इति निश्चित्य तां देवीं पूजयाम् आस सा तदा । ददर्श च पुरः प्राप्तां कुमारीरूपधारिणीम्
अशी ठरवून तिने त्या देवीची त्या वेळी पूजा केली आणि तिच्या समोर कुमारिका रूपात प्रकटलेली देवी तिला दिसली.
भद्रासनगतां देवीम् उपविश्य पुरोगता । परमार्थमहाशक्तिं लीलापृच्छद् भुवि स्थिता
भद्रासनात बसून, लीलाने त्या देवीसमोर, पृथ्वीवर स्थिर राहून, परम सत्याची महाशक्ती असलेल्या देवीला विचारले.
अनुकम्प्यस्य नो देवि भजन्त्य् उद्वेगम् उत्तमाः । त्वयैव किल सर्गादौ स्थापितेति पुरास्थितिः
देवी, ज्याच्यावर दया करायची असते त्यासाठी श्रेष्ठ लोक कधीही अस्वस्थ होत नाहीत; सृष्टीच्या आरंभी हे प्राचीन नियम फक्त तुझ्याच कृपेने स्थापन झाले असे म्हणतात.
तद् इयं यत् पुरा प्रह्वा पृच्छामि परमेश्वरि । त्वं ब्रूहि त्वत्कृतो नूनं सफलो मे ऽस्त्य् अनुग्रहः
म्हणून, परमेवरी, मी हे जुने प्रश्न नम्रपणे तुझ्या कडून विचारते; कृपया मला सांग, तुझ्या कृपेने माझ्या या विनंतीला नक्कीच फळ मिळेल.
अस्त्य् आदर्शो जगन्नाम्नः खाद् अप्य् अधिकनिर्मलः । यस्य योजनकोटीनां कोटयो ऽवयवो मनाक्
जगाचा आरसा आहे, तो आकाशापेक्षाही अधिक निर्मळ आहे. त्याचे भाग कोट्यावधी योजनांइतके विस्तारलेले आहेत.
निस्सन्धिबन्धो ऽभिघनो मृदुर् मसृणशीतलः । अचेत्यचिद् इति ख्यातो नाम्ना निर्भित्तिर् अग्रहः
तो आरसा सांधिविरहित, घट्ट, मऊ, गुळगुळीत आणि थंड आहे. 'जड-चैतन्य' या नावाने तो ओळखला जातो, तो अखंड आणि काहीही धरून न ठेवणारा आहे.
दिक्कालकलनाकाशप्रकाशनियतिक्रमाः । यत्रेमे प्रतिबिम्बन्ति परां परिमितिं गताः
त्यात दिशा, काळ, मोजमाप, आकाश, प्रकाश आणि नियती यांच्या मर्यादा ओलांडलेले सर्वजण प्रतिबिंबित होतात.
त्रिजगत्प्रतिबिम्बश्रीर् बहिर् अन्तश् च संस्थिता । तत्राम्ब कृत्रिमा का स्यात् कासौ वा स्याद् अकृत्रिमा
आई, त्या आरशात तीनही जगांचे प्रतिबिंब बाहेर आणि आत दोन्हीकडे आहे. त्यात कृत्रिम काय असू शकते आणि नैसर्गिक काय असू शकते?
अकृत्रिमत्वं सर्गस्य कीदृशं वद सुन्दरि । कीदृशं कृत्रिमत्वं स्याद् यथावत् कथयेति मे
सुंदरी, मला खरं खरं सांग, हा नैसर्गिक सृष्टीचा स्वभाव कसा आहे, आणि कृत्रिम सृष्टी कशी असते? मला अगदी तशीच समजावून सांग.
यथाहम् इह तिष्ठामि त्वं च देवि स्थिताम्बिके । असाव् अकृत्रिमस् सर्ग इति देवेशि वेद्म्य् अहम्
जसं मी इथे उभा आहे आणि देवी अंबिके, तूही इथे आहेस, तसंच ते नैसर्गिक सृष्टीचं स्वरूप आहे, हे मला माहीत आहे, हे देवींच्या राणी.
यत्राधुना स भर्ता मे स्थितस् सर्गस् स कृत्रिमः । अहं मन्ये यतश् शून्यो देशकालाद्यपूरकः
आता जिथे माझे पती आहेत, ती सृष्टी मला कृत्रिम वाटते, कारण ती रिकामी आहे, तिथे देश, काळ आणि अशा गोष्टी नाहीत.
कृत्रिमो ऽकृत्रिमात् सर्गो न कदाचन जायते । न हि कारणतः कार्यम् उदेत्य् असदृशं क्वचित्
कृत्रिम सृष्टी कधीच नैसर्गिक सृष्टीतून निर्माण होत नाही; कारण कधीच वेगळ्या कारणातून वेगळं फळ निर्माण होत नाही.
दृश्यते कारणात् कार्यं सुविलक्षणम् अम्बिके । अम्ब्व् आदातुम् अशक्ता मृद् घटस् तज्जस् तदास्पदम्
अंबिके, आपण पाहतो की कारणापासून निर्माण होणारी वस्तू स्पष्टपणे वेगळी असते. मातीपासून पाणी काढता येत नाही, पण मातीपासून तयार झालेला मडक्याचा उपयोग पाणी ठेवायला होतो.
सम्पद्यते हि यत् कार्यं कारणैस् सहकारिभिः । मुख्यकारणवैचित्र्यं किञ्चित् तस्यावलोक्यते
कोणतीही गोष्ट तयार व्हायला अनेक कारणांची मदत लागते; तरीसुद्धा त्यात मुख्य कारणाचे काही विशेषपण दिसून येते.
न च त्वद्भर्तृसर्गस्य किञ्चित् पृथ्व्यादि कारणम् । न भूमण्डलतो भूमिर् जाता तत्र वरानने
हे सुंदरमुखी, तुझ्या पतीच्या सृष्टीसाठी पृथ्वी वगैरे कोणतेही कारण नव्हते; त्या ठिकाणी पृथ्वी पृथ्वीच्या गोळ्यातून निर्माण झालेली नाही.
गता चिद् इत उड्डीय कुतस् स्याद् इहभूतलम् । सहकारीणि कान्य् एव कारणान्य् अत्र कारणम्
इथून चेतना निघून गेली आहे, वर उडून गेली — मग या ठिकाणी पृथ्वी कशी निर्माण झाली? या सृष्टीत कोणती सहाय्यक कारणे, कोणते मुख्य कारण आहे?
कारणानाम् अभावे ऽपि यद् एति सहकारिणाम् । तत् पूर्वकारणान् नान्यत् सर्वेणेत्य् अनुभूयते
कारणं नसतानाही जेव्हा काही गोष्टी सहाय्यक गोष्टींमुळे घडतात, ते पूर्वीच्या कारणांचाच परिणाम असतो, हे सर्वांना अनुभवायला येते.
स्मृतिस् सा देवि मद्भर्तुस् तथा स्फारत्वम् आगता । स्मृतेश् च कारणं वेद्मि सर्गो ऽयम् इति निश्चयः
देवी, माझ्या पतीची ती स्मृती अशी प्रकट झाली आहे; आणि मला स्मृतीचे कारण माहीत आहे—ही सृष्टीच त्याची खात्री आहे.
स्मृतिर् आकाशरूपैव यथा तज्जस् तथैव ते । भर्तृसर्गो ऽनुभूतो हि स खम् एव तथाबले
स्मृती ही आकाशासारखीच आहे; जशी ती उत्पन्न होते, तशीच तुझ्याही बाबतीत होते. पतीची सृष्टी अनुभवली आहे, ती देखील आकाशासारखीच सामर्थ्यवान आहे.
स्मृत्याकाशमयस् सर्गो यथा भर्तुर् ममोदितः । तथैवेमम् अहं मन्ये स सर्गो ऽत्र निदर्शनम्
माझ्या पतीने सांगितल्याप्रमाणे स्मृती आणि आकाश यांच्यापासून बनलेली सृष्टी जशी आहे, तशीच ही सृष्टी मी येथे उदाहरण म्हणून मानतो.
एवम् एतद् असत्सर्गो भर्तुस् ते भाति भासुरः । तथैवायम् इहाभाति पश्याम्य् एतद् अहं सुते
मुली, तुझ्या नवऱ्याचं हे खोटं सृष्टीकरण जसं तेजाने झळकतंय, तसंच हे जगही मला असंच दिसतं.
यथा पत्युर् अमूर्तो ऽस्मात् सर्गात् सर्गो भ्रमात्मकः । जातस् तथायं वद मे जगत्कुड्यनिवृत्तये
जसा तुझ्या नवऱ्याच्या मूर्तिरहित सृष्टीतून भ्रमाने भरलेली दुसरी सृष्टी निर्माण झाली, तसंच हे जगही आहे. हे जगाचं आडवं भिंत कशी दूर करायची, ते मला सांग.
प्राक्स्मृतिर् भ्रान्तिमात्रात्मा सर्गो ऽयम् उदितो यथा । स्वप्नभ्रमात्मको भाति तथेदं कथ्यते शृणु
पूर्वी आठवण फक्त भ्रमासारखीच होती, आणि त्यातूनच ही सृष्टी निर्माण झाली. हे जग स्वप्नातील भ्रमासारखं भासतं, असं सांगितलं जातं—ऐक.
अस्ति कश्चिच् चिदाकाशे क्वचित् संसारमण्डपः । आकाशकाचदलवच् छादनाच्छादनाकृतिः
चैतन्याच्या आकाशात कुठेतरी एक संसाराचं मंडप आहे, जो आकाशातल्या कमळाच्या पानांसारखा आच्छादन आणि उघडण्याच्या रूपात आहे.
मेरुस्तम्भस्थलोकेशपुरश्रीसालभञ्जिकः । चतुर्दशापवरकस् त्रिगर्तो भानुदीपकः
तो मेरू पर्वताचा आधार असणाऱ्या स्तंभासारखा आहे, एखाद्या नगराचा स्वामी, शोभिवंत सालभंजिका, चौदा रक्षकांपैकी एक, त्रिगर्त देशाचा राजा आणि सूर्याला उजळ करणारा दीप आहे.
कोणस्थभूतवल्मीकव्याप्तपर्वतलोष्टकः । अनेकपुत्रजरढप्रजेशब्राह्मणास्पदम्
तो कोपऱ्यातील वाळवीच्या घराने झाकलेल्या पर्वताच्या दगडासारखा आहे, जिथे अनेक मुले, वृद्ध, राजे आणि ब्राह्मण यांचे वास्तव्य असते.
ऋक्षौघकोशकाराढ्यव्योमोर्ध्वतलकालिमा । नभोनिवासिसिद्धौघमषकाहितघुङ्घुमः
तो नक्षत्रांनी भरलेल्या खजिन्यासारखा आहे, आकाशाच्या वरच्या भागात काळोख आहे, स्वर्गात राहणाऱ्या सिद्धांचा गडगडाट करणारा समूह आणि डासांच्या गुंजारवासारखा आहे.
पयोदगृहधूमोग्रजालावलितकोणकः । वातमार्गमहावंशस्थितवैमानिकक्रिमिः
तो मेघांच्या घरातून निघणाऱ्या दाट धुराने वेढलेल्या कोपऱ्यासारखा आहे, वाऱ्याच्या मार्गावर असलेल्या मोठ्या वंशावर बसलेला आकाशातील कीटक आहे.
सुरासुरादिदुर्बाललीलाकलकलाकुलः । लोकान्तरपुरग्रामभाण्डोपस्करनिर्भरः
तो देव, दानव आणि इतर लहान मुलांच्या खेळकर गप्पांनी भरलेला आहे, आणि विविध लोक, नगरे, गावं यातील भांडी व उपयोगी वस्तूंनी गच्च भरलेला आहे.
सरित्स्रोतोऽब्धिसरसीजलोक्षितमहीतलः । पातालभूतलस्वर्गाभोगभासुरकोटरः
तेथील पृथ्वी नद्या, समुद्राच्या लाटा आणि सरोवरांच्या पाण्याने धुतलेली आहे, आणि तिच्या गुंफा पाताळ, पृथ्वी व स्वर्गातील सुखांनी उजळून निघाल्या आहेत.