एवं ब्रह्म महाजीवो विद्यते ऽन्तादिवर्जितः । जीवत् कोटिमहाकोटीभवत्य् अथ न किञ्चन
असा हा ब्रह्म, महान जीव, सुरुवात आणि शेवट नसलेला, नेहमीच अस्तित्वात आहे. तो जेव्हा असंख्य जीवांच्या रूपात दिसतो, तेव्हा जरी तो अगणित जीवांसारखा वाटतो, तरी प्रत्यक्षात तो काहीच वेगळा नसतो.
चेत्यसंवेदनाज् जीवो भवत्य् आयाति संसृतिम् । तदसंवेदनाद् रूपं शमम् आयाति संसृतेः
जेव्हा मन वस्तूंच्या जाणिवेत गुंतते, तेव्हा जीव जन्ममरणाच्या फेर्यात येतो; पण ही जाणिव थांबली, की त्याचं रूप शांत होतं आणि जन्ममरणाच्या चक्रातून मुक्त होतं.
एवं कनिष्ठजीवानां ज्येष्ठजीवक्रियाक्रमैः । समुदेत्य् आद्यजीवत्वं ताम्राणाम् इव हेमता
याच प्रकारे, लहान जीव मोठ्या जीवांच्या कृतींच्या अनुक्रमाने उन्नती करून मूळ जीवाच्या अवस्थेला पोहोचतात, जसं तांबं सोन्याचं रूप घेतं.
अत्रानन्ते पराकाशे इत्थम् एष गणो ऽप्य् असन् । खात्मैव सन्न् इवोदेति चिच्चमत्करणात्मकः
या अनंत आणि श्रेष्ठ आकाशात, जरी हा समूह प्रत्यक्षात नसला, तरी तो जणू काही आहे असं भासतं, कारण तो चैतन्याच्या अद्भुततेचं स्वरूप आहे, अगदी आकाशासारखा.
स्वयम् एव चमत्कारो यस् समागम्यते चिता । भविष्यन्नामदेहादि तद् अहम्भावनं विदुः
ज्या वेळी चैतन्यातून आपोआप एक अद्भुत भावना निर्माण होते, तीच पुढे 'मी' असं वाटणं, नाव, देह वगैरेची कल्पना म्हणून ओळखली जाते.
चितो यस् स्याच् चिदालोकस् तन्मयत्वाद् अनन्तकः । स एष भुवनाभोग इति तस्याः प्रबिम्बति
चैतन्याचा जो प्रकाश आहे, तो चैतन्यसारखाच आणि अंतहीन असल्यामुळे, हाच या सर्व जगाचा अनुभव आहे—असं ते चैतन्यातून उमटतं.
परिणामविकारादिशब्दैस् सैव चिद् अव्यया । तादृग्रूप्याद् अभेद्यापि स्वशक्त्यैव विबुध्यते
तीच अविनाशी चैतन्य, खरी ओळख एकरूप असूनही, तिच्या बदल, रूपांतरण अशा शब्दांनी सांगितली जाते आणि ती स्वतःच्या शक्तीनेच ओळखली जाते.
अविच्छिन्नविलासात्म स्वतो यत् स्वदनं चितः । अचेत्यस्य प्रकाशस्य जगद् इत्य् एव तत् स्थितम्
चैतन्याचं स्वतःतून उमटणारं, अखंड लीलामय असं जे अनुभव आहे, तेच अजाणत्या प्रकाशाचं जग म्हणून स्थिर झालेलं आहे.
आकाशाद् अपि सूक्ष्मैषा या शक्तिर् वितता चितः । सा स्वभावत एवैनाम् अहन्तां परिपश्यति
ही चैतन्याची शक्ती, आकाशाहूनही सूक्ष्म आणि सर्वत्र पसरलेली, आपल्याच स्वभावाने 'मी'पणाची जाणीव करते.
आत्मन्य् आत्मात्मनैवास्या यत् प्रस्फुरति वारिवत् । जगदन्तम् अहन्ताणुं तद् एवासौ प्रपश्यति
स्वतःमध्ये, स्वतःसाठी आणि स्वतःकडून जे काही प्रकट होतं, पाण्यासारखं, 'मी'पणाच्या अगदी सूक्ष्म भावनेपासून जगाच्या शेवटापर्यंत, तेच ती पाहते.
चमत्कारकरी चारु यच् चमत्कुरुते चितिः । इयं स्वात्मनि तस्यैव जगन्नाम ततं कृतम्
चैतन्याला जे काही अद्भुत, सुंदर आणि आश्चर्यकारक वाटतं, तेच तिच्या स्वतःच्या आत 'जग' या नावाने विस्तारलेलं आहे.
चितश् चित्त्वम् अहङ्कारस् सैव राघव कल्पना । तन्मात्रादि चिद् एवातो द्वित्वैकत्वे क्व संस्थिते
हे राघव, चैतन्यच मन, अहंकार आणि कल्पना आहे. सूक्ष्म तत्त्वांपासून पुढे सर्व काही चैतन्यच आहे—मग द्वैत किंवा अद्वैत कुठे राहिलं?
जीवहेताव् असन्त्यागे त्वं चाहं चेति सन्त्यज । शेषं सदसतोर् मध्ये भवेत्य् अर्थात्मको भवेत्
जीवाच्या कारणासाठी 'तू' आणि 'मी' असे भान सोडून दे, पण अस्तित्व सोडू नकोस. मग जे उरते, ते अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या मधेच अर्थपूर्ण होतं.
चिता यथादौ कलिता स्वसत्ता सा तथोदिता । अभिन्ना दृश्यते व्योम्नस् सत्तासत्ते ऽथ वेद्म्य् अहम्
जशी चैतन्याची कल्पना सुरुवातीला आपल्या अस्तित्वात होते, तशीच ती पुन्हा प्रकट होते. ती आकाशासारखी अखंड दिसते, आणि मग मी तिचं अस्तित्व आणि अनस्तित्व ओळखतो.
चित्खं खं जगदीहाः खं खम् अब्धिविबुधाचलाः । खाकारचिच्चमत्काररूपत्वान् नान्यद् अस्ति हि
चैतन्याचं आकाश, आकाश, जग, इच्छा, समुद्र, देव, पर्वत—हे सगळं आकाशासारखंच आणि चैतन्याच्या अद्भुततेचं रूप आहे; खरं तर दुसरं काहीच नाही.
यो यद्विलासस् तस्मात् स न कदाचन भिद्यते । अपि सावयवात् तत्त्वात् कैवानवयवे कथा
जे काही ज्या कशातून प्रकट होतं, ते त्यापासून वेगळं कधीच नसतं. जरी त्या तत्त्वाला भाग असले तरी, अखंड तत्त्वाबद्दल काय बोलायचं?
चितेर् नित्यम् अचेत्यायाश् चिन् नास्त्य् अवितताकृतेः । यद् रूपं जगतो रूपं तत् तत्स्फुरणरूपिणः
सदैव शुद्ध असणाऱ्या चेतनेला कोणताही आकार नसतो; जगात दिसणारे सर्व रूप हे तिच्या तेजाचा फक्त प्रकाश आहे.
मनो बुद्धिर् अहङ्कारो भूतानि गिरयो दिशः । इति पर्यायरचना चितस् तत्त्वाज् जगत्स्थितेः
मन, बुद्धी, अहंकार, पंचमहाभूत, पर्वत, दिशा—हे सर्व वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात; पण या जगाचे अस्तित्व चेतनेच्या मूळ तत्त्वावरच आधारले आहे.
चितश् चित्त्वं जगद् विद्धि नाजगच् चित्त्वम् अस्ति हि । अजगत्त्वाद् अचिच् चित् स्याद् भावाभेदाज् जगत् कुतः
हे जाण, की हे जग म्हणजेच चेतनेची स्थिती आहे; चेतना नसताना जग असूच शकत नाही. जर चेतना नसलेले जग असते, तर चेतनाही जड झाली असती; पण अस्तित्वात असा फरकच नाही, मग जग कुठून येईल?
चितेर् मरिचबीजस्य निजा यान्तश् चमत्कृतिः । सैवैषा जीवतन्मात्रमात्रं जगद् इति स्थिता
चेतनेची अद्भुत लीला, जशी मृगजळाच्या बीजात असते, तशीच तीच या जीव आणि जगाचा एकमेव खरा आधार आहे.
चित्त्वात् स्वशक्तिकचनं यद् अहम्भावनं चितेः । जीवस् स्पन्दात्मकर्मात्मा भविष्यदभिधो ह्य् असौ
चेतनेतून तिचीच एक शक्ती निर्माण होते, ती म्हणजे 'मी' असं वाटणं. ह्यालाच जीव म्हणतात. त्याचं स्वरूप स्पंदन आणि कृती असतं, आणि पुढे त्याला ह्याच नावाने ओळखलं जातं.
यच् चिच् चित्त्वेन कलनं स्वसम्पाद्याभिधार्थदिक् । व्यवच्छेदविकारैस् तद् भिद्यते ऽतो न विद्यते
ज्या गोष्टीला आपण चैतन्य किंवा मन म्हणतो, तिच्या स्वतःच्या कल्पना, नावे आणि अर्थ असतात. त्या वेगवेगळ्या भेदांनी आणि बदलांनी विभागल्या जातात, म्हणून ती वस्तुतः खरं अस्तित्वात नाही.
चित्स्पन्दरूपिणोर् अस्ति न भेदः कर्तृकर्मणोः । स्पन्दमात्रं भवेत् कर्म स एव पुरुषस् स्मृतः
चैतन्याच्या स्पंदनरूपात करणारा आणि कृती यांच्यात काही भेद नाही. कृती म्हणजे फक्त स्पंदनच आहे, आणि ह्यालाच पुरुष असं म्हटलं जातं.
जीवश् चित्त्वे परिस्पन्दः पुंसां चित्तं स एव च । मनस् त्व् इन्द्रियरूपं सन् नानानानैव गच्छति
चेतनेतील स्पंदन म्हणजेच जीव, आणि तोच माणसांचं मन आहे. मन हे इंद्रियांच्या स्वरूपाचं असल्यामुळे ते अनेक प्रकारे फिरतं.
शान्ताशेषविशेषं हि चित्प्रकाशच्छटा जगत् । कार्यकारणतादित्वं तस्माद् अन्यन् न विद्यते
शांत, सर्व भेदरहित अशी चेतनेची ज्योतीच हे जग आहे; कारण-परिणाम वगैरे दुसरे काहीही यात वेगळे नाही.
अच्छेद्यो ऽहम् अदाह्यो ऽहम् अक्लेद्यो ऽशोष्य एव च । नित्यस् सततगस् स्थाणुर् अचलो ऽहम् इति स्थितम्
मी तुटत नाही, जळत नाही, ओलावत नाही, वाळवतही येत नाही; मी सदैव आहे, कायम आहे, स्थिर आहे, हलत नाही — हे निश्चित आहे.
विवदन्ते यथा ह्य् अत्र विवदन्तु तथा भ्रमैः । भ्रमन्तो न वयं त्व् एते जाता विगतविभ्रमाः
इथे लोक जसे वाद घालतात, तसे त्यांनी भ्रमात राहून वाद घालू द्यावेत; आपण मात्र असे भटकत नाही, कारण ज्यांचा भ्रम नाही तेच खरे जन्मले आहेत.
दृश्ये मूर्ते ऽज्ञसंरूढे विकारादि पृथग् भवेत् । नामूर्ते तज्ज्ञकचिते चित्खे सदसदात्मनि
दृश्य आणि आकार असलेल्या गोष्टींमध्ये, अज्ञान पक्के झाले की, बदल वगैरे भेद दिसतात; पण निराकार, त्या जाणणाऱ्या चेतनेत, चेतनेच्या आकाशात, अस्तित्व-अनस्तित्वाच्या मूळात असे भेद नसतात.
चित्तरुश् चेत्यरसतश् शक्तीः कालादिनामिकाः । तनोत्य् आकाशविशदाश् चिन्मधुश्रीस् स्वमञ्जरीः
चेतनेच्या किरणांनी, वस्तूंच्या स्वादातून, काळ वगैरे शक्ती निर्माण होतात; चेतनेच्या निर्मळ आकाशातून, चेतनेच्या मधासारख्या आनंदातून, तिच्या स्वतःच्या फुलांचा उमाळा येतो.
स्वयं विचित्रं स्फुरति चित्कर्मुकम् अनाहतम् । स्वयं विचित्रं कचति चिद्रत्नम् अपकारणम्
चेतनेचा अद्भुत असा धनुष्य आपोआपच चमकत असतो, कुणी वाजवलेले नसतानाही; चेतनेचा विलक्षण रत्न आपोआपच कार्य करतो, कुठलाही कारण नसतानाही.