, हे राजेपद किती सुंदर आहे! सर्व प्रकारच्या सौभाग्यांनी ते उजळून निघाले आहे.'
पदातिरथहस्त्यश्वपताकाच्छत्रचामरैः । कदा स्यां दशदिक्कुञ्जपूरको ऽहं महीपतिः
कधी मी असा राजा होईन, की माझ्या पायदळ, रथ, हत्ती, घोडे, ध्वज, छत्र आणि चामरांनी दहा दिशाही भरून जातील?
कदा मे वायवः कुन्दमकरन्दसुगन्धयः । पास्यन्त्य् अन्तःपुरस्त्रीणां सुरतश्रमशीकरान्
कधी असे होईल की, कुंदफुलांच्या परागाच्या सुगंधाने भरलेले वारे माझ्या अंतःपुरातील स्त्रियांच्या रमणाच्या थकव्याने आलेला घाम माझ्यापर्यंत पोहोचवतील?
कर्पूरेण पुरन्ध्रीणां कीर्णेन यशसा दिशाम् । इन्दूदयावदातानि कदा कुर्यां मुखान्य् अहम्
मी केव्हा या कुलीन स्त्रियांच्या चेहऱ्यांना, जे कर्पूरासारखे शीतल आणि चारही दिशांना प्रसिद्ध आहेत, चंद्राच्या उगवण्यासारखे उजळ करीन?
इत्थं ततःप्रभृत्य् एव विप्रस् सङ्कल्पवान् अभूत् । स्वधर्मनिरतो नित्यं यावज्जीवम् अतन्द्रितः
त्या वेळेपासून तो ब्राह्मण अशा इच्छांनी भरून गेला आणि आपल्या कर्तव्याला नेहमी निष्ठेने आणि आयुष्यभर चिकाटीने लागला.
हिमाशनिर् इवाम्भोजं जर्जरीकर्तुम् आदृता । जरा हार्दान्वितेवैनं जवाद् द्विजम् उपाययौ
जशी हिमवर्षा कमळाला कोमेजवण्यासाठी उत्सुकतेने धावते, तशीच वृद्धत्व त्याच्या अंतःकरणात शिरून त्या ब्राह्मणाजवळ वेगाने आले.
आसन्नमरणस्यात्र भार्या म्लानिम् उपाययौ । तस्य शाम्यति पुष्पर्तौ लतेव ग्रीष्मभीतितः
मृत्यू जवळ येत असताना त्याची पत्नी कोमेजली, जशी उन्हाळ्याच्या भीतीने वेल फुलं गाळून शांत होते.
माम् अथाराधितवती सा ततस् त्वम् इवाङ्गना । अमरत्वं सुदुष्प्रापं बुद्ध्वेमं सावृणोद् वरम्
माझी जशी तू भक्ती केलीस, तशीच त्या स्त्रीनेही त्या वेळी माझी उपासना केली. अमरत्व मिळवणं फार कठीण आहे हे तिला कळल्यावर, तिने माझ्याकडून हाच वर मागितला.
देवि स्वमण्डपाद् एव जीवो भर्तुर् मृतस्य मे । मा यासीद् इत्य् अतस् तस्यास् स एवाङ्गीकृतो मया
त्या देवीने आपल्या मंडपातूनच, माझ्या मरण पावलेल्या पतीचा जीव जाऊ नये असा वर मागितला; मी तिला तोच वर दिला.