जगच् चित्क्षौद्रमाधुर्यं जगच् चित्कनकाङ्गदम् । जगच् चित्पुष्पसौगन्ध्यं चिल्लताग्रफलं जगत्
हे जग म्हणजे चैतन्याच्या मधाचा गोडवा आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या सोन्याचं दागिनं आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या फुलाचा सुगंध आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या वेलेला लागलेलं फळ आहे.
चित्सत्तैव जगत्सत्ता जगत्सत्तैव चिद्वपुः । अत्र भेदविकारादि न खे मलम् इव स्थितम्
चैतन्याचं अस्तित्व म्हणजेच जगाचं अस्तित्व आहे; जगाचं अस्तित्व म्हणजेच चैतन्याचं रूप आहे. इथे भेद किंवा बदल काहीच राहत नाही, जसं आकाशात मळ राहत नाही.
इतीदं सन्मयत्वेन सद् असद् भुवनत्रयम् । अविकल्प्यतदात्मत्वात् सत्तासत्ते तद् एव वा
म्हणून अस्तित्वाच्या सत्यामुळे हे तीनही जग—खरं असो वा खोटं—ओळखता येत नाहीत, कारण त्यांची खरी ओळख एकच आहे; म्हणून अस्तित्व आणि नास्तित्व हे दोन्ही तेच आहे.
अवयवावयविताशब्दार्थौ शशशृङ्गवत् । अनुभूत्यपलापाय कल्पितौ यैर् धिग् अस्तु तान्
‘भाग’ आणि ‘पूर्ण’ या शब्दांचे अर्थ म्हणजे सशाच्या शिंगांसारखेच आहेत—जे प्रत्यक्ष अनुभव नाकारतात त्यांनी ते कल्पून ठेवले आहेत; अशा लोकांची निंदा व्हावी.
न विद्यते जगद् यत्र साद्रिद्यूर्वीनदीश्वरम् । चिदेकत्वात् प्रसङ्गस् स्यात् कस् तत्रेतरविभ्रमे
जिथे हे जगच नाही—पर्वत, पृथ्वी, नद्या आणि राजे नाहीत—कारण तिथे फक्त एकच चैतन्य आहे, तिथे 'हे' आणि 'ते' असा गोंधळ कसा निर्माण होईल?
शिलाहृदयपीनापि स्वाकाशविशदैव चित् । धत्ते ऽन्तर् अखिलं शान्तं सन्निवेशं यथा शिला
जरी चैतन्य दगडाच्या काळजासारखे घट्ट असले, तरी ते आपल्या जागेत नेहमीच स्वच्छ असते आणि त्यात सर्व शांत व्यवस्था सामावलेली असते, अगदी दगडात जशी असते तशी.
पदार्थनिकराकाशे त्वम् आकाशलवोपमः । त्वत्तामत्तात्मतातत्तासत्तोल्लेखा न सन्ति ते
वस्तूंच्या पसाऱ्यात तू आकाशातील कणासारखा आहेस; तुझ्यासाठी 'तू', 'ते', 'मी', 'स्वत्व', 'अस्तित्व' किंवा 'नास्तित्व' अशा कल्पना नाहीत.
पल्लवान्तरलेखौघसन्निवेशवद् आततम् । अन्यानन्यात्मकम् इदं धत्ते ऽन्तश् चित् स्वभावतः
पानाच्या आत अनेक रेषा जशा गुंफलेल्या असतात, तशी ही चैतन्यस्वरूप मन, आपल्या स्वभावाने, वेगळेपण आणि एकरूपता दोन्हीही आत सामावते.
समस्तकारणौघानां कारणादिपितामहम् । स्वभावतो ऽकारणात्म चित्त्वं विद्ध्य् अनुभूतितः
सर्व कारणांच्या समूहांचा मूळ कारण म्हणजेच चेतना आहे, तीच सृष्टीकर्त्यालाही जन्म देणारी आहे आणि तिचे स्वतःचे स्वरूप हे कोणत्याही कारणाशिवाय आहे, हे प्रत्यक्ष अनुभवातून जाणून घ्या.
न चासत्त्वम् अचेत्यायाश् चितो वाचापि सिध्यति । यद् अस्ति तद् उदेतीति दृष्टं बीजाद् इवाङ्कुरम्
ही चेतना जी जाणिवेच्या पलीकडची आहे, तिचे अस्तित्व नाही असे शब्दांतही सिद्ध करता येत नाही; कारण जे काही अस्तित्वात आहे, ते बियातून अंकुर फुटावा तसे प्रकट होते, हेच नेहमी दिसते.
गगनम् इव सुशून्यभेदम् अस्ति त्रिभुवनम् अङ्ग महाचितो ऽन्तर् अस्याः । परमपदमयं समस्तदृश्यं त्व् इदम् इति निश्चयवान् भवानुभूतेः
जसे आकाशात त्रैलोक्य अखंड आणि पूर्णपणे रिकामे असूनही अस्तित्वात आहे, तसेच या महान चेतनेच्या अंतरात सर्व दृश्य वस्तू खरे तर परमानंदमय अवस्थाच आहेत—हे प्रत्यक्ष अनुभूतीतून ठामपणे जाणून घ्या.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणूनच त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला, सूर्य मावळला आणि सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्यकिरण मावळताना स्नानासाठी निघाले.
जगद् आकाशम् एवेदं यथा हि व्योम्नि मौक्तिकम् । विमले भाति खात्मैव जगच् चिद्गगने तथा
हे जग म्हणजे निव्वळ आकाशच आहे, जसं आकाशात मोती चमकतो, तसंच शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात हे जग उजळून दिसतं.
अनुत्कीर्णैव भातीव त्रिजगत्सालभञ्जिका । चित्स्तम्भे न च सोत्कीर्णा न चोत्कर्तात्र विद्यते
जसं खांबावर कोरलेली अप्सरा वेगळी आहे असं वाटतं, पण ती खरं तर वेगळी नसते, तसंच चैतन्याच्या खांबात ना कोरणारा आहे, ना कोरलेलं काही आहे.
समुद्रे ऽन्तर् जलास्पन्दास् स्वभावाद् अच्युता अपि । विदि वेद्या भवन्तीव परे दृश्यविदस् तथा
समुद्रातल्या लाटा जशा त्यांच्या मूळ स्वरूपात बदलत नाहीत, पण तरीही नैसर्गिकपणे उमटल्यासारख्या वाटतात, तसंच परब्रह्मात ज्ञाता आणि ज्ञेय वेगळे दिसतात, पण प्रत्यक्षात तसं नसतं.
जलान्तर्गतसूर्याभाजालकारचनान्य् अपि । जगद्भानं प्रति स्थूलान्य् अणुं प्रति यथाचलाः
पाण्यात उमटणाऱ्या सूर्यकिरणांच्या प्रतिमा जगाला ठोस वाटतात, पण कणापुरत्या त्या काहीच नाहीत; तसंच या जगाचं स्वरूप आहे.
जगद्भानम् अभानाभं ब्रह्मणो ऽव्यतिरेकतः । जलसूर्यांशुजालं तु व्यतिरेकानुभूतिदम्
हे जग जणू काही प्रकट किंवा अप्रकट नाही, ते ब्रह्मापासून वेगळं नाही; जसं पाण्यावर सूर्यकिरणांची जाळं वेगळी दिसते, तसं हे जग भासतं.
अनुभूतान्य् अपीमानि जगति व्योमरूपिणि । पृथ्व्यादीनि न सन्त्य् एव स्वप्नसङ्कल्पयोर् इव
या आकाशासारख्या जगात पृथ्वी वगैरे तत्त्वं जरी अनुभवायला येतात, तरी ती खरंतर अस्तित्वात नाहीत—जशी स्वप्नात किंवा कल्पनेत गोष्टी असतात.
पिण्डग्रहे सद् इत्य् अस्मिन् विज्ञानाकाशरूपिणि । मरुनद्यां जलम् इव न सम्भवति कुत्रचित्
वस्तू खरी आहेत असं वाटणाऱ्या या चैतन्यरूप आकाशात, प्रत्यक्षात काहीच निर्माण होत नाही—जसं मृगजळात पाणी नसतं.
जगत्य् अपिण्डग्राहे ऽस्मिन् गन्धर्वनगरोपमे । मरौ सरिद् इवाभाति दृश्यता भ्रान्तिरूपिणी
जिथे वस्तूंचं ग्रहण नाही, अशा या जगात, जे गंधर्वांच्या नगरीसारखं आहे, तिथे दिसणाऱ्या गोष्टी मृगजळातल्या नदीसारख्या आहेत—फक्त भ्रमासारख्या दिसतात.
स्वप्नाद्रिणेव जगता तुलादेशौ न कौचन । पूरितौ कलनोन्मुक्ता दृश्यश्रीर् व्योम केवलम्
जसा स्वप्नातला डोंगर खरा नसतो, तसंच या जगातही काही खरे माप किंवा तोल नाहीत. डोळ्यांना दिसणाऱ्या सर्व गोष्टी फक्त आकाशासारख्या आहेत, त्या फक्त कल्पनेने भरलेल्या आहेत, प्रत्यक्षात त्यांना काही आधार नाही.
वर्जयित्वाज्ञविज्ञातजगच्छब्दार्थभावनम् । जगद्ब्रह्मखशब्दानाम् अर्थे नास्त्य् एव भिन्नता
अज्ञानी लोकांनी 'जगत' आणि 'ब्रह्म' या शब्दांचे अर्थ वेगळे समजून घेतले, हे सोडून दिलं तर 'जगत', 'ब्रह्म' आणि 'आकाश' या शब्दांचा अर्थ खऱ्या अर्थाने वेगळा नाही.
इदं त्व् अचेत्यचिन्मात्रभानोर् भानं नभः प्रति । तथा सूक्ष्मं यथा मेघं प्रति सङ्कल्पवारिदः
हे तेज म्हणजे केवळ जाणीव आणि अज्ञान यांचं चमकणं आहे. हे आकाशाशी अगदी तसंच सूक्ष्मपणे जोडलेलं आहे, जसं कल्पनेतला मेघ खऱ्या मेघाशी सूक्ष्मपणे जोडलेला असतो.
यथा स्वप्नपुरं स्वच्छं जाग्रत्पुरवरं प्रति । तथा जगद् इदं स्वच्छं सङ्कल्पितजगत् प्रति
जसा स्वप्नातला शहर जागेपणीच्या शहरापेक्षा स्वच्छ वाटतो, तसंच हे जगही कल्पनेतल्या जगापेक्षा स्वच्छ आणि स्पष्ट वाटतं.
तस्माद् अचेत्यचिद्रूपं जगद् व्योमैव केवलम् । शून्यौ व्योमजगच्छब्दौ पर्यायौ विद्धि चिन्मयौ
म्हणून हे जग जड आणि चेतन असं दिसत असलं, तरी ते खरं तर फक्त शुद्ध आकाशच आहे. 'शून्य' आणि 'आकाशजगत' हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, आणि ते पूर्णपणे चैतन्यमय आहेत, असं समज.
तस्मान् न किञ्चिद् उत्पन्नं जगदादीह दृश्यकम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यथास्थितम् अवस्थितम्
म्हणून इथे काहीच उत्पन्न झालेलं नाही—ना हे जग, ना त्याची सुरुवात, ना काही दिसणारं. ते जसं आहे तसं, नाव न घेता, प्रकट न होता, तसंच राहिलं आहे.
जगद् एव महाकाशं चिदाकाशम् अभित्तिमत् । तद् देशस्याणुमात्रस्य तुलायाश् चाप्रपूरकम्
हे जग म्हणजेच मोठं आकाश आहे, चैतन्याचं आकाश आहे, ज्याला कुठलाही भेद नाही. ते अगदी लहान जागेसारखं किंवा कधीच भरू न येणाऱ्या तराजूसारखं आहे.
आकाशरूपम् एवाच्छं पिण्डग्रहविवर्जितम् । व्योम्नि व्योममयं चित्रं सङ्कल्पपुरवत् स्थितम्
ते पूर्णपणे आकाशासारखंच आहे, निर्मळ आहे, आणि कुठल्याही आकाराला धरून ठेवत नाही. त्या आकाशात, आकाशातूनच बनलेली एक सुंदर कल्पना उभी आहे, जशी कल्पनेतलं एखादं शहर असावं.
अत्रेदं मण्डपाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । निस्सन्देहो यथैषो ऽर्थश् चित्ते विश्रान्तिम् एति ते
इथे कानाला आनंद देणारी मंडपाची गोष्ट ऐक, जीमुळे हा अर्थ नक्कीच तुझ्या मनाला शांतता देईल.
सद्बोधवृद्धये ब्रह्मन् समासेन वदाशु मे । मण्डपाख्यानम् अखिलं येन बोधो विवर्धते
हे ब्रह्मन्, खरी समज वाढावी म्हणून, कृपया लवकरच मला संक्षिप्तपणे ती मंडपाची सर्व गोष्ट सांग, ज्यामुळे ज्ञान वाढते.