नानारत्नतृणानां च स्थलेषु मृदुदीप्तिषु । निर्झरेषु तरत्तारशीकरासारवर्षिषु
जिथे अनेक रत्नांच्या मऊ, चमकदार गवतांनी जमिन शोभली आहे, आणि जिथे धबधब्यांतून टवटवीत थेंबांचा वर्षाव होत आहे,
शैलानां हेममाणिक्यशिलाफलहकेषु च । देवर्षिमुनिगेहेषु दूरपुण्याश्रमेषु च
जिथे पर्वत सोन्याच्या आणि माणिक्यांनी भरलेल्या शिळांनी सजले आहेत, देवऋषी आणि मुनींच्या घरांमध्ये, तसेच दूरवरच्या पुण्यवान आश्रमांमध्ये,
कुमुद्वतीषु फुल्लासु स्मेरासु नलिनीषु च । वनस्थलीषु फुल्लासु फुल्लासूत्पलिनीषु च
फुललेल्या कुमुदिनीच्या तलावांत, हसऱ्या कमळांमध्ये, फुललेल्या वनातील माळांमध्ये आणि उमललेल्या नीलकमळांच्या गादींमध्ये,
प्रहेलिकाभिर् आख्यानैस् तथैवाक्षरमुष्टिभिः । अष्टापदैर् बहूद्द्योतैस् तथा गूढचतुर्थकैः
कोड्या, गोष्टी, अक्षरांची मुठी, अनेक प्रकारच्या फडांच्या खेळांनी आणि गुपित फासेफेकांच्या स्पर्धांनी,
नाटकाख्यायिकाभिश् च श्लोकैर् बिन्दुमतीभ्रमैः । देशभाषाविभागैश् च नगरग्रामचेष्टितैः
नाटकं, आख्यायिका, श्लोक, बिंदूंच्या गुंतागुंतीच्या रचना, वेगवेगळ्या बोलीभाषा आणि नगर-गावातील चालीरीती यांमध्ये,
स्रग्दाममाल्यवलनैर् नानाभरणयोजनैः । लीलाविलोलचलनैर् विचित्ररसभाजनैः
फुलांच्या हारांनी, माळांनी, विविध दागिन्यांनी, खेळकर आणि लयबद्ध हालचालींनी, आणि रंगीबेरंगी आनंदाच्या पात्रांनी,
आर्द्रक्रमुककर्पूरताम्बूलीदलचर्वणैः । समालम्भनलीलाभिर् दोलारोहणविभ्रमैः
कोवळ्या पानांचा, सुपाऱ्याचा आणि कापूर घातलेल्या तांबूलाचा आस्वाद घेत, एकमेकांना मिठ्या मारत, झुल्यावर चढण्याच्या आनंदात रमून,
गृहे कुसुमदोलाभिर् अन्योऽन्यान्दोलनक्रमैः । फुल्लपुष्पलताकुञ्जदेहगोपनखर्वणैः
घरात फुलांनी सजवलेल्या झुल्यांवर, एकमेकांना झुलवत, फुलांनी बहरलेल्या वेलींमध्ये, त्या वेलीत शरीर लपवत,
नौयानयुग्यहस्त्यश्वदान्तोष्ट्रादिगमागमैः । जलकेलिविलासेन परस्परसमुक्षणैः
नाव, रथ, हत्ती, घोडा, उंट अशा विविध वाहनांतून प्रवास करत, पाण्यात खेळ करत, एकमेकांवर पाणी उडवत,
नृत्तगीतकलालास्यताण्डवोद्भटवृत्तिभिः । सङ्गीतकैस् सङ्कथनैर् वीणामुरजवादनैः
नृत्य, गाणे, कलात्मक सादरीकरणे, तांडव नृत्य, संगीत, गप्पा, वीणा आणि मृदुंग वाजवत,
उद्यानेषु सरित्तीरवृक्षेषु वनवीथिषु । अन्तःपुरेषु हर्म्येषु तेषु तेषु तथा तथा
उद्याने, नदीच्या काठावर, झाडांमध्ये, जंगलाच्या वाटांवर, तसेच अंतःपुरात आणि महालात—या सर्व ठिकाणी, वेगवेगळ्या प्रकारे,
सा बाला सुखसंवृद्धा तस्य प्रणयिनी प्रिया । एकदा चिन्तयाम् आस शुभसङ्कल्पशालिनी
ती तरुणी, सुखात वाढलेली, त्याची प्रियतमा आणि प्रेमळ पत्नी, एकदा शुभ विचार करत बसली.
प्राणेभ्यो ऽपि प्रियो भर्ता ममैष जगतीपतिः । यौवनोल्लासलक्ष्मीवान् कथं स्याद् अजरामरः
माझा नवरा, जगाचा स्वामी, माझ्या प्राणाहूनही प्रिय आहे; त्याच्यात तरुणपणाची शोभा आहे—तो कसा अजून वृद्ध न होता, अमर राहील?
भर्त्रानेन सहोत्तुङ्गस्तनी कुसुमसद्मसु । कथं स्वैरं चिरं कान्ता रमेयाब्दशतान्य् अहम्
या नवऱ्यासोबत, ज्याच्या मिठीत माझी उरोजं उंचावतात, मी त्याची प्रियतमा म्हणून या फुलांच्या घरात कित्येक वर्षं, अगदी शंभर वर्षं, मोकळेपणाने कशी आनंद घेऊ शकेन?
तथा यतेय क्रमतस् तपोजपयमेहितैः । रजनीशरुची राजा यथा स्याद् अजरामरः
जसा चंद्र राजांमध्ये तेजस्वी आणि चिरतरुण असतो, तसंच साधना, जप आणि तप यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी माणूसही वय आणि मृत्यू यांना जिंकू शकतो.
ज्ञानवृद्धांस् तपोवृद्धान् विद्यावृद्धान् अहं द्विजान् । पृच्छामि तावन् मरणं कथं न स्यान् नृणाम् इति
मी ज्यांना ज्ञान, तप आणि विद्या यात प्रावीण्य आहे अशा द्विजांना विचारतो — माणसांना मृत्यू का येतो नाही, याचं कारण काय?
अथानाय्याशु सम्पूज्य द्विजान् पप्रच्छ सानता । अमरत्वं कथं विप्रा भवेद् इति पुनः पुनः
त्यानंतर तिने योग्यरित्या द्विजांची पूजा करून, आदराने पुन्हा पुन्हा विचारलं — हे ब्राह्मणहो, अमरत्व कसं मिळवता येईल?
तपोजपयमैर् देवि समस्तास् सिद्धसिद्धयः । सम्प्राप्यन्ते ऽमरत्वं तु न कदाचन लभ्यते
देवी, सर्व प्रकारच्या तप आणि जपाने काहींना सिद्धी मिळते, काहींना मिळत नाही; पण अमरत्व मात्र कधीच मिळत नाही.
इत्य् आकर्ण्य द्विजमुखाच् चिन्तयाम् आस सा पुनः । इदं स्वप्रज्ञयैवाशु भीता प्रियवियोगतः
द्विजांच्या तोंडून हे ऐकल्यावर तिने पुन्हा मनाशी विचार केला. प्रिय व्यक्तीपासून दूर होण्याची भीती वाटून, तिने आपल्या बुध्दीने पटकन हे ठरवले.
मरणं भर्तुर् अग्रे मे यदि दैवाद् भविष्यति । तत् सर्वदुःखनिर्मुक्ता संस्थास्ये सुखम् आत्मनि
जर दैवाने माझ्या पतीचे माझ्यापूर्वी निधन झाले, तर मी सर्व दुःखातून मुक्त होऊन, शांतपणे स्वतःमध्ये रमेन.
अथ वर्षसहस्रेण भर्तादौ चेन् मरिष्यति । तत् करिष्ये तथा येन जीवो गेहान् न यास्यति
आणि जर हजार वर्षांनी माझ्या पतीचे आधी निधन झाले, तर मी असे काही करीन की जीव घर सोडून जाणार नाही.
उद्भ्रमद्भर्तृजीवे ऽस्मिन् निजे शुद्धान्तमण्डपे । भर्त्रावलोकिता नित्यं निवत्स्यामि यथासुखम्
पतीचा जीव निघून माझ्या स्वतःच्या शुद्ध अंतराळात असताना, मी तिथेच राहीन, पतीने नेहमी पाहिलेली, आणि मला हवे तसे सुखाने वास्तव्य करीन.
अद्यैवारभ्यैतदर्थं देवीं ज्ञप्तिं सरस्वतीम् । जपोपवासनियमैर् आतोषं पूजयाम्य् अहम्
आजच या हेतूसाठी मी ज्ञानाची देवी सरस्वती हिची जप, उपवास आणि नियम यांनी समाधानासाठी भक्तीपूर्वक पूजा करतो.
इति निश्चित्य सा नाथम् अनुक्त्वैव वराङ्गना । यथाशास्त्रं चचारोग्रं तपो नियमम् आस्थिता
अशी ठाम निश्चय करून त्या श्रेष्ठ स्त्रीने पतीला काहीही न सांगता, शास्त्रानुसार कठोर तप आणि नियम पाळायला सुरुवात केली.
त्रिरात्रस्य त्रिरात्रस्य पर्यन्ते कृतपारणा । देवद्विजगुरुप्राज्ञविद्वत्पूजापरायणा
ती दर तीन दिवसांच्या शेवटी उपवास पूर्ण करून, देव, ब्राह्मण, गुरु, ज्ञानी आणि विद्वान यांची भक्तीपूर्वक पूजा करीत असे.
स्नानदानतपोध्याननित्योद्युक्तशरीरिका । सर्वास्तिक्यसदाचारकारिणी क्लेशभारिणी
ती नेहमी स्नान, दान, तप आणि वाचन यात व्यस्त राहून, शरीराने सदैव कष्ट घेत असे; सर्व धार्मिक कर्तव्ये आणि चांगली वागणूक पाळीत, मोठ्या कष्टांना सामोरी जात होती.
यथाकालं यथोद्योगं यथाशास्त्रं यथाक्रमम् । तोषयाम् आस भर्तारम् अपरिज्ञाततत्स्थितिम्
योग्य वेळ, योग्य प्रयत्न, योग्य शास्त्र आणि योग्य क्रम यानुसार तिने आपल्या पतीला प्रसन्न केले, जरी त्यांची खरी स्थिती तिला माहीत नव्हती.
त्रिरात्रशतम् एवं सा बाला नियमशालिनी । अनारततपोनिष्ठम् अतिष्ठत् कष्टचेष्टया
ती तरुणी, नियमाने वागणारी, शंभर वेळा तीन-तीन रात्रींच्या काळात, अखंड तप करत राहिली आणि कठोर प्रयत्नांनी साधना केली.
त्रिरात्राणां शतेनाथ पूजिता प्रतिमाम् इता । तुष्टा भगवती गौरी वागीशीदम् उवाच ताम्
तीन रात्रींच्या शंभर वेळा पूजा केल्यानंतर, प्रतिमेची भक्ती करून, भगवती गौरी, वाणीची अधिष्ठात्री, प्रसन्न झाली आणि तिला बोलली.
निरन्तरेण तपसा भर्तृभक्त्यतिशायिना । परितुष्टास्मि ते वत्से गृहाण वरम् ईप्सितम्
सततच्या तपामुळे आणि पतीभक्तीने मी तुझ्यावर पूर्णपणे संतुष्ट झाले आहे, मुली; तू हवी असलेली वर माग.