किं स्यात् परिमितो जीवराशिर् आहो अनन्तकः । आहोस्विद् अस्त्य् अनन्तात्मा जीवपिण्डो ऽचलोपमः
सजीवांची संख्या मर्यादित आहे का, की ती अनंत आहे? की सजीवांचा एकत्रित आत्मा, जो पर्वतासारखा स्थिर आहे, असा अनंत आत्मा आहे का?
धाराः पयोमुच इव शीकरा इव वारिधेः । कणास् तप्तायस इव कस्मान् निर्यान्ति जीवकाः
पावसाच्या ढगातून जसा पाण्याचा ओघ येतो, समुद्रातून जसे थेंब निघतात, किंवा तापलेल्या लोखंडातून जशी ठिणगी उडते, तशी ही सजीवांची उत्पत्ती का होते?
इति मे भगवन् ब्रूहि जीवजालविनिर्णयम् । ज्ञातम् एतन् मया प्रायस् तद् एव प्रकटीकुरु
म्हणून, भगवंत, या सजीवांच्या जाळ्याचे खरे स्वरूप मला सांग. हे मी बर्याच अंशी समजले आहे, पण ते स्पष्ट करून सांग.
एक एव न जीवो ऽस्ति राशीनां सम्भवः कुतः । शशशृङ्गं समुड्डीय प्रयातीतीव ते वचः
खरंतर एकच जीव आहे; मग सजीवांचा समूह कसा असू शकतो? तुझे बोलणे म्हणजे जणू सशाचे शिंग उगवले आणि निघून गेले, असे सांगण्यासारखे आहे.
न जीवो ऽस्ति न जीवानां राशयस् सन्ति राघव । न चैकः पर्वतप्रख्यो जीवपिण्डो ऽस्ति कश्चन
राघव, जीव असतो असं नाही, किंवा जीवांची गर्दी आहे असंही नाही. एखाद्या डोंगरासारखा मोठा जीवांचा समूह असा एकही जीव नाही.
जीवशब्दार्थकलनास् समस्तकलनान्विताः । न च काश्चन सन्तीति निश्चयो ऽस्तु तवाचलः
'जीव' या शब्दाशी जोडलेली सगळी कल्पना फक्त मनाची रचना आहे. हे काही खरं नाही, असा तुझा ठाम विश्वास असू दे.
शुद्धं चिन्मात्रम् अमलं ब्रह्मास्तीह हि सर्वतः । तद् यथा सर्वशक्तित्वाद् विन्दते यां स्वयं कलाम्
इथे सर्वत्र केवळ शुद्ध, निर्मळ चैतन्य — ब्रह्म — असतं. तेच सर्वशक्तिमान असल्यामुळे, ज्या ज्या रूपात हवं तसं स्वतःला प्रकट करतं.
चिन्मात्रानुक्रमेणैव सम्प्रफुल्तां लताम् इव । ननु मूर्ताम् अमूर्तां वा ताम् एवाशु प्रपश्यति
जसं वेल हळूहळू फुलते, तसं हे चैतन्य, मूर्त असो वा अमूर्त, त्या त्या रूपात लगेच स्वतःला पाहतं.
जीवो बुद्धिः क्रियास्पन्दो मनो द्वित्वैक्यम् इत्य् अपि । स्वसत्तां प्रकचन्तीं तां नियोजयति वेदने
‘जीव’, ‘बुद्धी’, ‘कृती’, ‘चळवळ’, ‘मन’, ‘द्वैत’ आणि ‘एकत्व’ हे सर्व शब्द आपापल्या अस्तित्वाचा अनुभवाकडे वळवतात.
साबुद्धैवं भवत्य् एव भवेद् ब्रह्मैव बोधतः । अबोधः प्रेक्षया याति नाशं न तु स बुध्यते
म्हणून, जेव्हा जागरूकता असते तेव्हा तेच ब्रह्म होते; अज्ञान असताना ते फक्त पाहिल्यावर नाहीसे होते, पण त्याला कधीच समज येत नाही.
यथान्धकारो दीपेन प्रेक्ष्यमाणः प्रणश्यति । न चास्य ज्ञायते तत्त्वम् अबोधस्यैवम् एव हि
जसे दिव्याच्या प्रकाशात अंधार नाहीसा होतो, पण त्याचे खरे स्वरूप कळत नाही, तसेच अज्ञानाचेही आहे.
एवं ब्रह्मैव जीवात्मा निर्विभागो निरन्तरः । सर्वशक्तिर् अनाद्यन्तं महाचित्साररूपधृत्
याप्रमाणे, जीवात्मा हेच ब्रह्म आहे—अखंड, सतत एकरूप, सर्वशक्तिमान, अनादि आणि अनंत, आणि सर्वोच्च चैतन्याचा सार असलेले.
सर्वानन्ततया त्व् अस्य न काचिद् भेदकल्पना । विद्यते या हि कलना सा तद् एवानुभूतितः
सर्वत्र व्यापलेल्या या तत्त्वात कोणतीही भेदाची कल्पना नसते; जी काही कल्पना मनात येते, ती सुद्धा त्याचाच अनुभव असतो.
एवम् एतत् कथं ब्रह्मन्न् एकजीवेच्छयाखिलाः । जगज्जीवा न युज्यन्ते महाजीवैकतावशात्
हे ब्रह्मन्, एकाच जीवाच्या इच्छेमुळे या जगातील सर्व जीव वेगळे अस्तित्वात नाहीत, कारण सर्वत्र महान आत्म्याची एकता आहे.
महाजीवात्म तद् ब्रह्म सर्वशक्तिमयात्मकम् । स्थितं यथेच्छम् एवेह निर्विभागं निरन्तरम्
तो महान आत्मा म्हणजेच ब्रह्म, जो सर्व शक्तींनी युक्त आहे; तो येथे आपल्या इच्छेप्रमाणे अखंड आणि अविभाज्य स्वरूपात वास करतो.
यद् एवेच्छति तत् तस्य भवत्य् आशु महात्मनः । पूर्वं तु नश्यतीच्छा चेद् अतो द्वित्वम् उदेति तत्
या महात्म्याला जे काही हवे असेल ते लगेच घडते; पण जर ती इच्छा आधीच नाहीशी झाली, तर त्यातून द्वैत उत्पन्न होते.
पश्चाद् द्वित्वविभक्तानां स्वशक्तीनां प्रकल्पितः । अनेनेत्थं हि भवतीत्य् एवं तेन क्रियाक्रमः
नंतर, जेव्हा या शक्ती दोन भागांत विभागल्या जातात, तेव्हा त्यांच्यामधून त्यांच्या स्वतःच्या क्रिया निर्माण होतात. ह्याच प्रकारे सर्व कृती घडतात.
शक्त्याद्यया तया ब्राह्म्या नियमो यः प्रकल्पितः । तं विना नोदयो ऽन्यासां प्रधानेच्छैव रोहति
त्या आद्य ब्रह्मशक्तीने जो नियम ठरवला आहे, त्याशिवाय दुसरा कोणताही नियम निर्माण होत नाही; फक्त मुख्य इच्छा तेथे कार्य करते.
यस्या जीवाभिधानायाश् शक्त्या येच्छा फलत्य् असौ । प्रधानशक्तिनियमानुष्ठानेन विना तु न
ज्या शक्तीला जीव म्हणतात, तिच्या इच्छा फळाला येतात, पण ते फक्त मुख्य शक्तीच्या नियमाचे पालन केल्यावरच शक्य होते; अन्यथा नाही.
प्रधानशक्तिनियमस् सुप्रतिष्ठो भवेन् न चेत् । तत् फलं शक्त्यशक्तित्वान् नेहितानां क्वचिद् भवेत्
जर मुख्य शक्तीचा नियम ठामपणे प्रस्थापित नसेल, तर शक्ती असो वा नसो, कुठेही इच्छित फल मिळत नाही.
एवं ब्रह्म महाजीवो विद्यते ऽन्तादिवर्जितः । जीवत् कोटिमहाकोटीभवत्य् अथ न किञ्चन
असा हा ब्रह्म, महान जीव, सुरुवात आणि शेवट नसलेला, नेहमीच अस्तित्वात आहे. तो जेव्हा असंख्य जीवांच्या रूपात दिसतो, तेव्हा जरी तो अगणित जीवांसारखा वाटतो, तरी प्रत्यक्षात तो काहीच वेगळा नसतो.
चेत्यसंवेदनाज् जीवो भवत्य् आयाति संसृतिम् । तदसंवेदनाद् रूपं शमम् आयाति संसृतेः
जेव्हा मन वस्तूंच्या जाणिवेत गुंतते, तेव्हा जीव जन्ममरणाच्या फेर्यात येतो; पण ही जाणिव थांबली, की त्याचं रूप शांत होतं आणि जन्ममरणाच्या चक्रातून मुक्त होतं.
एवं कनिष्ठजीवानां ज्येष्ठजीवक्रियाक्रमैः । समुदेत्य् आद्यजीवत्वं ताम्राणाम् इव हेमता
याच प्रकारे, लहान जीव मोठ्या जीवांच्या कृतींच्या अनुक्रमाने उन्नती करून मूळ जीवाच्या अवस्थेला पोहोचतात, जसं तांबं सोन्याचं रूप घेतं.
अत्रानन्ते पराकाशे इत्थम् एष गणो ऽप्य् असन् । खात्मैव सन्न् इवोदेति चिच्चमत्करणात्मकः
या अनंत आणि श्रेष्ठ आकाशात, जरी हा समूह प्रत्यक्षात नसला, तरी तो जणू काही आहे असं भासतं, कारण तो चैतन्याच्या अद्भुततेचं स्वरूप आहे, अगदी आकाशासारखा.
स्वयम् एव चमत्कारो यस् समागम्यते चिता । भविष्यन्नामदेहादि तद् अहम्भावनं विदुः
ज्या वेळी चैतन्यातून आपोआप एक अद्भुत भावना निर्माण होते, तीच पुढे 'मी' असं वाटणं, नाव, देह वगैरेची कल्पना म्हणून ओळखली जाते.
चितो यस् स्याच् चिदालोकस् तन्मयत्वाद् अनन्तकः । स एष भुवनाभोग इति तस्याः प्रबिम्बति
चैतन्याचा जो प्रकाश आहे, तो चैतन्यसारखाच आणि अंतहीन असल्यामुळे, हाच या सर्व जगाचा अनुभव आहे—असं ते चैतन्यातून उमटतं.
परिणामविकारादिशब्दैस् सैव चिद् अव्यया । तादृग्रूप्याद् अभेद्यापि स्वशक्त्यैव विबुध्यते
तीच अविनाशी चैतन्य, खरी ओळख एकरूप असूनही, तिच्या बदल, रूपांतरण अशा शब्दांनी सांगितली जाते आणि ती स्वतःच्या शक्तीनेच ओळखली जाते.
अविच्छिन्नविलासात्म स्वतो यत् स्वदनं चितः । अचेत्यस्य प्रकाशस्य जगद् इत्य् एव तत् स्थितम्
चैतन्याचं स्वतःतून उमटणारं, अखंड लीलामय असं जे अनुभव आहे, तेच अजाणत्या प्रकाशाचं जग म्हणून स्थिर झालेलं आहे.
आकाशाद् अपि सूक्ष्मैषा या शक्तिर् वितता चितः । सा स्वभावत एवैनाम् अहन्तां परिपश्यति
ही चैतन्याची शक्ती, आकाशाहूनही सूक्ष्म आणि सर्वत्र पसरलेली, आपल्याच स्वभावाने 'मी'पणाची जाणीव करते.
आत्मन्य् आत्मात्मनैवास्या यत् प्रस्फुरति वारिवत् । जगदन्तम् अहन्ताणुं तद् एवासौ प्रपश्यति
स्वतःमध्ये, स्वतःसाठी आणि स्वतःकडून जे काही प्रकट होतं, पाण्यासारखं, 'मी'पणाच्या अगदी सूक्ष्म भावनेपासून जगाच्या शेवटापर्यंत, तेच ती पाहते.