आस्थानं पूरयाम् आसुर् महीपालानुयायिनः । उत्फुल्लकमलाकीर्णं हंसा इव सरोवरम्
राजांच्या सोबती सभागृहात भरपूर जमले, जसे फुललेल्या कमळांनी भरलेल्या सरोवरात हंस गोळा होतात.
सिंहासनसमीपस्थे हैमवेत्रासने शुभे । उपाविशद् असौ लीला लीलेव स्मरचेतसि
सिंहासनाजवळच्या सुंदर सोन्याच्या काठीजवळ लीलाने बसली, जणू प्रेमाच्या मनात खेळकरपणा विराजमान झाला आहे.
ददर्श तान् नृपान् भृत्यान् सर्वान् एव यथास्थितान् । गुरून् आर्यान् सखीन् भृत्यान् सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान्
तीने सर्व राजे, सेवक, वडील, सज्जन, मित्र, नोकर, हितचिंतक, नातेवाईक आणि बांधव यांना जसे आहेत तसेच पाहिले.
सकलम् एव हि पूर्ववद् एव सा समवलोक्य मुदं परमां ययौ । नृपतिराष्ट्रजनः खलु जीवतीत्य् उदितया च बभौ शशिवच् छ्रिया
सर्व काही पूर्वीसारखेच पाहून तिच्या मनात अत्यंत आनंद भरून गेला; आणि राजा व राज्यातील लोक खरेच जिवंत आहेत असे सांगितल्यावर ती चंद्रासारखी तेजस्वी दिसू लागली.
इत्थं विनोदयामीदं दुःखितं चित्तम् इत्य् अलम् । बोधयित्वेङ्गितैर् भूपान् आस्थानाद् उत्थिताथ सा
‘हे दुःखी मन जरा हलके करू या’ असे ठरवून, तिने राजांना इशाऱ्यांनी समजावले आणि मग सभेतून उठली.
प्रविश्यान्तःपुरं भर्तुः पार्श्वे ऽन्तःपुरमण्डपे । विवेश पुष्पगुप्तस्य चिन्तयाम् आस चेति सा
ती अंतःपुरात गेली, पतीच्या जवळच्या अंतःपुर मंडपात गेली आणि तिथे पुष्पगुप्ताच्या खोलीत जाऊन विचार करू लागली.
अहो विचित्रा मायेयम् एते ऽस्मत्पुरमानवाः । बहिर् अन्तश् चिदादर्शे तत्र चेह च संस्थिताः
अहो, ही माया किती अद्भुत आहे! आपल्या शहरातले हे लोक बाहेरसुद्धा दिसतात आणि आपल्या चित्ताच्या आरशातही दिसतात. ते तिथेही आहेत आणि इथेही आहेत.
तालीतमालहिन्तालमालिता गिरयो ऽप्य् अमी । यथा तत्र तथेहापि बत मायेयम् आतता
हे ताळ, तमाळ आणि हिंताळ यांनी वेढलेले डोंगर जसे तिथे आहेत तसेच इथेही दिसतात. खरंच, ही माया दोन्ही ठिकाणी पसरलेली आहे.
आदर्शे बहिर् अन्तश् च यथा शैलो ऽनुभूयते । बहिर् अन्तश् चिदादर्शे तथा सर्गो ऽनुभूयते
जसा डोंगर आरशाच्या आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी अनुभवता येतो, तसंच हे सृष्टीचं रूप चित्ताच्या आरशात आणि बाहेरही अनुभवता येतं.
अत्र भ्रान्तिमयस् सर्गः कस् स्यात् कः पारमार्थिकः । इति पृच्छामि वागीशीम् अभ्यर्च्योत्तमसंशयम्
इथे कोणती सृष्टी भ्रममय आहे आणि कोणती खरी आहे? हे मोठं शंका मनात घेऊन मी वाणीच्या देवीला नमस्कार करून तिला विचारतो.
इति निश्चित्य तां देवीं पूजयाम् आस सा तदा । ददर्श च पुरः प्राप्तां कुमारीरूपधारिणीम्
अशी ठरवून तिने त्या देवीची त्या वेळी पूजा केली आणि तिच्या समोर कुमारिका रूपात प्रकटलेली देवी तिला दिसली.
भद्रासनगतां देवीम् उपविश्य पुरोगता । परमार्थमहाशक्तिं लीलापृच्छद् भुवि स्थिता
भद्रासनात बसून, लीलाने त्या देवीसमोर, पृथ्वीवर स्थिर राहून, परम सत्याची महाशक्ती असलेल्या देवीला विचारले.
अनुकम्प्यस्य नो देवि भजन्त्य् उद्वेगम् उत्तमाः । त्वयैव किल सर्गादौ स्थापितेति पुरास्थितिः
देवी, ज्याच्यावर दया करायची असते त्यासाठी श्रेष्ठ लोक कधीही अस्वस्थ होत नाहीत; सृष्टीच्या आरंभी हे प्राचीन नियम फक्त तुझ्याच कृपेने स्थापन झाले असे म्हणतात.
तद् इयं यत् पुरा प्रह्वा पृच्छामि परमेश्वरि । त्वं ब्रूहि त्वत्कृतो नूनं सफलो मे ऽस्त्य् अनुग्रहः
म्हणून, परमेवरी, मी हे जुने प्रश्न नम्रपणे तुझ्या कडून विचारते; कृपया मला सांग, तुझ्या कृपेने माझ्या या विनंतीला नक्कीच फळ मिळेल.
अस्त्य् आदर्शो जगन्नाम्नः खाद् अप्य् अधिकनिर्मलः । यस्य योजनकोटीनां कोटयो ऽवयवो मनाक्
जगाचा आरसा आहे, तो आकाशापेक्षाही अधिक निर्मळ आहे. त्याचे भाग कोट्यावधी योजनांइतके विस्तारलेले आहेत.
निस्सन्धिबन्धो ऽभिघनो मृदुर् मसृणशीतलः । अचेत्यचिद् इति ख्यातो नाम्ना निर्भित्तिर् अग्रहः
तो आरसा सांधिविरहित, घट्ट, मऊ, गुळगुळीत आणि थंड आहे. 'जड-चैतन्य' या नावाने तो ओळखला जातो, तो अखंड आणि काहीही धरून न ठेवणारा आहे.
दिक्कालकलनाकाशप्रकाशनियतिक्रमाः । यत्रेमे प्रतिबिम्बन्ति परां परिमितिं गताः
त्यात दिशा, काळ, मोजमाप, आकाश, प्रकाश आणि नियती यांच्या मर्यादा ओलांडलेले सर्वजण प्रतिबिंबित होतात.
त्रिजगत्प्रतिबिम्बश्रीर् बहिर् अन्तश् च संस्थिता । तत्राम्ब कृत्रिमा का स्यात् कासौ वा स्याद् अकृत्रिमा
आई, त्या आरशात तीनही जगांचे प्रतिबिंब बाहेर आणि आत दोन्हीकडे आहे. त्यात कृत्रिम काय असू शकते आणि नैसर्गिक काय असू शकते?
अकृत्रिमत्वं सर्गस्य कीदृशं वद सुन्दरि । कीदृशं कृत्रिमत्वं स्याद् यथावत् कथयेति मे
सुंदरी, मला खरं खरं सांग, हा नैसर्गिक सृष्टीचा स्वभाव कसा आहे, आणि कृत्रिम सृष्टी कशी असते? मला अगदी तशीच समजावून सांग.
यथाहम् इह तिष्ठामि त्वं च देवि स्थिताम्बिके । असाव् अकृत्रिमस् सर्ग इति देवेशि वेद्म्य् अहम्
जसं मी इथे उभा आहे आणि देवी अंबिके, तूही इथे आहेस, तसंच ते नैसर्गिक सृष्टीचं स्वरूप आहे, हे मला माहीत आहे, हे देवींच्या राणी.
यत्राधुना स भर्ता मे स्थितस् सर्गस् स कृत्रिमः । अहं मन्ये यतश् शून्यो देशकालाद्यपूरकः
आता जिथे माझे पती आहेत, ती सृष्टी मला कृत्रिम वाटते, कारण ती रिकामी आहे, तिथे देश, काळ आणि अशा गोष्टी नाहीत.
कृत्रिमो ऽकृत्रिमात् सर्गो न कदाचन जायते । न हि कारणतः कार्यम् उदेत्य् असदृशं क्वचित्
कृत्रिम सृष्टी कधीच नैसर्गिक सृष्टीतून निर्माण होत नाही; कारण कधीच वेगळ्या कारणातून वेगळं फळ निर्माण होत नाही.
दृश्यते कारणात् कार्यं सुविलक्षणम् अम्बिके । अम्ब्व् आदातुम् अशक्ता मृद् घटस् तज्जस् तदास्पदम्
अंबिके, आपण पाहतो की कारणापासून निर्माण होणारी वस्तू स्पष्टपणे वेगळी असते. मातीपासून पाणी काढता येत नाही, पण मातीपासून तयार झालेला मडक्याचा उपयोग पाणी ठेवायला होतो.
सम्पद्यते हि यत् कार्यं कारणैस् सहकारिभिः । मुख्यकारणवैचित्र्यं किञ्चित् तस्यावलोक्यते
कोणतीही गोष्ट तयार व्हायला अनेक कारणांची मदत लागते; तरीसुद्धा त्यात मुख्य कारणाचे काही विशेषपण दिसून येते.
न च त्वद्भर्तृसर्गस्य किञ्चित् पृथ्व्यादि कारणम् । न भूमण्डलतो भूमिर् जाता तत्र वरानने
हे सुंदरमुखी, तुझ्या पतीच्या सृष्टीसाठी पृथ्वी वगैरे कोणतेही कारण नव्हते; त्या ठिकाणी पृथ्वी पृथ्वीच्या गोळ्यातून निर्माण झालेली नाही.
गता चिद् इत उड्डीय कुतस् स्याद् इहभूतलम् । सहकारीणि कान्य् एव कारणान्य् अत्र कारणम्
इथून चेतना निघून गेली आहे, वर उडून गेली — मग या ठिकाणी पृथ्वी कशी निर्माण झाली? या सृष्टीत कोणती सहाय्यक कारणे, कोणते मुख्य कारण आहे?
कारणानाम् अभावे ऽपि यद् एति सहकारिणाम् । तत् पूर्वकारणान् नान्यत् सर्वेणेत्य् अनुभूयते
कारणं नसतानाही जेव्हा काही गोष्टी सहाय्यक गोष्टींमुळे घडतात, ते पूर्वीच्या कारणांचाच परिणाम असतो, हे सर्वांना अनुभवायला येते.
स्मृतिस् सा देवि मद्भर्तुस् तथा स्फारत्वम् आगता । स्मृतेश् च कारणं वेद्मि सर्गो ऽयम् इति निश्चयः
देवी, माझ्या पतीची ती स्मृती अशी प्रकट झाली आहे; आणि मला स्मृतीचे कारण माहीत आहे—ही सृष्टीच त्याची खात्री आहे.
स्मृतिर् आकाशरूपैव यथा तज्जस् तथैव ते । भर्तृसर्गो ऽनुभूतो हि स खम् एव तथाबले
स्मृती ही आकाशासारखीच आहे; जशी ती उत्पन्न होते, तशीच तुझ्याही बाबतीत होते. पतीची सृष्टी अनुभवली आहे, ती देखील आकाशासारखीच सामर्थ्यवान आहे.
स्मृत्याकाशमयस् सर्गो यथा भर्तुर् ममोदितः । तथैवेमम् अहं मन्ये स सर्गो ऽत्र निदर्शनम्
माझ्या पतीने सांगितल्याप्रमाणे स्मृती आणि आकाश यांच्यापासून बनलेली सृष्टी जशी आहे, तशीच ही सृष्टी मी येथे उदाहरण म्हणून मानतो.