किं सम्पदा किं विपदा किं गेहेन किम् ईहितैः । सर्वम् एवासद् इत्य् उक्त्वा तूष्णीम् एको ऽवतिष्ठते
तो म्हणतो, 'संपत्तीचा काय उपयोग, दुःखाचं काय, घराचं काय, आणि प्रयत्नांचं काय? हे सगळं खोटं आहे,' असं म्हणून तो एकटा शांत बसतो.
नोदेति परिहासेषु न भोगेषु निमज्जति । न च तिष्ठति कार्येषु मौनम् एवावलम्बते
तो कुणासोबत हसण्यात भाग घेत नाही, सुखभोगात गुंतत नाही, किंवा कोणत्याही कामात रमतो नाही—फक्त मौन पाळतो.
विलोलालकवल्लर्यो हेलावलितलोचनाः । नानन्दयन्ति तं नार्यो मृग्यो वनतरुं यथा
लांब केस आणि खेळकर नजरा असलेल्या स्त्रिया त्याला आनंद देत नाहीत, जसं हरणांना जंगलातलं एखादं झाड आवडत नाही.
एकान्तेषु दिगन्तेषु तीरेषु विपिनेषु च । रतिम् आयात्य् अरण्येषु विक्रीतवद् अजन्तुषु
एकांत स्थळी, क्षितिजावर, नदीच्या काठी किंवा जंगलात, तो जंगली प्राण्यांमध्ये आपल्यासारखं समाधान अनुभवतो.
वस्त्रपानाशनादानपराङ्मुखतया तया । परिव्राड्धर्मिणां राजन् सो ऽनुयाति तपस्विनाम्
राजा, कपडे, पाणी, अन्न आणि वस्तू यांच्याकडे पाठ फिरवून, तो संन्याशांसारखा वागतो आणि कठोर तपाचा मार्ग धरतो.
एक एव वसन् देशे जनशून्ये जनेश्वर । न हसत्य् एकया बुद्ध्या न गायति न रोदिति
माणसांनी ओस पडलेल्या जागी तो एकटाच राहतो, राजाधिराज, आणि एकट्या मनाने न हसतो, न गातो, न रडतो.
बद्धपद्मासनश् शून्यमना वामकरस्थले । कपोलतलम् आदाय केवलं परितिष्ठति
पद्मासनात बसून, मन रिकामे ठेवून, डाव्या हातावर गाल टेकवून तो फक्त तिथेच शांतपणे बसून राहतो.
नाभिमानम् उपादत्ते नाभिवाञ्छति राजताम् । नोदेति नास्तम् आयाति सुखदुःखानुवृत्तिषु
तो स्वतःला मोठे समजत नाही, राज्याची इच्छा करत नाही; सुखदुःखाच्या ओघात तो न उचकटतो, न मावळतो.
न विद्मः किम् असौ जातः किं करोति किम् ईहते । किं ध्यायति किम् आयाति कथं किम् अनुधावति
आपणास माहीत नाही की तो कधी जन्मला, काय करतो, काय इच्छितो, काय विचार करतो, कुठे जातो, किंवा तो कसा आणि का वागतो.
प्रत्यहं कृशतां याति प्रत्यहं याति पाण्डुताम् । विरागं प्रत्यहं याति शरदन्त इव द्रुमः
तो दररोज कृश होत जातो, दररोज फिकट पडतो, दररोज त्याच्या मनात विरक्ती वाढत जाते, जणू शरद ऋतूच्या शेवटी झाड जसे सुकत जाते तसे.
अनुयातौ तम् एवैतौ राजञ् शत्रुघ्नलक्ष्मणौ । तादृशाव् एव तस्यैव प्रतिबिम्बाव् इवोत्थितौ
राजा, शत्रुघ्न आणि लक्ष्मण नेहमी त्याच्या मागेच असतात, जणू ते त्याचेच प्रतिबिंब त्याच्यासारखेच उभे राहिले आहेत.
भृत्यै राजभिर् अम्बाभिस् स पृष्टो ऽपि पुनः पुनः । उक्त्वा न किञ्चिद् एवेति तूष्णीम् आस्ते निरीहितः
नोकर, राजे किंवा मातांनी कितीही वेळा विचारले तरी तो फक्त 'काही नाही' असे म्हणतो आणि इच्छाशून्य शांतपणे बसून राहतो.
आपातमात्रहृद्येषु मा भोगेषु मनः कृथाः । इति पार्श्वगतं भव्यम् अनुशास्ति सुहृज्जनम्
तो आपल्या जवळ बसलेल्या प्रिय मित्राला सांगतो, "क्षणभर मनाला गोड वाटणाऱ्या सुखांमध्ये मन गुंतवू नकोस."
नानाविभवरम्यासु स्त्रीषु गोष्ठीकथासु च । पुरस्स्थितम् इवास्नेहो नाशम् एवानुपश्यति
विविध सुखांनी रमणाऱ्या स्त्रियांमध्ये किंवा गप्पांच्या मैफलीत जरी आपुलकी वाटली, तरी ती डोळ्यांसमोर नाहीशी होते हे तो पाहतो.
रीतिमाधुर्यसायासपदसंस्थितिवर्जितैः । चेष्टितैर् एव काकल्या भूयो भूयः प्रगायति
कावळा पुन्हा पुन्हा केवळ हालचालींनीच गातो, त्यात ना गोडवा, ना सौंदर्य, ना कसली मेहनत, ना नीटपणा असतो.
सम्राड् भवेति पार्श्वस्थं वदन्तम् अनुजीविनम् । प्रलपन्तम् इवोन्मत्तं हसत्य् अन्यमना मुनिः
कोणी जवळ उभा असलेला आश्रित म्हणतो, "सम्राट हो," तेव्हा तो ऋषी दुसऱ्या विचारात मग्न असतो आणि त्या वेड्यासारख्या बडबडणाऱ्यावर हसतो.
न प्रोक्तम् आकर्णयति प्रेक्षते न पुरोगतम् । करोत्य् अवज्ञां सर्वत्र सुमहत्य् अपि वस्तुनि
तो बोललेलं काहीही ऐकत नाही, समोरचं काहीही पाहत नाही; अगदी मोठ्या गोष्टींचीही तो कधीच दखल घेत नाही.
अप्य् आकाशसरोजिन्याम् अप्य् आकाशमहावने । इत्थम् एतत् कथम् इति विस्मयो ऽस्य न जायते
आकाशात कमळाचं तळं असो किंवा मोठा जंगल असो, 'हे कसं शक्य?' असं त्याला कधीच वाटत नाही, त्याला काहीच आश्चर्य वाटत नाही.
कान्तामध्यगतस्यापि मनो ऽस्य मदनेषवः । न भेदयन्ति दुर्भेदं धारा इव महोपलम्
सुंदर स्त्रियांच्या मध्ये असतानाही, प्रेमाचे बाण त्याच्या मनाला छेदू शकत नाहीत; त्याचं मन मोठ्या दगडासारखं कठीण आहे.
आपदाम् एकम् आवासम् अभिवाञ्छसि किं धनम् । अनुशास्येति सर्वस्वम् अर्थिने स प्रयच्छति
कोणीतरी संकटात असलेला विचारतो, 'तुला एक घर हवं आहे का, की संपत्ती हवी आहे?' तर तो मागणाऱ्याला सर्व काही सहजपणे देतो.
इयम् आपद् इयं सम्पद् इत्य् अयं कल्पनामयः । मनस्य् अभ्युदितो मोह इति शोकात् प्रगायति
ही आपत्ती, ही संपत्ती — अशा कल्पना मनात येतात. मनात असा भ्रम निर्माण झाला की, तो दुःखातच गात राहतो.
हा हतो ऽहम् अनाथो ऽहम् इत्य् आक्रन्दपरो ऽपि सन् । न जनो याति वैराग्यं चित्रम् इत्य् एव वक्त्य् असौ
हाय, मी नष्ट झालो, मी एकटा पडलो — असे ओरडत असूनही, त्या माणसाला वैराग्य येत नाही, हेच खरं आश्चर्य आहे.
रघुकाननसालेन रामेण रिपुघातिना । भृशम् इत्थं स्थितेनैव वयं खेदम् उपागताः
रघुकुळातील सिंह, शत्रूंचा संहार करणारा राम अशा प्रकारे गाढ विचारात मग्न राहिल्यामुळे आम्ही खूपच दुःखी झालो आहोत.
न विद्मः किं महाबाहो तस्य तादृशचेतसः । कुर्मः कमलपत्त्राक्ष गतिर् अत्र हि नो भवान्
हे महाबाहू, अशा स्थितीतील त्याच्यासाठी काय करावे हे आम्हाला कळत नाही. कमलासारख्या डोळ्यांच्या तुझ्याशिवाय आम्हाला दुसरा आधार नाही.
राजानम् अथ वा विप्रम् उपदेष्टारम् अग्रगम् । हसन् पशुम् इवाव्यग्रस् सो ऽवधीरयति प्रभो
राजा असो, ब्राह्मण असो, किंवा श्रेष्ठ गुरु असो — तो सर्वांना अगदी निष्काळजीपणे, जणू काही एखाद्या प्राण्यासारखा, हसत हसत दुर्लक्ष करतो, प्रभो.
प्रपञ्चो ऽयम् इह स्फारं जगन्नाम यद् उत्थितम् । नैतद् वस्तु न चैवाहम् इति निर्णीय संस्थितः
हे विशाल जग, ज्याला आपण सृष्टी म्हणतो, इथे निर्माण झालं आहे; पण हे खरं नाही आणि मीही खरं नाही, असं ठरवून तो स्थिर राहतो.
नारौ नात्मनि नो मित्रे न राज्ये न च मातरि । न सम्पदापदोर् नान्तस् तस्यास्था न विभोर् बहिः
त्याला शरीराशी, स्वतःशी, मित्रांशी, राज्याशी, आईशी, संपत्तीशी किंवा दारिद्र्याशी, बाहेरच्या किंवा आतल्या कोणत्याही गोष्टीशी काहीही लागावं वाटत नाही.
निरस्तास्थो निराशो ऽसौ निरीहो ऽसौ निरास्पदः । मोहेन च विमुक्तो ऽसौ तेन तप्यामहे वयम्
तो आसक्तीपासून मुक्त आहे, त्याला कुठलीही आशा नाही, इच्छा नाही, आधार नाही; मोहातून तो सुटला आहे, आणि म्हणूनच आम्ही दुःखी झालो आहोत.
किं धनेन किम् अम्बाभिः किं राज्येन किम् ईहया । इति निश्चयवान् अन्तः प्राणत्यागमनास् स्थितः
मला धनाचा काय उपयोग, आईंचा काय उपयोग, राज्याचा काय उपयोग, आणि इच्छांचाही काय अर्थ? असा निश्चय मनाशी करून तो प्राण सोडायला तयार उभा आहे.
भोगेष्व् आयुषि राज्ये च मित्रे पितरि मातरि । परम् उद्वेगम् आयातश् चातको ऽवग्रहे यथा
भोगात, आयुष्यात, राज्यात, मित्रात, वडिलांत, आईमध्ये — सर्वत्र त्याला फार मोठा त्रास झाला आहे, जणू काही चातक पक्षी दुष्काळात तडफडतो तसा.