स्वप्नाद्रिणेव जगता तुलादेशौ न कौचन । पूरितौ कलनोन्मुक्ता दृश्यश्रीर् व्योम केवलम्
जसा स्वप्नातला डोंगर खरा नसतो, तसंच या जगातही काही खरे माप किंवा तोल नाहीत. डोळ्यांना दिसणाऱ्या सर्व गोष्टी फक्त आकाशासारख्या आहेत, त्या फक्त कल्पनेने भरलेल्या आहेत, प्रत्यक्षात त्यांना काही आधार नाही.
वर्जयित्वाज्ञविज्ञातजगच्छब्दार्थभावनम् । जगद्ब्रह्मखशब्दानाम् अर्थे नास्त्य् एव भिन्नता
अज्ञानी लोकांनी 'जगत' आणि 'ब्रह्म' या शब्दांचे अर्थ वेगळे समजून घेतले, हे सोडून दिलं तर 'जगत', 'ब्रह्म' आणि 'आकाश' या शब्दांचा अर्थ खऱ्या अर्थाने वेगळा नाही.
इदं त्व् अचेत्यचिन्मात्रभानोर् भानं नभः प्रति । तथा सूक्ष्मं यथा मेघं प्रति सङ्कल्पवारिदः
हे तेज म्हणजे केवळ जाणीव आणि अज्ञान यांचं चमकणं आहे. हे आकाशाशी अगदी तसंच सूक्ष्मपणे जोडलेलं आहे, जसं कल्पनेतला मेघ खऱ्या मेघाशी सूक्ष्मपणे जोडलेला असतो.
यथा स्वप्नपुरं स्वच्छं जाग्रत्पुरवरं प्रति । तथा जगद् इदं स्वच्छं सङ्कल्पितजगत् प्रति
जसा स्वप्नातला शहर जागेपणीच्या शहरापेक्षा स्वच्छ वाटतो, तसंच हे जगही कल्पनेतल्या जगापेक्षा स्वच्छ आणि स्पष्ट वाटतं.
तस्माद् अचेत्यचिद्रूपं जगद् व्योमैव केवलम् । शून्यौ व्योमजगच्छब्दौ पर्यायौ विद्धि चिन्मयौ
म्हणून हे जग जड आणि चेतन असं दिसत असलं, तरी ते खरं तर फक्त शुद्ध आकाशच आहे. 'शून्य' आणि 'आकाशजगत' हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, आणि ते पूर्णपणे चैतन्यमय आहेत, असं समज.
तस्मान् न किञ्चिद् उत्पन्नं जगदादीह दृश्यकम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यथास्थितम् अवस्थितम्
म्हणून इथे काहीच उत्पन्न झालेलं नाही—ना हे जग, ना त्याची सुरुवात, ना काही दिसणारं. ते जसं आहे तसं, नाव न घेता, प्रकट न होता, तसंच राहिलं आहे.
जगद् एव महाकाशं चिदाकाशम् अभित्तिमत् । तद् देशस्याणुमात्रस्य तुलायाश् चाप्रपूरकम्
हे जग म्हणजेच मोठं आकाश आहे, चैतन्याचं आकाश आहे, ज्याला कुठलाही भेद नाही. ते अगदी लहान जागेसारखं किंवा कधीच भरू न येणाऱ्या तराजूसारखं आहे.
आकाशरूपम् एवाच्छं पिण्डग्रहविवर्जितम् । व्योम्नि व्योममयं चित्रं सङ्कल्पपुरवत् स्थितम्
ते पूर्णपणे आकाशासारखंच आहे, निर्मळ आहे, आणि कुठल्याही आकाराला धरून ठेवत नाही. त्या आकाशात, आकाशातूनच बनलेली एक सुंदर कल्पना उभी आहे, जशी कल्पनेतलं एखादं शहर असावं.
अत्रेदं मण्डपाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । निस्सन्देहो यथैषो ऽर्थश् चित्ते विश्रान्तिम् एति ते
इथे कानाला आनंद देणारी मंडपाची गोष्ट ऐक, जीमुळे हा अर्थ नक्कीच तुझ्या मनाला शांतता देईल.
सद्बोधवृद्धये ब्रह्मन् समासेन वदाशु मे । मण्डपाख्यानम् अखिलं येन बोधो विवर्धते
हे ब्रह्मन्, खरी समज वाढावी म्हणून, कृपया लवकरच मला संक्षिप्तपणे ती मंडपाची सर्व गोष्ट सांग, ज्यामुळे ज्ञान वाढते.
अभूद् अस्मिन् महीपीठे कुलपद्मो विकासवान् । पद्मो नाम नृपश् श्रीमान् बहुपुत्रो ऽतिकोशवान्
या पृथ्वीवर एक कुलकमळासारखा, पूर्ण फुललेला, पद्म नावाचा एक तेजस्वी राजा होता. त्याला अनेक मुले आणि प्रचंड संपत्ती होती.
मर्यादापालने ऽम्भोधिर् द्विषत्तिमिरभास्करः । कान्ताकुमुदिनीचन्द्रो दोषतृणहुताशनः
मर्यादा पाळण्यात तो समुद्रासारखा होता; शत्रूंना अंधार घालवणारा सूर्य; आपल्या प्रियजनांसाठी रात्रीच्या कमळांना चंद्र; आणि दोषांसाठी गवत जाळणारा अग्नी होता.
मेरुर् विबुधवृन्दानां यशश्चन्द्रोद्भवार्णवः । सरस् सद्गुणहंसानां कलाकमलभास्करः
तो विद्वानांच्या समुदायात मेरू पर्वतासारखा होता, कीर्तीच्या चंद्राचा उदय होणारा सागर होता, उत्तम गुणांच्या हंसांसाठी सरोवर होता आणि कलांच्या कमळासाठी सूर्य होता.
शात्रवाम्भोदपवनो मानमातङ्गकेसरी । समस्तविद्यादयितस् सर्वाश्चर्यगुणाकरः
तो शत्रूंच्या समुद्राला उडवणारा वारा होता, गर्वाच्या हत्तींत सिंह होता, सर्व विद्यांचा प्रिय होता आणि अद्भुत गुणांचा खजिना होता.
शूरारिसागरक्षोभविलसन्मन्दराचलः । विलासपुष्पौघमधुस् सौभाग्यकुसुमायुधः
तो शूरांच्या शत्रूंच्या समुद्राला हालवणारा मंदार पर्वत होता, सौंदर्याच्या फुलांच्या गंधातील मधासारखा होता आणि सौभाग्याच्या फुलांनी सजलेला मदन होता.
लीलालतालास्यमरुत् साहसोत्सवकेशवः । सौजन्यकैरवशशी दुर्लीलालतिकानलः
तो क्रीडावेलीतल्या झुळुकीसारखा होता, धाडसाच्या उत्सवातला नायक होता, सज्जनतेच्या रातराणीला चंद्र होता आणि दुर्मिळ क्रीडावेलीसाठी अग्नी होता.
तस्यासीत् सुभगा भार्या लीला नाम विलासिनी । सर्वसौभाग्यवलिता कमलेवोदितावनौ
त्याची भाग्यशाली पत्नी लीलाच नावाची होती, ती अत्यंत मोहक आणि सर्व शुभ गुणांनी नटलेली होती. ती जणू पृथ्वीवर नुकतीच उमललेली कमळासारखी दिसत असे.
सर्वसम्पत्तिललिता लीलामधुरभाषिणी । सानन्दमन्दवलिता द्वितीयेन्दूदयस्मिता
ती सर्व संपत्तीने सजलेली, खेळकरपणे गोड बोलणारी, आनंदाने मंदपणे उजळणारी आणि तिचे हास्य जणू दुसऱ्या चंद्राच्या उदयासारखे होते.
अलकालिमनोहारिवदनाम्भोजशालिनी । शीताङ्गी कर्णिकागौरी जङ्गमेव सरोजिनी
अलकानगरीच्या लोकांचे मन मोहून टाकणारे तिचे कमळासारखे सुंदर मुख होते. तिचे शरीर थंड आणि अंतर कमळाच्या कुडीसारखे निर्मळ होते, जणू चालते-बोलते कमळच.
लताविलासकुन्दौघहासिनी रसशालिनी । प्रवालहस्ता पुष्पाढ्या मधुश्रीर् इव देहिनी
वेलींमध्ये उमलणाऱ्या कुंदाच्या घड्यांसारखे तिचे हास्य होते, ती रसिक होती, तिचे हात कोवळ्या कोंबासारखे आणि फुलांनी सजलेले होते. ती जणू मानवी रूपातील लक्ष्मीच होती.
अवदाततनुः पुण्या जनताह्लाददायिनी । गङ्गेव गां गता देवनदी हंसविलासिनी
ती उजळ, पवित्र आणि पुण्यवान देह घेऊन, सर्वांना आनंद देणारी, गंगेप्रमाणे पृथ्वीमध्ये विलीन झाली. ती देवांची नदी, राजहंसांच्या संगतीत रमणारी होती.
तस्य भूतलपुष्पेषोस् सकलाह्लाददायिनः । परिचर्यां चिरं कर्तुम् अन्या रतिर् इवोदिता
त्याच्यासाठी पृथ्वीवरील फुलांची सेवा करण्याचा, सर्वांना आनंद देणारा, जणू नवीच प्रेयसी मिळाल्यासारखा दुसरा आनंद निर्माण झाला.
उद्विग्ने प्रोद्विग्ना मुदिता मुदिते समाकुलाकुलिते । प्रतिबिम्बसमा कान्ता सङ्क्रुद्धे केवलं भीता
तो अस्वस्थ असला की तीही अस्वस्थ, तो आनंदी असला की तीही आनंदी, तो गोंधळलेला असला की तीही गोंधळलेली; जणू आरशातील प्रतिबिंबासारखी ती प्रेयसी, तो रागावला की फक्त घाबरलेली असे.
भूतलाप्सरसा सार्धम् अनन्यवनितापतिः । अकृत्रिमप्रेमरसं स रेमे कान्तया तया
पृथ्वीवरील त्या अप्सरेसोबत, ज्याला दुसरी कुणी पत्नी नव्हती, त्याने तिच्यासोबत खऱ्या प्रेमाचा आनंद घेतला.
उद्यानवनगुल्मेषु तमालगहनेषु च । पुष्पमण्डपतल्पेषु लतावलयसद्मसु
उद्यानांत, जंगलातील झुडपांमध्ये, घनदाट तमाळाच्या बनात, फुलांनी सजवलेल्या पलंगांवर आणि वेलींनी वेढलेल्या घरांमध्ये,
पुष्पान्तःपुरशय्यासु पुष्पसम्भारवीथिषु । वसन्तोद्यानदोलासु क्रीडापुष्करिणीषु च
फुलांनी भरलेल्या राजवाड्याच्या शय्यांवर, फुलांच्या रांगांनी सजलेल्या वाटांमध्ये, वसंताच्या बागेतील झुल्यांवर आणि खेळाच्या कमळांच्या तळ्यांमध्ये,
चन्दनद्रुमषण्डेषु सन्तानकतलेषु च । कदम्बनिम्बगेहेषु पारिभद्रोदरेषु च
चंदनाच्या बनात, संतान वृक्षांच्या सावलीखाली, कदंब आणि नीमच्या घरांमध्ये, आणि पारिभद्राच्या ढोलीत,
शैलकन्दरकच्छेषु वातायनपुरेषु च । सरित्तटकटप्रेषु वारणोपरिसद्मसु
डोंगराच्या गुहांत आणि दऱ्यांमध्ये, खिडक्यांनी असलेल्या खोल्यांमध्ये, नदीच्या काठावरच्या माळांवर आणि हत्तीवरच्या महालांमध्ये,
ग्रीष्मे तुषारहर्म्येषु लतामण्डपकेषु च । हेममन्दिरवृक्षेषु मुक्तामाणिक्यभित्तिषु
उन्हाळ्यात बर्फासारख्या थंड महालांमध्ये, वेलींनी वेढलेल्या मांडपांत, सोन्याच्या राजवाड्यांमध्ये, झाडांमध्ये आणि मोत्यांनी, माणिक्यांनी सजवलेल्या भिंतींमध्ये,
विकसत्कुन्दमन्दारमकरन्दसुगन्धिषु । वसन्तवनजालेषु कूजत्कोकिलमालिषु
जिथे कुंद आणि मंडार फुलं उमलतात, त्यांचा पराग सुगंधित असतो, वसंताच्या बागांमध्ये, जिथे कोकीळांचे थवे गातात,