स्वयं विलक्षणस्पन्दश् चिद्वायुर् अजडात्मकः । स्वयं विचित्रवलनं चिद्वारि न निखातगम्
चेतनेच्या अनोख्या लहरी आपोआपच उमटतात, ती चेतनेची वारे जडपणाशिवाय असतात; चेतनेच्या रंगीबेरंगी हालचाली आपोआपच वाहतात, ती चेतनेची पाणी कुठल्याही मर्यादेत अडकत नाहीत.
स्वयं विचित्रधातूच्चैश् चिच्छृङ्गम् अपनिर्मितम् । स्वयं चित्ररसोल्लासा चिज्ज्योत्स्ना सततोदिता
चेतनेचा अद्भुत असा शिखर आपोआपच उंचावतो, कुणी घडवलेला नसतो; चेतनेचा सुंदर असा प्रकाश नेहमीच चमकत राहतो, तो नेहमीच प्रकट असतो.
स्वयं सदैव प्रकटश् चिदालोको ऽमलात्मकः । स्वयम् अस्तङ्गतेवाज्ञे ज्ञे ज्ञानाद् उदिता चितिः
चैतन्याचा प्रकाश हा नेहमीच आपोआप प्रकट होणारा आणि निर्मळ असतो. ज्ञानामुळे तो जाणणाऱ्याच्या ठिकाणी उगवतो, आणि अज्ञानामुळे जणू काही तो मावळतो असे वाटते.
स्वयं जडेषु जाड्येन पदं सौषुप्तम् आगता । स्वयं स्पन्दि तथास्पन्दि चित्त्वाच् चितिमहानभः
स्वतःच्या जडपणामुळे, जड वस्तूंमध्ये ती सुषुप्तीची अवस्था प्राप्त करते. आणि स्वतःच्या हालचालीने किंवा स्थैर्याने, चैतन्याचे विशाल आकाश कधी मन होते, तर कधी शुद्ध चैतन्य म्हणूनच राहते.
चित्प्रकाशप्रकाशो हि जगद् अस्ति च नास्ति च । चिदाकाशैकशून्यत्वं जगद् अस्ति च नास्ति च
चैतन्याच्या प्रकाशामुळेच हे जग आहे असेही वाटते, आणि नाही असेही वाटते. चैतन्याच्या आकाशासारख्या शून्यतेमुळे हे जग आहे आणि नाहीसुद्धा.
चिदालोकमहारूपं जगद् अस्ति च नास्ति च । चिन्मारुतघनस्पन्दो जगद् अस्ति न चास्ति च
चैतन्याच्या प्रकाशाच्या महान रूपात हे जग आहे असेही वाटते आणि नाही असेही वाटते. चैतन्याच्या घन वाऱ्याच्या स्पंदनात हे जग आहे आणि नाहीसुद्धा.
चिद्घनध्वान्तकृष्णत्वं जगद् अस्ति च नास्ति च । चिदर्कालोकदिवसो जगद् अस्ति न चास्ति च
चैतन्याच्या घन अंधारासारखी ही सृष्टी आहे आणि नाहीसुद्धा; चैतन्याच्या सूर्यप्रकाशासारखी ही सृष्टी आहे आणि नाहीसुद्धा.
चित्कज्जलरजश्शैलपरमाणुर् जगद्भ्रमः । चिदग्न्यौष्ण्यं जगल्लेखा जगच् चिच्छङ्खशुक्लता
चैतन्याच्या धुळीसारखं, डोंगर किंवा कण म्हणून, सृष्टीचं भ्रम आहे; चैतन्याच्या अग्नीच्या उष्णतेसारखं, सृष्टीचं तेज आहे; चैतन्याच्या शंखाच्या शुभ्रतेसारखं, सृष्टीचं उजळपण आहे.
जगच् चिच्छैलजठरं चिज्जलद्रवता जगत् । जगच् चिदिक्षुमाधुर्यं चित्क्षीरस्निग्धता जगत्
चैतन्याच्या डोंगराच्या पोटासारखी सृष्टी आहे; पाण्याच्या ओलाव्यासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; ऊसाच्या गोडपणासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; दूधाच्या मऊपणासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे.
जगच् चिद्धिमशीतत्वं चिज्ज्वालाज्वलनं जगत् । जगच् चित्सर्पिषि स्नेहो वीचिश् चित्सरितो जगत्
हिमाच्या गारव्यासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; ज्वाळेच्या जळण्यासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; तुपाच्या स्निग्धतेसारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; आणि चैतन्याच्या नदीतील लाटेसारखी सृष्टी आहे.
जगच् चित्क्षौद्रमाधुर्यं जगच् चित्कनकाङ्गदम् । जगच् चित्पुष्पसौगन्ध्यं चिल्लताग्रफलं जगत्
हे जग म्हणजे चैतन्याच्या मधाचा गोडवा आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या सोन्याचं दागिनं आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या फुलाचा सुगंध आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या वेलेला लागलेलं फळ आहे.
चित्सत्तैव जगत्सत्ता जगत्सत्तैव चिद्वपुः । अत्र भेदविकारादि न खे मलम् इव स्थितम्
चैतन्याचं अस्तित्व म्हणजेच जगाचं अस्तित्व आहे; जगाचं अस्तित्व म्हणजेच चैतन्याचं रूप आहे. इथे भेद किंवा बदल काहीच राहत नाही, जसं आकाशात मळ राहत नाही.
इतीदं सन्मयत्वेन सद् असद् भुवनत्रयम् । अविकल्प्यतदात्मत्वात् सत्तासत्ते तद् एव वा
म्हणून अस्तित्वाच्या सत्यामुळे हे तीनही जग—खरं असो वा खोटं—ओळखता येत नाहीत, कारण त्यांची खरी ओळख एकच आहे; म्हणून अस्तित्व आणि नास्तित्व हे दोन्ही तेच आहे.
अवयवावयविताशब्दार्थौ शशशृङ्गवत् । अनुभूत्यपलापाय कल्पितौ यैर् धिग् अस्तु तान्
‘भाग’ आणि ‘पूर्ण’ या शब्दांचे अर्थ म्हणजे सशाच्या शिंगांसारखेच आहेत—जे प्रत्यक्ष अनुभव नाकारतात त्यांनी ते कल्पून ठेवले आहेत; अशा लोकांची निंदा व्हावी.
न विद्यते जगद् यत्र साद्रिद्यूर्वीनदीश्वरम् । चिदेकत्वात् प्रसङ्गस् स्यात् कस् तत्रेतरविभ्रमे
जिथे हे जगच नाही—पर्वत, पृथ्वी, नद्या आणि राजे नाहीत—कारण तिथे फक्त एकच चैतन्य आहे, तिथे 'हे' आणि 'ते' असा गोंधळ कसा निर्माण होईल?
शिलाहृदयपीनापि स्वाकाशविशदैव चित् । धत्ते ऽन्तर् अखिलं शान्तं सन्निवेशं यथा शिला
जरी चैतन्य दगडाच्या काळजासारखे घट्ट असले, तरी ते आपल्या जागेत नेहमीच स्वच्छ असते आणि त्यात सर्व शांत व्यवस्था सामावलेली असते, अगदी दगडात जशी असते तशी.
पदार्थनिकराकाशे त्वम् आकाशलवोपमः । त्वत्तामत्तात्मतातत्तासत्तोल्लेखा न सन्ति ते
वस्तूंच्या पसाऱ्यात तू आकाशातील कणासारखा आहेस; तुझ्यासाठी 'तू', 'ते', 'मी', 'स्वत्व', 'अस्तित्व' किंवा 'नास्तित्व' अशा कल्पना नाहीत.
पल्लवान्तरलेखौघसन्निवेशवद् आततम् । अन्यानन्यात्मकम् इदं धत्ते ऽन्तश् चित् स्वभावतः
पानाच्या आत अनेक रेषा जशा गुंफलेल्या असतात, तशी ही चैतन्यस्वरूप मन, आपल्या स्वभावाने, वेगळेपण आणि एकरूपता दोन्हीही आत सामावते.
समस्तकारणौघानां कारणादिपितामहम् । स्वभावतो ऽकारणात्म चित्त्वं विद्ध्य् अनुभूतितः
सर्व कारणांच्या समूहांचा मूळ कारण म्हणजेच चेतना आहे, तीच सृष्टीकर्त्यालाही जन्म देणारी आहे आणि तिचे स्वतःचे स्वरूप हे कोणत्याही कारणाशिवाय आहे, हे प्रत्यक्ष अनुभवातून जाणून घ्या.
न चासत्त्वम् अचेत्यायाश् चितो वाचापि सिध्यति । यद् अस्ति तद् उदेतीति दृष्टं बीजाद् इवाङ्कुरम्
ही चेतना जी जाणिवेच्या पलीकडची आहे, तिचे अस्तित्व नाही असे शब्दांतही सिद्ध करता येत नाही; कारण जे काही अस्तित्वात आहे, ते बियातून अंकुर फुटावा तसे प्रकट होते, हेच नेहमी दिसते.
गगनम् इव सुशून्यभेदम् अस्ति त्रिभुवनम् अङ्ग महाचितो ऽन्तर् अस्याः । परमपदमयं समस्तदृश्यं त्व् इदम् इति निश्चयवान् भवानुभूतेः
जसे आकाशात त्रैलोक्य अखंड आणि पूर्णपणे रिकामे असूनही अस्तित्वात आहे, तसेच या महान चेतनेच्या अंतरात सर्व दृश्य वस्तू खरे तर परमानंदमय अवस्थाच आहेत—हे प्रत्यक्ष अनुभूतीतून ठामपणे जाणून घ्या.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणूनच त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला, सूर्य मावळला आणि सभेतील लोकांनी नमस्कार करून, सूर्यकिरण मावळताना स्नानासाठी निघाले.
जगद् आकाशम् एवेदं यथा हि व्योम्नि मौक्तिकम् । विमले भाति खात्मैव जगच् चिद्गगने तथा
हे जग म्हणजे निव्वळ आकाशच आहे, जसं आकाशात मोती चमकतो, तसंच शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात हे जग उजळून दिसतं.
अनुत्कीर्णैव भातीव त्रिजगत्सालभञ्जिका । चित्स्तम्भे न च सोत्कीर्णा न चोत्कर्तात्र विद्यते
जसं खांबावर कोरलेली अप्सरा वेगळी आहे असं वाटतं, पण ती खरं तर वेगळी नसते, तसंच चैतन्याच्या खांबात ना कोरणारा आहे, ना कोरलेलं काही आहे.
समुद्रे ऽन्तर् जलास्पन्दास् स्वभावाद् अच्युता अपि । विदि वेद्या भवन्तीव परे दृश्यविदस् तथा
समुद्रातल्या लाटा जशा त्यांच्या मूळ स्वरूपात बदलत नाहीत, पण तरीही नैसर्गिकपणे उमटल्यासारख्या वाटतात, तसंच परब्रह्मात ज्ञाता आणि ज्ञेय वेगळे दिसतात, पण प्रत्यक्षात तसं नसतं.
जलान्तर्गतसूर्याभाजालकारचनान्य् अपि । जगद्भानं प्रति स्थूलान्य् अणुं प्रति यथाचलाः
पाण्यात उमटणाऱ्या सूर्यकिरणांच्या प्रतिमा जगाला ठोस वाटतात, पण कणापुरत्या त्या काहीच नाहीत; तसंच या जगाचं स्वरूप आहे.
जगद्भानम् अभानाभं ब्रह्मणो ऽव्यतिरेकतः । जलसूर्यांशुजालं तु व्यतिरेकानुभूतिदम्
हे जग जणू काही प्रकट किंवा अप्रकट नाही, ते ब्रह्मापासून वेगळं नाही; जसं पाण्यावर सूर्यकिरणांची जाळं वेगळी दिसते, तसं हे जग भासतं.
अनुभूतान्य् अपीमानि जगति व्योमरूपिणि । पृथ्व्यादीनि न सन्त्य् एव स्वप्नसङ्कल्पयोर् इव
या आकाशासारख्या जगात पृथ्वी वगैरे तत्त्वं जरी अनुभवायला येतात, तरी ती खरंतर अस्तित्वात नाहीत—जशी स्वप्नात किंवा कल्पनेत गोष्टी असतात.
पिण्डग्रहे सद् इत्य् अस्मिन् विज्ञानाकाशरूपिणि । मरुनद्यां जलम् इव न सम्भवति कुत्रचित्
वस्तू खरी आहेत असं वाटणाऱ्या या चैतन्यरूप आकाशात, प्रत्यक्षात काहीच निर्माण होत नाही—जसं मृगजळात पाणी नसतं.
जगत्य् अपिण्डग्राहे ऽस्मिन् गन्धर्वनगरोपमे । मरौ सरिद् इवाभाति दृश्यता भ्रान्तिरूपिणी
जिथे वस्तूंचं ग्रहण नाही, अशा या जगात, जे गंधर्वांच्या नगरीसारखं आहे, तिथे दिसणाऱ्या गोष्टी मृगजळातल्या नदीसारख्या आहेत—फक्त भ्रमासारख्या दिसतात.