देहयष्टिम् इमां देव धारयन्त इमे वयम् । खिन्नाः खेदपरिम्लाने विभो रामे सुते तव
देवा, आम्ही फक्त हे शरीर चालवत आहोत, कारण तुझ्या पुत्र रामामुळे आम्ही सगळे थकून गेलो आहोत.
रामो राजीवपत्त्राक्षो यतः प्रभृति चागतः । सविप्रस् तीर्थयात्रायास् ततः प्रभृति दुर्मनाः
राजीवाच्या पाकळ्यांसारखी डोळे असलेला राम जेव्हा ऋषींसोबत तीर्थयात्रेवरून परतला, तेव्हापासून त्याच्या मनात खूप अस्वस्थता आहे.
यत्नप्रार्थनयास्माकं निजव्यापारम् आह्निकम् । सायम् अम्लानवदनः करोति न करोति वा
आम्ही कितीही विनवले, प्रयत्न केले तरी तो संध्याकाळी आपली रोजची कामं उदास चेहऱ्याने करतो, कधी कधी तर ती करतोच नाही.
स्नानदेवार्चनाचारपर्यन्ते परिखेदवान् । प्रार्थितो ऽपि हि ना तृप्तेर् अश्नात्य् अशनम् ईश्वरः
स्नान, देवपूजा आणि योग्य वागणूक यानंतरही तो थकलेलाच असतो; कितीही सांगितलं तरी, तो समाधानाने जेवत नाही, हे प्रभो.
लोलान्तःपुरनारीभिः कृतदोलाभिर् अङ्गने । न च क्रीडति लीलाभिर् धराद्भिर् इव चातकः
अंतःपुरातील स्त्रिया अंगणात झुल्यावर झुलवत असतात, तरीही तो त्यांच्या खेळात भाग घेत नाही, जणू पृथ्वीवरील सुखांकडे दुर्लक्ष करणारा चातक पक्ष्यासारखा.
माणिक्यमुक्तासम्प्रोता केयूरकटकावली । नानन्दयति तं राजन् द्यौः पातविवशं यथा
माणिक आणि मोत्यांनी जडवलेली कंकणे, बाजूबंद याने त्याला आनंद होत नाही, राजन, जणू आकाशातून पडणाऱ्याला आकाशाचा आनंद वाटत नाही.
क्रीडद्वधूविलोलेषु वहत्कुसुमवायुषु । लतावलयगेहेषु भवत्य् अतिविषादवान्
खेळणाऱ्या, चंचल स्त्रियांच्या संगतीत, फुलांनी भरलेल्या वाऱ्यात, वेलींनी वेढलेल्या बगिच्यांमध्येही तो मनातून फारच खचून जातो.
यद् रम्यम् उचितं स्वादु पेशलं चित्तहारि वा । बाष्पपूरेक्षण इव तेनैव परिखिद्यते
जे काही मनाला आनंद देणारे, योग्य, गोड, आकर्षक वाटते, त्याच्यामुळेही तो थकतो, जणू डोळ्यांत अश्रू भरले आहेत.
किम् इमा दुःखदायिन्यः प्रस्फुरन्ति पुरोगताः । इति नृत्तविलासेषु कामिनीः परिनिन्दति
नृत्य आणि हसण्याच्या गोंधळातही तो त्या स्त्रियांना दोष देतो, 'या दुःख देणाऱ्या माझ्यासमोर का येतात?' असे म्हणतो.
भोजनं शयनं स्नानं विलासं पानम् आसनम् । उन्मत्तचेष्टितम् इव नाभिनन्दति निन्दितम्
भोजन, झोप, स्नान, करमणूक, पान किंवा आसन यांत त्याला काहीच गोडी वाटत नाही; वेड्याच्या वागण्यासारखे वाटून तो त्यांना न आवडतो, न निंदा करतो.
किं सम्पदा किं विपदा किं गेहेन किम् ईहितैः । सर्वम् एवासद् इत्य् उक्त्वा तूष्णीम् एको ऽवतिष्ठते
तो म्हणतो, 'संपत्तीचा काय उपयोग, दुःखाचं काय, घराचं काय, आणि प्रयत्नांचं काय? हे सगळं खोटं आहे,' असं म्हणून तो एकटा शांत बसतो.
नोदेति परिहासेषु न भोगेषु निमज्जति । न च तिष्ठति कार्येषु मौनम् एवावलम्बते
तो कुणासोबत हसण्यात भाग घेत नाही, सुखभोगात गुंतत नाही, किंवा कोणत्याही कामात रमतो नाही—फक्त मौन पाळतो.
विलोलालकवल्लर्यो हेलावलितलोचनाः । नानन्दयन्ति तं नार्यो मृग्यो वनतरुं यथा
लांब केस आणि खेळकर नजरा असलेल्या स्त्रिया त्याला आनंद देत नाहीत, जसं हरणांना जंगलातलं एखादं झाड आवडत नाही.
एकान्तेषु दिगन्तेषु तीरेषु विपिनेषु च । रतिम् आयात्य् अरण्येषु विक्रीतवद् अजन्तुषु
एकांत स्थळी, क्षितिजावर, नदीच्या काठी किंवा जंगलात, तो जंगली प्राण्यांमध्ये आपल्यासारखं समाधान अनुभवतो.
वस्त्रपानाशनादानपराङ्मुखतया तया । परिव्राड्धर्मिणां राजन् सो ऽनुयाति तपस्विनाम्
राजा, कपडे, पाणी, अन्न आणि वस्तू यांच्याकडे पाठ फिरवून, तो संन्याशांसारखा वागतो आणि कठोर तपाचा मार्ग धरतो.
एक एव वसन् देशे जनशून्ये जनेश्वर । न हसत्य् एकया बुद्ध्या न गायति न रोदिति
माणसांनी ओस पडलेल्या जागी तो एकटाच राहतो, राजाधिराज, आणि एकट्या मनाने न हसतो, न गातो, न रडतो.
बद्धपद्मासनश् शून्यमना वामकरस्थले । कपोलतलम् आदाय केवलं परितिष्ठति
पद्मासनात बसून, मन रिकामे ठेवून, डाव्या हातावर गाल टेकवून तो फक्त तिथेच शांतपणे बसून राहतो.
नाभिमानम् उपादत्ते नाभिवाञ्छति राजताम् । नोदेति नास्तम् आयाति सुखदुःखानुवृत्तिषु
तो स्वतःला मोठे समजत नाही, राज्याची इच्छा करत नाही; सुखदुःखाच्या ओघात तो न उचकटतो, न मावळतो.
न विद्मः किम् असौ जातः किं करोति किम् ईहते । किं ध्यायति किम् आयाति कथं किम् अनुधावति
आपणास माहीत नाही की तो कधी जन्मला, काय करतो, काय इच्छितो, काय विचार करतो, कुठे जातो, किंवा तो कसा आणि का वागतो.
प्रत्यहं कृशतां याति प्रत्यहं याति पाण्डुताम् । विरागं प्रत्यहं याति शरदन्त इव द्रुमः
तो दररोज कृश होत जातो, दररोज फिकट पडतो, दररोज त्याच्या मनात विरक्ती वाढत जाते, जणू शरद ऋतूच्या शेवटी झाड जसे सुकत जाते तसे.
अनुयातौ तम् एवैतौ राजञ् शत्रुघ्नलक्ष्मणौ । तादृशाव् एव तस्यैव प्रतिबिम्बाव् इवोत्थितौ
राजा, शत्रुघ्न आणि लक्ष्मण नेहमी त्याच्या मागेच असतात, जणू ते त्याचेच प्रतिबिंब त्याच्यासारखेच उभे राहिले आहेत.
भृत्यै राजभिर् अम्बाभिस् स पृष्टो ऽपि पुनः पुनः । उक्त्वा न किञ्चिद् एवेति तूष्णीम् आस्ते निरीहितः
नोकर, राजे किंवा मातांनी कितीही वेळा विचारले तरी तो फक्त 'काही नाही' असे म्हणतो आणि इच्छाशून्य शांतपणे बसून राहतो.
आपातमात्रहृद्येषु मा भोगेषु मनः कृथाः । इति पार्श्वगतं भव्यम् अनुशास्ति सुहृज्जनम्
तो आपल्या जवळ बसलेल्या प्रिय मित्राला सांगतो, "क्षणभर मनाला गोड वाटणाऱ्या सुखांमध्ये मन गुंतवू नकोस."
नानाविभवरम्यासु स्त्रीषु गोष्ठीकथासु च । पुरस्स्थितम् इवास्नेहो नाशम् एवानुपश्यति
विविध सुखांनी रमणाऱ्या स्त्रियांमध्ये किंवा गप्पांच्या मैफलीत जरी आपुलकी वाटली, तरी ती डोळ्यांसमोर नाहीशी होते हे तो पाहतो.
रीतिमाधुर्यसायासपदसंस्थितिवर्जितैः । चेष्टितैर् एव काकल्या भूयो भूयः प्रगायति
कावळा पुन्हा पुन्हा केवळ हालचालींनीच गातो, त्यात ना गोडवा, ना सौंदर्य, ना कसली मेहनत, ना नीटपणा असतो.
सम्राड् भवेति पार्श्वस्थं वदन्तम् अनुजीविनम् । प्रलपन्तम् इवोन्मत्तं हसत्य् अन्यमना मुनिः
कोणी जवळ उभा असलेला आश्रित म्हणतो, "सम्राट हो," तेव्हा तो ऋषी दुसऱ्या विचारात मग्न असतो आणि त्या वेड्यासारख्या बडबडणाऱ्यावर हसतो.
न प्रोक्तम् आकर्णयति प्रेक्षते न पुरोगतम् । करोत्य् अवज्ञां सर्वत्र सुमहत्य् अपि वस्तुनि
तो बोललेलं काहीही ऐकत नाही, समोरचं काहीही पाहत नाही; अगदी मोठ्या गोष्टींचीही तो कधीच दखल घेत नाही.
अप्य् आकाशसरोजिन्याम् अप्य् आकाशमहावने । इत्थम् एतत् कथम् इति विस्मयो ऽस्य न जायते
आकाशात कमळाचं तळं असो किंवा मोठा जंगल असो, 'हे कसं शक्य?' असं त्याला कधीच वाटत नाही, त्याला काहीच आश्चर्य वाटत नाही.
कान्तामध्यगतस्यापि मनो ऽस्य मदनेषवः । न भेदयन्ति दुर्भेदं धारा इव महोपलम्
सुंदर स्त्रियांच्या मध्ये असतानाही, प्रेमाचे बाण त्याच्या मनाला छेदू शकत नाहीत; त्याचं मन मोठ्या दगडासारखं कठीण आहे.
आपदाम् एकम् आवासम् अभिवाञ्छसि किं धनम् । अनुशास्येति सर्वस्वम् अर्थिने स प्रयच्छति
कोणीतरी संकटात असलेला विचारतो, 'तुला एक घर हवं आहे का, की संपत्ती हवी आहे?' तर तो मागणाऱ्याला सर्व काही सहजपणे देतो.