चित्त्वात् स्वशक्तिकचनं यद् अहम्भावनं चितेः । जीवस् स्पन्दात्मकर्मात्मा भविष्यदभिधो ह्य् असौ
चेतनेतून तिचीच एक शक्ती निर्माण होते, ती म्हणजे 'मी' असं वाटणं. ह्यालाच जीव म्हणतात. त्याचं स्वरूप स्पंदन आणि कृती असतं, आणि पुढे त्याला ह्याच नावाने ओळखलं जातं.
यच् चिच् चित्त्वेन कलनं स्वसम्पाद्याभिधार्थदिक् । व्यवच्छेदविकारैस् तद् भिद्यते ऽतो न विद्यते
ज्या गोष्टीला आपण चैतन्य किंवा मन म्हणतो, तिच्या स्वतःच्या कल्पना, नावे आणि अर्थ असतात. त्या वेगवेगळ्या भेदांनी आणि बदलांनी विभागल्या जातात, म्हणून ती वस्तुतः खरं अस्तित्वात नाही.
चित्स्पन्दरूपिणोर् अस्ति न भेदः कर्तृकर्मणोः । स्पन्दमात्रं भवेत् कर्म स एव पुरुषस् स्मृतः
चैतन्याच्या स्पंदनरूपात करणारा आणि कृती यांच्यात काही भेद नाही. कृती म्हणजे फक्त स्पंदनच आहे, आणि ह्यालाच पुरुष असं म्हटलं जातं.
जीवश् चित्त्वे परिस्पन्दः पुंसां चित्तं स एव च । मनस् त्व् इन्द्रियरूपं सन् नानानानैव गच्छति
चेतनेतील स्पंदन म्हणजेच जीव, आणि तोच माणसांचं मन आहे. मन हे इंद्रियांच्या स्वरूपाचं असल्यामुळे ते अनेक प्रकारे फिरतं.
शान्ताशेषविशेषं हि चित्प्रकाशच्छटा जगत् । कार्यकारणतादित्वं तस्माद् अन्यन् न विद्यते
शांत, सर्व भेदरहित अशी चेतनेची ज्योतीच हे जग आहे; कारण-परिणाम वगैरे दुसरे काहीही यात वेगळे नाही.
अच्छेद्यो ऽहम् अदाह्यो ऽहम् अक्लेद्यो ऽशोष्य एव च । नित्यस् सततगस् स्थाणुर् अचलो ऽहम् इति स्थितम्
मी तुटत नाही, जळत नाही, ओलावत नाही, वाळवतही येत नाही; मी सदैव आहे, कायम आहे, स्थिर आहे, हलत नाही — हे निश्चित आहे.
विवदन्ते यथा ह्य् अत्र विवदन्तु तथा भ्रमैः । भ्रमन्तो न वयं त्व् एते जाता विगतविभ्रमाः
इथे लोक जसे वाद घालतात, तसे त्यांनी भ्रमात राहून वाद घालू द्यावेत; आपण मात्र असे भटकत नाही, कारण ज्यांचा भ्रम नाही तेच खरे जन्मले आहेत.
दृश्ये मूर्ते ऽज्ञसंरूढे विकारादि पृथग् भवेत् । नामूर्ते तज्ज्ञकचिते चित्खे सदसदात्मनि
दृश्य आणि आकार असलेल्या गोष्टींमध्ये, अज्ञान पक्के झाले की, बदल वगैरे भेद दिसतात; पण निराकार, त्या जाणणाऱ्या चेतनेत, चेतनेच्या आकाशात, अस्तित्व-अनस्तित्वाच्या मूळात असे भेद नसतात.
चित्तरुश् चेत्यरसतश् शक्तीः कालादिनामिकाः । तनोत्य् आकाशविशदाश् चिन्मधुश्रीस् स्वमञ्जरीः
चेतनेच्या किरणांनी, वस्तूंच्या स्वादातून, काळ वगैरे शक्ती निर्माण होतात; चेतनेच्या निर्मळ आकाशातून, चेतनेच्या मधासारख्या आनंदातून, तिच्या स्वतःच्या फुलांचा उमाळा येतो.
स्वयं विचित्रं स्फुरति चित्कर्मुकम् अनाहतम् । स्वयं विचित्रं कचति चिद्रत्नम् अपकारणम्
चेतनेचा अद्भुत असा धनुष्य आपोआपच चमकत असतो, कुणी वाजवलेले नसतानाही; चेतनेचा विलक्षण रत्न आपोआपच कार्य करतो, कुठलाही कारण नसतानाही.
स्वयं विलक्षणस्पन्दश् चिद्वायुर् अजडात्मकः । स्वयं विचित्रवलनं चिद्वारि न निखातगम्
चेतनेच्या अनोख्या लहरी आपोआपच उमटतात, ती चेतनेची वारे जडपणाशिवाय असतात; चेतनेच्या रंगीबेरंगी हालचाली आपोआपच वाहतात, ती चेतनेची पाणी कुठल्याही मर्यादेत अडकत नाहीत.
स्वयं विचित्रधातूच्चैश् चिच्छृङ्गम् अपनिर्मितम् । स्वयं चित्ररसोल्लासा चिज्ज्योत्स्ना सततोदिता
चेतनेचा अद्भुत असा शिखर आपोआपच उंचावतो, कुणी घडवलेला नसतो; चेतनेचा सुंदर असा प्रकाश नेहमीच चमकत राहतो, तो नेहमीच प्रकट असतो.
स्वयं सदैव प्रकटश् चिदालोको ऽमलात्मकः । स्वयम् अस्तङ्गतेवाज्ञे ज्ञे ज्ञानाद् उदिता चितिः
चैतन्याचा प्रकाश हा नेहमीच आपोआप प्रकट होणारा आणि निर्मळ असतो. ज्ञानामुळे तो जाणणाऱ्याच्या ठिकाणी उगवतो, आणि अज्ञानामुळे जणू काही तो मावळतो असे वाटते.
स्वयं जडेषु जाड्येन पदं सौषुप्तम् आगता । स्वयं स्पन्दि तथास्पन्दि चित्त्वाच् चितिमहानभः
स्वतःच्या जडपणामुळे, जड वस्तूंमध्ये ती सुषुप्तीची अवस्था प्राप्त करते. आणि स्वतःच्या हालचालीने किंवा स्थैर्याने, चैतन्याचे विशाल आकाश कधी मन होते, तर कधी शुद्ध चैतन्य म्हणूनच राहते.
चित्प्रकाशप्रकाशो हि जगद् अस्ति च नास्ति च । चिदाकाशैकशून्यत्वं जगद् अस्ति च नास्ति च
चैतन्याच्या प्रकाशामुळेच हे जग आहे असेही वाटते, आणि नाही असेही वाटते. चैतन्याच्या आकाशासारख्या शून्यतेमुळे हे जग आहे आणि नाहीसुद्धा.
चिदालोकमहारूपं जगद् अस्ति च नास्ति च । चिन्मारुतघनस्पन्दो जगद् अस्ति न चास्ति च
चैतन्याच्या प्रकाशाच्या महान रूपात हे जग आहे असेही वाटते आणि नाही असेही वाटते. चैतन्याच्या घन वाऱ्याच्या स्पंदनात हे जग आहे आणि नाहीसुद्धा.
चिद्घनध्वान्तकृष्णत्वं जगद् अस्ति च नास्ति च । चिदर्कालोकदिवसो जगद् अस्ति न चास्ति च
चैतन्याच्या घन अंधारासारखी ही सृष्टी आहे आणि नाहीसुद्धा; चैतन्याच्या सूर्यप्रकाशासारखी ही सृष्टी आहे आणि नाहीसुद्धा.
चित्कज्जलरजश्शैलपरमाणुर् जगद्भ्रमः । चिदग्न्यौष्ण्यं जगल्लेखा जगच् चिच्छङ्खशुक्लता
चैतन्याच्या धुळीसारखं, डोंगर किंवा कण म्हणून, सृष्टीचं भ्रम आहे; चैतन्याच्या अग्नीच्या उष्णतेसारखं, सृष्टीचं तेज आहे; चैतन्याच्या शंखाच्या शुभ्रतेसारखं, सृष्टीचं उजळपण आहे.
जगच् चिच्छैलजठरं चिज्जलद्रवता जगत् । जगच् चिदिक्षुमाधुर्यं चित्क्षीरस्निग्धता जगत्
चैतन्याच्या डोंगराच्या पोटासारखी सृष्टी आहे; पाण्याच्या ओलाव्यासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; ऊसाच्या गोडपणासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; दूधाच्या मऊपणासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे.
जगच् चिद्धिमशीतत्वं चिज्ज्वालाज्वलनं जगत् । जगच् चित्सर्पिषि स्नेहो वीचिश् चित्सरितो जगत्
हिमाच्या गारव्यासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; ज्वाळेच्या जळण्यासारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; तुपाच्या स्निग्धतेसारखी सृष्टी चैतन्यात आहे; आणि चैतन्याच्या नदीतील लाटेसारखी सृष्टी आहे.
जगच् चित्क्षौद्रमाधुर्यं जगच् चित्कनकाङ्गदम् । जगच् चित्पुष्पसौगन्ध्यं चिल्लताग्रफलं जगत्
हे जग म्हणजे चैतन्याच्या मधाचा गोडवा आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या सोन्याचं दागिनं आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या फुलाचा सुगंध आहे; हे जग म्हणजे चैतन्याच्या वेलेला लागलेलं फळ आहे.
चित्सत्तैव जगत्सत्ता जगत्सत्तैव चिद्वपुः । अत्र भेदविकारादि न खे मलम् इव स्थितम्
चैतन्याचं अस्तित्व म्हणजेच जगाचं अस्तित्व आहे; जगाचं अस्तित्व म्हणजेच चैतन्याचं रूप आहे. इथे भेद किंवा बदल काहीच राहत नाही, जसं आकाशात मळ राहत नाही.
इतीदं सन्मयत्वेन सद् असद् भुवनत्रयम् । अविकल्प्यतदात्मत्वात् सत्तासत्ते तद् एव वा
म्हणून अस्तित्वाच्या सत्यामुळे हे तीनही जग—खरं असो वा खोटं—ओळखता येत नाहीत, कारण त्यांची खरी ओळख एकच आहे; म्हणून अस्तित्व आणि नास्तित्व हे दोन्ही तेच आहे.
अवयवावयविताशब्दार्थौ शशशृङ्गवत् । अनुभूत्यपलापाय कल्पितौ यैर् धिग् अस्तु तान्
‘भाग’ आणि ‘पूर्ण’ या शब्दांचे अर्थ म्हणजे सशाच्या शिंगांसारखेच आहेत—जे प्रत्यक्ष अनुभव नाकारतात त्यांनी ते कल्पून ठेवले आहेत; अशा लोकांची निंदा व्हावी.
न विद्यते जगद् यत्र साद्रिद्यूर्वीनदीश्वरम् । चिदेकत्वात् प्रसङ्गस् स्यात् कस् तत्रेतरविभ्रमे
जिथे हे जगच नाही—पर्वत, पृथ्वी, नद्या आणि राजे नाहीत—कारण तिथे फक्त एकच चैतन्य आहे, तिथे 'हे' आणि 'ते' असा गोंधळ कसा निर्माण होईल?
शिलाहृदयपीनापि स्वाकाशविशदैव चित् । धत्ते ऽन्तर् अखिलं शान्तं सन्निवेशं यथा शिला
जरी चैतन्य दगडाच्या काळजासारखे घट्ट असले, तरी ते आपल्या जागेत नेहमीच स्वच्छ असते आणि त्यात सर्व शांत व्यवस्था सामावलेली असते, अगदी दगडात जशी असते तशी.
पदार्थनिकराकाशे त्वम् आकाशलवोपमः । त्वत्तामत्तात्मतातत्तासत्तोल्लेखा न सन्ति ते
वस्तूंच्या पसाऱ्यात तू आकाशातील कणासारखा आहेस; तुझ्यासाठी 'तू', 'ते', 'मी', 'स्वत्व', 'अस्तित्व' किंवा 'नास्तित्व' अशा कल्पना नाहीत.
पल्लवान्तरलेखौघसन्निवेशवद् आततम् । अन्यानन्यात्मकम् इदं धत्ते ऽन्तश् चित् स्वभावतः
पानाच्या आत अनेक रेषा जशा गुंफलेल्या असतात, तशी ही चैतन्यस्वरूप मन, आपल्या स्वभावाने, वेगळेपण आणि एकरूपता दोन्हीही आत सामावते.
समस्तकारणौघानां कारणादिपितामहम् । स्वभावतो ऽकारणात्म चित्त्वं विद्ध्य् अनुभूतितः
सर्व कारणांच्या समूहांचा मूळ कारण म्हणजेच चेतना आहे, तीच सृष्टीकर्त्यालाही जन्म देणारी आहे आणि तिचे स्वतःचे स्वरूप हे कोणत्याही कारणाशिवाय आहे, हे प्रत्यक्ष अनुभवातून जाणून घ्या.
न चासत्त्वम् अचेत्यायाश् चितो वाचापि सिध्यति । यद् अस्ति तद् उदेतीति दृष्टं बीजाद् इवाङ्कुरम्
ही चेतना जी जाणिवेच्या पलीकडची आहे, तिचे अस्तित्व नाही असे शब्दांतही सिद्ध करता येत नाही; कारण जे काही अस्तित्वात आहे, ते बियातून अंकुर फुटावा तसे प्रकट होते, हेच नेहमी दिसते.