अनुयातौ तम् एवैतौ राजञ् शत्रुघ्नलक्ष्मणौ । तादृशाव् एव तस्यैव प्रतिबिम्बाव् इवोत्थितौ
राजा, शत्रुघ्न आणि लक्ष्मण नेहमी त्याच्या मागेच असतात, जणू ते त्याचेच प्रतिबिंब त्याच्यासारखेच उभे राहिले आहेत.
भृत्यै राजभिर् अम्बाभिस् स पृष्टो ऽपि पुनः पुनः । उक्त्वा न किञ्चिद् एवेति तूष्णीम् आस्ते निरीहितः
नोकर, राजे किंवा मातांनी कितीही वेळा विचारले तरी तो फक्त 'काही नाही' असे म्हणतो आणि इच्छाशून्य शांतपणे बसून राहतो.
आपातमात्रहृद्येषु मा भोगेषु मनः कृथाः । इति पार्श्वगतं भव्यम् अनुशास्ति सुहृज्जनम्
तो आपल्या जवळ बसलेल्या प्रिय मित्राला सांगतो, "क्षणभर मनाला गोड वाटणाऱ्या सुखांमध्ये मन गुंतवू नकोस."
नानाविभवरम्यासु स्त्रीषु गोष्ठीकथासु च । पुरस्स्थितम् इवास्नेहो नाशम् एवानुपश्यति
विविध सुखांनी रमणाऱ्या स्त्रियांमध्ये किंवा गप्पांच्या मैफलीत जरी आपुलकी वाटली, तरी ती डोळ्यांसमोर नाहीशी होते हे तो पाहतो.
रीतिमाधुर्यसायासपदसंस्थितिवर्जितैः । चेष्टितैर् एव काकल्या भूयो भूयः प्रगायति
कावळा पुन्हा पुन्हा केवळ हालचालींनीच गातो, त्यात ना गोडवा, ना सौंदर्य, ना कसली मेहनत, ना नीटपणा असतो.
सम्राड् भवेति पार्श्वस्थं वदन्तम् अनुजीविनम् । प्रलपन्तम् इवोन्मत्तं हसत्य् अन्यमना मुनिः
कोणी जवळ उभा असलेला आश्रित म्हणतो, "सम्राट हो," तेव्हा तो ऋषी दुसऱ्या विचारात मग्न असतो आणि त्या वेड्यासारख्या बडबडणाऱ्यावर हसतो.
न प्रोक्तम् आकर्णयति प्रेक्षते न पुरोगतम् । करोत्य् अवज्ञां सर्वत्र सुमहत्य् अपि वस्तुनि
तो बोललेलं काहीही ऐकत नाही, समोरचं काहीही पाहत नाही; अगदी मोठ्या गोष्टींचीही तो कधीच दखल घेत नाही.
अप्य् आकाशसरोजिन्याम् अप्य् आकाशमहावने । इत्थम् एतत् कथम् इति विस्मयो ऽस्य न जायते
आकाशात कमळाचं तळं असो किंवा मोठा जंगल असो, 'हे कसं शक्य?' असं त्याला कधीच वाटत नाही, त्याला काहीच आश्चर्य वाटत नाही.
कान्तामध्यगतस्यापि मनो ऽस्य मदनेषवः । न भेदयन्ति दुर्भेदं धारा इव महोपलम्
सुंदर स्त्रियांच्या मध्ये असतानाही, प्रेमाचे बाण त्याच्या मनाला छेदू शकत नाहीत; त्याचं मन मोठ्या दगडासारखं कठीण आहे.
आपदाम् एकम् आवासम् अभिवाञ्छसि किं धनम् । अनुशास्येति सर्वस्वम् अर्थिने स प्रयच्छति
कोणीतरी संकटात असलेला विचारतो, 'तुला एक घर हवं आहे का, की संपत्ती हवी आहे?' तर तो मागणाऱ्याला सर्व काही सहजपणे देतो.
इयम् आपद् इयं सम्पद् इत्य् अयं कल्पनामयः । मनस्य् अभ्युदितो मोह इति शोकात् प्रगायति
ही आपत्ती, ही संपत्ती — अशा कल्पना मनात येतात. मनात असा भ्रम निर्माण झाला की, तो दुःखातच गात राहतो.
हा हतो ऽहम् अनाथो ऽहम् इत्य् आक्रन्दपरो ऽपि सन् । न जनो याति वैराग्यं चित्रम् इत्य् एव वक्त्य् असौ
हाय, मी नष्ट झालो, मी एकटा पडलो — असे ओरडत असूनही, त्या माणसाला वैराग्य येत नाही, हेच खरं आश्चर्य आहे.
रघुकाननसालेन रामेण रिपुघातिना । भृशम् इत्थं स्थितेनैव वयं खेदम् उपागताः
रघुकुळातील सिंह, शत्रूंचा संहार करणारा राम अशा प्रकारे गाढ विचारात मग्न राहिल्यामुळे आम्ही खूपच दुःखी झालो आहोत.
न विद्मः किं महाबाहो तस्य तादृशचेतसः । कुर्मः कमलपत्त्राक्ष गतिर् अत्र हि नो भवान्
हे महाबाहू, अशा स्थितीतील त्याच्यासाठी काय करावे हे आम्हाला कळत नाही. कमलासारख्या डोळ्यांच्या तुझ्याशिवाय आम्हाला दुसरा आधार नाही.
राजानम् अथ वा विप्रम् उपदेष्टारम् अग्रगम् । हसन् पशुम् इवाव्यग्रस् सो ऽवधीरयति प्रभो
राजा असो, ब्राह्मण असो, किंवा श्रेष्ठ गुरु असो — तो सर्वांना अगदी निष्काळजीपणे, जणू काही एखाद्या प्राण्यासारखा, हसत हसत दुर्लक्ष करतो, प्रभो.
प्रपञ्चो ऽयम् इह स्फारं जगन्नाम यद् उत्थितम् । नैतद् वस्तु न चैवाहम् इति निर्णीय संस्थितः
हे विशाल जग, ज्याला आपण सृष्टी म्हणतो, इथे निर्माण झालं आहे; पण हे खरं नाही आणि मीही खरं नाही, असं ठरवून तो स्थिर राहतो.
नारौ नात्मनि नो मित्रे न राज्ये न च मातरि । न सम्पदापदोर् नान्तस् तस्यास्था न विभोर् बहिः
त्याला शरीराशी, स्वतःशी, मित्रांशी, राज्याशी, आईशी, संपत्तीशी किंवा दारिद्र्याशी, बाहेरच्या किंवा आतल्या कोणत्याही गोष्टीशी काहीही लागावं वाटत नाही.
निरस्तास्थो निराशो ऽसौ निरीहो ऽसौ निरास्पदः । मोहेन च विमुक्तो ऽसौ तेन तप्यामहे वयम्
तो आसक्तीपासून मुक्त आहे, त्याला कुठलीही आशा नाही, इच्छा नाही, आधार नाही; मोहातून तो सुटला आहे, आणि म्हणूनच आम्ही दुःखी झालो आहोत.
किं धनेन किम् अम्बाभिः किं राज्येन किम् ईहया । इति निश्चयवान् अन्तः प्राणत्यागमनास् स्थितः
मला धनाचा काय उपयोग, आईंचा काय उपयोग, राज्याचा काय उपयोग, आणि इच्छांचाही काय अर्थ? असा निश्चय मनाशी करून तो प्राण सोडायला तयार उभा आहे.
भोगेष्व् आयुषि राज्ये च मित्रे पितरि मातरि । परम् उद्वेगम् आयातश् चातको ऽवग्रहे यथा
भोगात, आयुष्यात, राज्यात, मित्रात, वडिलांत, आईमध्ये — सर्वत्र त्याला फार मोठा त्रास झाला आहे, जणू काही चातक पक्षी दुष्काळात तडफडतो तसा.
तस्य तादृक्स्वभावस्य समग्रविभवान्वितम् । संसारजालम् आभोगि प्रभो प्रतिविषायते
अशा स्वभावाच्या माणसाला, जरी सर्व संपत्ती मिळाली तरी, प्रभो, संसाराचं जाळं हे विषासारखंच वाटतं.
तादृशस् स्यान् महासत्त्वः क इवास्मिन् महीतले । प्रकृते व्यवहारे तं यो निवेशयितुं क्षमः
या पृथ्वीवर असा महान धैर्याचा कोण आहे, जो त्याला नेहमीच्या व्यवहारात पुन्हा आणू शकेल?
इति नो येयम् आयाता शाखाप्रसरशालिनी । आपत् ताम् अलम् उद्धर्तुं समुदेतु दयापरः
म्हणूनच ही दुःखाची फांद्या पसरलेली व्यथा आली आहे, तर त्यातून त्याला वाचवायला दयाळू मनाचा कोणी तरी पुढे यावा.
मनसि मोहम् अपास्य महामनास् सकलम् आर्तिमतः किल साधुताम् । सफलतां नयतीह तमोहरन् दिनकरो भुवि भास्करताम् इव
मनातील मोह दूर करून, मोठ्या मनाचा माणूस खऱ्या अर्थाने सर्व दुःखी लोकांना चांगुलपणाकडे नेतो; जसं सूर्य पृथ्वीवरचा अंधार घालवून प्रकाश देतो.
एवं चेत् तन् महाप्राज्ञं भवन्तो रघुनन्दनम् । इहानयन्तु त्वरितं हरिणं हरिणा इव
जर असं असेल तर, रघुवंशातील त्या बुद्धिमान रामाला हरणांनी जसा हरणाला आणावं तसा लवकर इथे आणा.
एष मोहो रघुपतेर् नापद्भ्यो न च रागतः । विवेकवैराग्यकृतो बोध एष महोदयः
रघुपतींचा हा मोह ना कुठल्या संकटामुळे आहे, ना आसक्तीमुळे; हा तर विवेक आणि वैराग्यामुळे आलेला मोठा जागर आहे.
इहायातु क्षणाद् रामस् तद् इहैव वयं क्षणात् । मोहं तस्यापनेष्यामो मरुतो ऽद्रेर् घनं यथा
राम इथे लगेच यावा, आणि आपणही इथेच त्याच्या मोहाचा नाश करू, जसा वारा डोंगरावरून ढग उडवून लावतो.
एतस्मिन् मार्जिते युक्त्या मोहे च रघुनन्दनः । विश्रान्तिम् एष्यति पदे तस्मिन् वयम् इवोत्तमे
योग्य उपायांनी हा मोह दूर झाला की, रघुकुळातील राम त्या श्रेष्ठ अवस्थेत आपल्यासारखीच विश्रांती मिळवेल.
सत्यतां मुदितां प्रज्ञां विश्रान्तिं च समेत्य सः । पीनतां वरवर्णत्वं पीतामृत इवैष्यति
सत्य, आनंदी बुद्धी आणि विश्रांती मिळाल्यावर तो पुष्ट, तेजस्वी आणि सुंदर रंगाचा होईल, जणू अमृत प्यायल्यासारखा.
निजां च प्रकृताम् एव व्यवहारपरम्पराम् । परिपूर्णमना मान्य आचरिष्यत्य् अखण्डिताम्
तो पूर्ण समाधानी मनाने, आपली नैसर्गिक आणि अखंड कर्तव्यांची परंपरा सन्मानाने पार पाडेल.