यत्राधुना स भर्ता मे स्थितस् सर्गस् स कृत्रिमः । अहं मन्ये यतश् शून्यो देशकालाद्यपूरकः
आता जिथे माझे पती आहेत, ती सृष्टी मला कृत्रिम वाटते, कारण ती रिकामी आहे, तिथे देश, काळ आणि अशा गोष्टी नाहीत.
कृत्रिमो ऽकृत्रिमात् सर्गो न कदाचन जायते । न हि कारणतः कार्यम् उदेत्य् असदृशं क्वचित्
कृत्रिम सृष्टी कधीच नैसर्गिक सृष्टीतून निर्माण होत नाही; कारण कधीच वेगळ्या कारणातून वेगळं फळ निर्माण होत नाही.
दृश्यते कारणात् कार्यं सुविलक्षणम् अम्बिके । अम्ब्व् आदातुम् अशक्ता मृद् घटस् तज्जस् तदास्पदम्
अंबिके, आपण पाहतो की कारणापासून निर्माण होणारी वस्तू स्पष्टपणे वेगळी असते. मातीपासून पाणी काढता येत नाही, पण मातीपासून तयार झालेला मडक्याचा उपयोग पाणी ठेवायला होतो.
सम्पद्यते हि यत् कार्यं कारणैस् सहकारिभिः । मुख्यकारणवैचित्र्यं किञ्चित् तस्यावलोक्यते
कोणतीही गोष्ट तयार व्हायला अनेक कारणांची मदत लागते; तरीसुद्धा त्यात मुख्य कारणाचे काही विशेषपण दिसून येते.
न च त्वद्भर्तृसर्गस्य किञ्चित् पृथ्व्यादि कारणम् । न भूमण्डलतो भूमिर् जाता तत्र वरानने
हे सुंदरमुखी, तुझ्या पतीच्या सृष्टीसाठी पृथ्वी वगैरे कोणतेही कारण नव्हते; त्या ठिकाणी पृथ्वी पृथ्वीच्या गोळ्यातून निर्माण झालेली नाही.
गता चिद् इत उड्डीय कुतस् स्याद् इहभूतलम् । सहकारीणि कान्य् एव कारणान्य् अत्र कारणम्
इथून चेतना निघून गेली आहे, वर उडून गेली — मग या ठिकाणी पृथ्वी कशी निर्माण झाली? या सृष्टीत कोणती सहाय्यक कारणे, कोणते मुख्य कारण आहे?
कारणानाम् अभावे ऽपि यद् एति सहकारिणाम् । तत् पूर्वकारणान् नान्यत् सर्वेणेत्य् अनुभूयते
कारणं नसतानाही जेव्हा काही गोष्टी सहाय्यक गोष्टींमुळे घडतात, ते पूर्वीच्या कारणांचाच परिणाम असतो, हे सर्वांना अनुभवायला येते.
स्मृतिस् सा देवि मद्भर्तुस् तथा स्फारत्वम् आगता । स्मृतेश् च कारणं वेद्मि सर्गो ऽयम् इति निश्चयः
देवी, माझ्या पतीची ती स्मृती अशी प्रकट झाली आहे; आणि मला स्मृतीचे कारण माहीत आहे—ही सृष्टीच त्याची खात्री आहे.
स्मृतिर् आकाशरूपैव यथा तज्जस् तथैव ते । भर्तृसर्गो ऽनुभूतो हि स खम् एव तथाबले
स्मृती ही आकाशासारखीच आहे; जशी ती उत्पन्न होते, तशीच तुझ्याही बाबतीत होते. पतीची सृष्टी अनुभवली आहे, ती देखील आकाशासारखीच सामर्थ्यवान आहे.
स्मृत्याकाशमयस् सर्गो यथा भर्तुर् ममोदितः । तथैवेमम् अहं मन्ये स सर्गो ऽत्र निदर्शनम्
माझ्या पतीने सांगितल्याप्रमाणे स्मृती आणि आकाश यांच्यापासून बनलेली सृष्टी जशी आहे, तशीच ही सृष्टी मी येथे उदाहरण म्हणून मानतो.
एवम् एतद् असत्सर्गो भर्तुस् ते भाति भासुरः । तथैवायम् इहाभाति पश्याम्य् एतद् अहं सुते
मुली, तुझ्या नवऱ्याचं हे खोटं सृष्टीकरण जसं तेजाने झळकतंय, तसंच हे जगही मला असंच दिसतं.
यथा पत्युर् अमूर्तो ऽस्मात् सर्गात् सर्गो भ्रमात्मकः । जातस् तथायं वद मे जगत्कुड्यनिवृत्तये
जसा तुझ्या नवऱ्याच्या मूर्तिरहित सृष्टीतून भ्रमाने भरलेली दुसरी सृष्टी निर्माण झाली, तसंच हे जगही आहे. हे जगाचं आडवं भिंत कशी दूर करायची, ते मला सांग.
प्राक्स्मृतिर् भ्रान्तिमात्रात्मा सर्गो ऽयम् उदितो यथा । स्वप्नभ्रमात्मको भाति तथेदं कथ्यते शृणु
पूर्वी आठवण फक्त भ्रमासारखीच होती, आणि त्यातूनच ही सृष्टी निर्माण झाली. हे जग स्वप्नातील भ्रमासारखं भासतं, असं सांगितलं जातं—ऐक.
अस्ति कश्चिच् चिदाकाशे क्वचित् संसारमण्डपः । आकाशकाचदलवच् छादनाच्छादनाकृतिः
चैतन्याच्या आकाशात कुठेतरी एक संसाराचं मंडप आहे, जो आकाशातल्या कमळाच्या पानांसारखा आच्छादन आणि उघडण्याच्या रूपात आहे.
मेरुस्तम्भस्थलोकेशपुरश्रीसालभञ्जिकः । चतुर्दशापवरकस् त्रिगर्तो भानुदीपकः
तो मेरू पर्वताचा आधार असणाऱ्या स्तंभासारखा आहे, एखाद्या नगराचा स्वामी, शोभिवंत सालभंजिका, चौदा रक्षकांपैकी एक, त्रिगर्त देशाचा राजा आणि सूर्याला उजळ करणारा दीप आहे.
कोणस्थभूतवल्मीकव्याप्तपर्वतलोष्टकः । अनेकपुत्रजरढप्रजेशब्राह्मणास्पदम्
तो कोपऱ्यातील वाळवीच्या घराने झाकलेल्या पर्वताच्या दगडासारखा आहे, जिथे अनेक मुले, वृद्ध, राजे आणि ब्राह्मण यांचे वास्तव्य असते.
ऋक्षौघकोशकाराढ्यव्योमोर्ध्वतलकालिमा । नभोनिवासिसिद्धौघमषकाहितघुङ्घुमः
तो नक्षत्रांनी भरलेल्या खजिन्यासारखा आहे, आकाशाच्या वरच्या भागात काळोख आहे, स्वर्गात राहणाऱ्या सिद्धांचा गडगडाट करणारा समूह आणि डासांच्या गुंजारवासारखा आहे.
पयोदगृहधूमोग्रजालावलितकोणकः । वातमार्गमहावंशस्थितवैमानिकक्रिमिः
तो मेघांच्या घरातून निघणाऱ्या दाट धुराने वेढलेल्या कोपऱ्यासारखा आहे, वाऱ्याच्या मार्गावर असलेल्या मोठ्या वंशावर बसलेला आकाशातील कीटक आहे.
सुरासुरादिदुर्बाललीलाकलकलाकुलः । लोकान्तरपुरग्रामभाण्डोपस्करनिर्भरः
तो देव, दानव आणि इतर लहान मुलांच्या खेळकर गप्पांनी भरलेला आहे, आणि विविध लोक, नगरे, गावं यातील भांडी व उपयोगी वस्तूंनी गच्च भरलेला आहे.
सरित्स्रोतोऽब्धिसरसीजलोक्षितमहीतलः । पातालभूतलस्वर्गाभोगभासुरकोटरः
तेथील पृथ्वी नद्या, समुद्राच्या लाटा आणि सरोवरांच्या पाण्याने धुतलेली आहे, आणि तिच्या गुंफा पाताळ, पृथ्वी व स्वर्गातील सुखांनी उजळून निघाल्या आहेत.
तत्र कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् कोणापवरकोदरे । शैललोष्टतले ऽस्त्य् एको गिरिग्रामकगर्तकः
त्या ठिकाणी एका कोपऱ्यातील एका लहान गुहेत, डोंगराच्या दगडावर, डोंगरगावातील एक छोटा खड्डा आहे.
अस्मिन् नदीशैलवनोपगूढे साग्निस् सदारस् सुतवान् अरोगः । गोक्षीरवान् राजभयाद् विमुक्तः सर्वातिथिर् धर्मपरो द्विजो ऽभूत्
त्या नद्या, डोंगर आणि जंगलांनी वेढलेल्या जागेत, एक ब्राह्मण आपल्या पत्नी आणि मुलांसह, निरोगी, गायी व दूध असलेला, राजाचा कोणताही भीती नसलेला, सर्वांना आदराने वागवणारा आणि धर्मनिष्ठ असा राहत होता.
वित्तवेशवयःकर्मविद्याविभवचेष्टितैः । वसिष्ठस्येव सदृशो न तु वासिष्ठचेतनः
धन, रूप, वय, कृत्य, विद्या आणि ऐश्वर्य या सगळ्यांत कोणी वसिष्ठांसारखा दिसू शकतो, पण वसिष्ठांची जशी चेतना होती, तशी मात्र नसते.
वसिष्ठ इति नाम्नाभूत् तस्याभूद् इन्दुसुन्दरी । नाम्ना त्व् अरुन्धती भार्या भूमिव्योमन्य् अरुन्धती
त्यांना वसिष्ठ हे नाव होतं; त्यांच्या पत्नीचं नाव इन्दुसुंदरी होतं, पण पृथ्वीवर आणि आकाशात तिला अरुंधती असंच म्हणत.
वित्तवेशवयःकर्मविद्याविभवचेष्टितैः । समेव साप्य् अरुन्धत्या न तु चेतनसत्तया
धन, रूप, वय, कृत्य, विद्या आणि ऐश्वर्य या सगळ्यांत तीही अरुंधतीसारखीच होती, पण तिच्या चेतनेच्या मूळात मात्र तशी नव्हती.
अकृत्रिमप्रेमरसा विलासालसगामिनी । सास्य संसारसर्वस्वम् आसीत् कुमुदहासिनी
ती नैसर्गिक प्रेमाच्या गोडीने, खेळकरपणे वावरायची; तिच्या सौंदर्याने सगळं उजळून जायचं. तीच त्यांचा सारा संसार होती, जणू कमळावर बसलेली.
स विप्रस् तस्य शैलस्य सानौ सरसशाद्वले । कदाचिद् उपविष्टस् सन् ददर्शाधो महीपतिम्
तो ब्राह्मण एका डोंगराच्या हिरव्या उतारावर, सरोवराजवळ बसला होता. तिथून त्याने खाली एक राजा दिसला.
समग्रपरिवारेण यान्तम् आखेटकेच्छया । महता सैन्यघोषेण मेरोर् इव बिभित्सया
तो राजा आपल्या संपूर्ण सोबत्यांसह, शिकार करण्याच्या इच्छेने, मोठ्या सैन्याच्या गजरात जात होता, जणू काही मेरू पर्वत जिंकायचाच त्याचा निर्धार होता.
चामरैः कीर्णचन्द्रांशु पताकाभिर् लतावनम् । कुर्वाणं खं सितच्छत्रमण्डलै रौप्यकुट्टिमम्
चामरांनी, चंद्रासारख्या शुभ्र पताका आणि वेलांच्या हारांनी, आकाश जणू पांढऱ्या छत्रांच्या वर्तुळाने आणि चांदीच्या फरसबंदीने सजवल्यासारखे भासत होते.
अश्वीयाग्निपृषत्पूरपूर्णरेण्वभ्रवर्णवत् । हास्तिकोत्तम्भितकरवाटाट्टालकगोपितम्
घोड्यांनी आणि रथांच्या गर्दीने उडालेली धूळ ढगांसारखी दिसत होती; हत्तींच्या मदतीने उभारलेल्या उंच महालांनी आणि दरवाज्यांनी ती नगरी लपली होती.