गगनम् इव सुशून्यभेदम् अस्ति त्रिभुवनम् अङ्ग महाचितो ऽन्तर् अस्याः । परमपदमयं समस्तदृश्यं त्व् इदम् इति निश्चयवान् भवानुभूतेः
जसे आकाशात त्रैलोक्य अखंड आणि पूर्णपणे रिकामे असूनही अस्तित्वात आहे, तसेच या महान चेतनेच्या अंतरात सर्व दृश्य वस्तू खरे तर परमानंदमय अवस्थाच आहेत—हे प्रत्यक्ष अनुभूतीतून ठामपणे जाणून घ्या.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणूनच त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला, सूर्य मावळला आणि सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्यकिरण मावळताना स्नानासाठी निघाले.
जगद् आकाशम् एवेदं यथा हि व्योम्नि मौक्तिकम् । विमले भाति खात्मैव जगच् चिद्गगने तथा
हे जग म्हणजे निव्वळ आकाशच आहे, जसं आकाशात मोती चमकतो, तसंच शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात हे जग उजळून दिसतं.
अनुत्कीर्णैव भातीव त्रिजगत्सालभञ्जिका । चित्स्तम्भे न च सोत्कीर्णा न चोत्कर्तात्र विद्यते
जसं खांबावर कोरलेली अप्सरा वेगळी आहे असं वाटतं, पण ती खरं तर वेगळी नसते, तसंच चैतन्याच्या खांबात ना कोरणारा आहे, ना कोरलेलं काही आहे.
समुद्रे ऽन्तर् जलास्पन्दास् स्वभावाद् अच्युता अपि । विदि वेद्या भवन्तीव परे दृश्यविदस् तथा
समुद्रातल्या लाटा जशा त्यांच्या मूळ स्वरूपात बदलत नाहीत, पण तरीही नैसर्गिकपणे उमटल्यासारख्या वाटतात, तसंच परब्रह्मात ज्ञाता आणि ज्ञेय वेगळे दिसतात, पण प्रत्यक्षात तसं नसतं.
जलान्तर्गतसूर्याभाजालकारचनान्य् अपि । जगद्भानं प्रति स्थूलान्य् अणुं प्रति यथाचलाः
पाण्यात उमटणाऱ्या सूर्यकिरणांच्या प्रतिमा जगाला ठोस वाटतात, पण कणापुरत्या त्या काहीच नाहीत; तसंच या जगाचं स्वरूप आहे.
जगद्भानम् अभानाभं ब्रह्मणो ऽव्यतिरेकतः । जलसूर्यांशुजालं तु व्यतिरेकानुभूतिदम्
हे जग जणू काही प्रकट किंवा अप्रकट नाही, ते ब्रह्मापासून वेगळं नाही; जसं पाण्यावर सूर्यकिरणांची जाळं वेगळी दिसते, तसं हे जग भासतं.
अनुभूतान्य् अपीमानि जगति व्योमरूपिणि । पृथ्व्यादीनि न सन्त्य् एव स्वप्नसङ्कल्पयोर् इव
या आकाशासारख्या जगात पृथ्वी वगैरे तत्त्वं जरी अनुभवायला येतात, तरी ती खरंतर अस्तित्वात नाहीत—जशी स्वप्नात किंवा कल्पनेत गोष्टी असतात.
पिण्डग्रहे सद् इत्य् अस्मिन् विज्ञानाकाशरूपिणि । मरुनद्यां जलम् इव न सम्भवति कुत्रचित्
वस्तू खरी आहेत असं वाटणाऱ्या या चैतन्यरूप आकाशात, प्रत्यक्षात काहीच निर्माण होत नाही—जसं मृगजळात पाणी नसतं.
जगत्य् अपिण्डग्राहे ऽस्मिन् गन्धर्वनगरोपमे । मरौ सरिद् इवाभाति दृश्यता भ्रान्तिरूपिणी
जिथे वस्तूंचं ग्रहण नाही, अशा या जगात, जे गंधर्वांच्या नगरीसारखं आहे, तिथे दिसणाऱ्या गोष्टी मृगजळातल्या नदीसारख्या आहेत—फक्त भ्रमासारख्या दिसतात.
स्वप्नाद्रिणेव जगता तुलादेशौ न कौचन । पूरितौ कलनोन्मुक्ता दृश्यश्रीर् व्योम केवलम्
जसा स्वप्नातला डोंगर खरा नसतो, तसंच या जगातही काही खरे माप किंवा तोल नाहीत. डोळ्यांना दिसणाऱ्या सर्व गोष्टी फक्त आकाशासारख्या आहेत, त्या फक्त कल्पनेने भरलेल्या आहेत, प्रत्यक्षात त्यांना काही आधार नाही.
वर्जयित्वाज्ञविज्ञातजगच्छब्दार्थभावनम् । जगद्ब्रह्मखशब्दानाम् अर्थे नास्त्य् एव भिन्नता
अज्ञानी लोकांनी 'जगत' आणि 'ब्रह्म' या शब्दांचे अर्थ वेगळे समजून घेतले, हे सोडून दिलं तर 'जगत', 'ब्रह्म' आणि 'आकाश' या शब्दांचा अर्थ खऱ्या अर्थाने वेगळा नाही.
इदं त्व् अचेत्यचिन्मात्रभानोर् भानं नभः प्रति । तथा सूक्ष्मं यथा मेघं प्रति सङ्कल्पवारिदः
हे तेज म्हणजे केवळ जाणीव आणि अज्ञान यांचं चमकणं आहे. हे आकाशाशी अगदी तसंच सूक्ष्मपणे जोडलेलं आहे, जसं कल्पनेतला मेघ खऱ्या मेघाशी सूक्ष्मपणे जोडलेला असतो.
यथा स्वप्नपुरं स्वच्छं जाग्रत्पुरवरं प्रति । तथा जगद् इदं स्वच्छं सङ्कल्पितजगत् प्रति
जसा स्वप्नातला शहर जागेपणीच्या शहरापेक्षा स्वच्छ वाटतो, तसंच हे जगही कल्पनेतल्या जगापेक्षा स्वच्छ आणि स्पष्ट वाटतं.
तस्माद् अचेत्यचिद्रूपं जगद् व्योमैव केवलम् । शून्यौ व्योमजगच्छब्दौ पर्यायौ विद्धि चिन्मयौ
म्हणून हे जग जड आणि चेतन असं दिसत असलं, तरी ते खरं तर फक्त शुद्ध आकाशच आहे. 'शून्य' आणि 'आकाशजगत' हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, आणि ते पूर्णपणे चैतन्यमय आहेत, असं समज.
तस्मान् न किञ्चिद् उत्पन्नं जगदादीह दृश्यकम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यथास्थितम् अवस्थितम्
म्हणून इथे काहीच उत्पन्न झालेलं नाही—ना हे जग, ना त्याची सुरुवात, ना काही दिसणारं. ते जसं आहे तसं, नाव न घेता, प्रकट न होता, तसंच राहिलं आहे.
जगद् एव महाकाशं चिदाकाशम् अभित्तिमत् । तद् देशस्याणुमात्रस्य तुलायाश् चाप्रपूरकम्
हे जग म्हणजेच मोठं आकाश आहे, चैतन्याचं आकाश आहे, ज्याला कुठलाही भेद नाही. ते अगदी लहान जागेसारखं किंवा कधीच भरू न येणाऱ्या तराजूसारखं आहे.
आकाशरूपम् एवाच्छं पिण्डग्रहविवर्जितम् । व्योम्नि व्योममयं चित्रं सङ्कल्पपुरवत् स्थितम्
ते पूर्णपणे आकाशासारखंच आहे, निर्मळ आहे, आणि कुठल्याही आकाराला धरून ठेवत नाही. त्या आकाशात, आकाशातूनच बनलेली एक सुंदर कल्पना उभी आहे, जशी कल्पनेतलं एखादं शहर असावं.
अत्रेदं मण्डपाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । निस्सन्देहो यथैषो ऽर्थश् चित्ते विश्रान्तिम् एति ते
इथे कानाला आनंद देणारी मंडपाची गोष्ट ऐक, जीमुळे हा अर्थ नक्कीच तुझ्या मनाला शांतता देईल.
सद्बोधवृद्धये ब्रह्मन् समासेन वदाशु मे । मण्डपाख्यानम् अखिलं येन बोधो विवर्धते
हे ब्रह्मन्, खरी समज वाढावी म्हणून, कृपया लवकरच मला संक्षिप्तपणे ती मंडपाची सर्व गोष्ट सांग, ज्यामुळे ज्ञान वाढते.
अभूद् अस्मिन् महीपीठे कुलपद्मो विकासवान् । पद्मो नाम नृपश् श्रीमान् बहुपुत्रो ऽतिकोशवान्
या पृथ्वीवर एक कुलकमळासारखा, पूर्ण फुललेला, पद्म नावाचा एक तेजस्वी राजा होता. त्याला अनेक मुले आणि प्रचंड संपत्ती होती.
मर्यादापालने ऽम्भोधिर् द्विषत्तिमिरभास्करः । कान्ताकुमुदिनीचन्द्रो दोषतृणहुताशनः
मर्यादा पाळण्यात तो समुद्रासारखा होता; शत्रूंना अंधार घालवणारा सूर्य; आपल्या प्रियजनांसाठी रात्रीच्या कमळांना चंद्र; आणि दोषांसाठी गवत जाळणारा अग्नी होता.
मेरुर् विबुधवृन्दानां यशश्चन्द्रोद्भवार्णवः । सरस् सद्गुणहंसानां कलाकमलभास्करः
तो विद्वानांच्या समुदायात मेरू पर्वतासारखा होता, कीर्तीच्या चंद्राचा उदय होणारा सागर होता, उत्तम गुणांच्या हंसांसाठी सरोवर होता आणि कलांच्या कमळासाठी सूर्य होता.
शात्रवाम्भोदपवनो मानमातङ्गकेसरी । समस्तविद्यादयितस् सर्वाश्चर्यगुणाकरः
तो शत्रूंच्या समुद्राला उडवणारा वारा होता, गर्वाच्या हत्तींत सिंह होता, सर्व विद्यांचा प्रिय होता आणि अद्भुत गुणांचा खजिना होता.
शूरारिसागरक्षोभविलसन्मन्दराचलः । विलासपुष्पौघमधुस् सौभाग्यकुसुमायुधः
तो शूरांच्या शत्रूंच्या समुद्राला हालवणारा मंदार पर्वत होता, सौंदर्याच्या फुलांच्या गंधातील मधासारखा होता आणि सौभाग्याच्या फुलांनी सजलेला मदन होता.
लीलालतालास्यमरुत् साहसोत्सवकेशवः । सौजन्यकैरवशशी दुर्लीलालतिकानलः
तो क्रीडावेलीतल्या झुळुकीसारखा होता, धाडसाच्या उत्सवातला नायक होता, सज्जनतेच्या रातराणीला चंद्र होता आणि दुर्मिळ क्रीडावेलीसाठी अग्नी होता.
तस्यासीत् सुभगा भार्या लीला नाम विलासिनी । सर्वसौभाग्यवलिता कमलेवोदितावनौ
त्याची भाग्यशाली पत्नी लीलाच नावाची होती, ती अत्यंत मोहक आणि सर्व शुभ गुणांनी नटलेली होती. ती जणू पृथ्वीवर नुकतीच उमललेली कमळासारखी दिसत असे.
सर्वसम्पत्तिललिता लीलामधुरभाषिणी । सानन्दमन्दवलिता द्वितीयेन्दूदयस्मिता
ती सर्व संपत्तीने सजलेली, खेळकरपणे गोड बोलणारी, आनंदाने मंदपणे उजळणारी आणि तिचे हास्य जणू दुसऱ्या चंद्राच्या उदयासारखे होते.
अलकालिमनोहारिवदनाम्भोजशालिनी । शीताङ्गी कर्णिकागौरी जङ्गमेव सरोजिनी
अलकानगरीच्या लोकांचे मन मोहून टाकणारे तिचे कमळासारखे सुंदर मुख होते. तिचे शरीर थंड आणि अंतर कमळाच्या कुडीसारखे निर्मळ होते, जणू चालते-बोलते कमळच.
लताविलासकुन्दौघहासिनी रसशालिनी । प्रवालहस्ता पुष्पाढ्या मधुश्रीर् इव देहिनी
वेलींमध्ये उमलणाऱ्या कुंदाच्या घड्यांसारखे तिचे हास्य होते, ती रसिक होती, तिचे हात कोवळ्या कोंबासारखे आणि फुलांनी सजलेले होते. ती जणू मानवी रूपातील लक्ष्मीच होती.