सर्वसंहारखे त्व् आसीद् यद् एव तद् अवस्थितम् । नाधेयं तत्र नाधारो न च दृश्यं न द्रष्टृता
सर्वकाही नाहीसं झालेल्या त्या रिकाम्या अवस्थेत फक्त जे आहे तेच उरलेलं असतं; तिथे आधार नाही, आधारलेलं काही नाही, पाहिलेलं काही नाही आणि पाहणारा सुद्धा नाही.
ब्रह्माण्डं नास्ति न ब्रह्मा न च ब्रह्माण्डिका क्वचित् । न जगन् नास्ति जगती शान्तम् एवाखिलं स्थितम्
तिथे विश्व नाही, ब्रह्मा नाही, ब्रह्मांडाचं बीजही कुठेच नाही; जग नाही, पृथ्वी नाही—सगळं काही शांततेतच स्थिर आहे.
ब्रह्मैव कचति स्वच्छम् इत्थम् आत्मात्मनात्मनि । चित्त्वाद् द्रवत्वात् सलिलम् इवावर्ततयात्मनि
फक्त ब्रह्मच स्वच्छपणे आणि निर्मळपणे, स्वतःमध्येच, स्वतःच्या स्वरूपात फिरत असतं; जसं पाणी आपल्या गुणामुळे ओघळतं आणि स्वतःमध्येच फिरतं.
असद् एवेदम् आभाति सद् इवेहानुभूयते । विनश्यत्य् असद् एवान्ते स्वप्ने स्वमरणं यथा
हे खरंतर असत्यच आहे, पण इथे ते खरं असल्यासारखं वाटतं; शेवटी हे असत्य नाहीसं होतं, जसं स्वप्नात मृत्यू येतो तसं.
अथ वाजस्वरूपत्वात् सद् एवेदम् अनामयम् । अखण्डितम् अनाद्यन्तं ज्ञानमात्राम्बरोदरम्
किंवा, अस्तित्वाच्याच स्वरूपामुळे हे खरंच सत्य आहे, यात काहीही दुःख नाही, हे अखंड, अनादि-अनंत आहे आणि फक्त ज्ञानाचंच विस्तीर्ण आकाश याच्या अंतरात आहे.
आकाश एव परमे प्रथमः प्रजेशो नित्यं स्वयं कचति शून्यतया समानः । स ह्य् आतिवाहिकवपुर् न तु भूतरूपी पृथ्व्यादि तेन न सद् अस्ति यदा न जातम्
जसं आकाश स्वतःच, सर्वश्रेष्ठ, सर्वांचा पहिला स्वामी, नेहमीच आपल्या स्वभावाने मुक्तपणे फिरतं आणि रिक्ततेत सर्वांसारखंच असतं; त्याचं रूप सूक्ष्म आहे, स्थूल नाही, म्हणून पृथ्वी वगैरे जेव्हा निर्माणच होत नाहीत, तेव्हा अस्तित्वही नसतं.
इत्थं जगदहन्तादि दृश्यजातं न किञ्चन । अजातत्वाच् च नास्त्य् एव यच् चास्ति परम् एव तत्
अशा प्रकारे, हे जग, अहंकार वगैरे सर्व दृश्य गोष्टी खरंतर काहीच नाहीत; कारण त्या जन्मलेल्या नाहीत, म्हणून त्या प्रत्यक्षात नाहीतच, आणि जे खरंच आहे ते फक्त परमात्माच आहे.
परमाकाश एवासौ जीवतां चेतति स्वयम् । निस्स्पन्दाम्भोधिजठरे सलिलं स्पन्दताम् इव
तोच परमाकाश स्वतःच सर्व जीवांत जिवंतपणा आणि चेतना म्हणून प्रकटतो, जसं स्थिर समुद्राच्या गर्भात पाणी हलतं तसं.
आकाशरूपम् अजहद् एव वेत्तीव दृश्यताम् । स्वप्नसङ्कल्पशैलादाव् इव चिद्वृत्तिर् आन्तरी
जणू काही ती अंतरात्म्याची चैतन्याची हालचाल आकाशासारखीच राहून, सर्व काही जाणते आहे असं भासतं, जसं स्वप्न किंवा कल्पनेच्या डोंगरात काही दिसतं तसं.
पृथ्व्यादिरहितो देहो यो विराडात्मनो महान् । आतिवाहिक एवासौ चिन्मात्राच्छनभोमयः
हा विराट आत्म्याचा देह पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांशिवाय असतो, तो फक्त चैतन्य आणि आकाश यांच्यापासून बनलेला सूक्ष्म देह असतो.
अक्षयस्वप्नशैलाभस् स्थिरस्वप्नपुरोपमः । चित्रकृत्स्थितचित्तस्थचित्रसैन्यसमाकृतिः
तो देह नाश न होणाऱ्या स्वप्नाच्या डोंगरासारखा, स्थिर स्वप्नातील शहरासारखा आहे; जणू चित्ताच्या सर्जनशीलतेने उभ्या राहिलेल्या मनाच्या सैन्याच्या रूपात तो दिसतो.
अनिखातमहास्तम्भपुत्रिकौघसमोपमः । ब्रह्माकाशे ऽनिखातात्मा स्वस्तम्भे सालभञ्जिका
तो जसा जमिनीत न खोदलेल्या मोठ्या खांबांच्या आणि त्यांच्या शाखांच्या समूहासारखा आहे, तसाच ब्रह्माच्या आकाशात आत्मा स्वतःच्या आधारावर उभ्या मूर्तीप्रमाणे, कुठेही न खोदलेला आहे.
आद्यः प्रजापतिः पूर्वं स्वयम्भूर् इति विश्रुतः । प्राक्तनानां स्वकार्याणाम् अभावाद् अपकारणः
सर्वप्रथम जे सृष्टीकर्ते होते, त्यांना स्वयंभू म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या स्वतःच्या कर्मांचे आधीचे परिणाम नसल्यामुळे, त्यांना कोणतेही पूर्वीचे कारण नव्हते.
महाप्रलयपर्यन्तेष्व् आद्याः किल पितामहाः । मुच्यन्ते सर्व एवातः प्राक्तनं कर्म तेषु किम्
महाप्रलयाच्या शेवटी हे आद्य पितामह सर्वजण मुक्त होतात. त्यामुळे त्यांच्या बाबतीत कोणतेही पूर्वजन्मीचे कर्म असू शकत नाही.
मोक्तव्य एव कुड्यात्मा दृश्यो ऽदृश्यश् च संस्थितः । न च दृश्यं न च द्रष्टा न स्रष्टा सर्वम् एव च
भिंतीसारखी जी आत्मा आहे, ती सोडलीच पाहिजे, कारण ती कधी दिसते तर कधी दिसत नाही. इथे ना दृश्य आहे, ना पाहणारा, ना सृष्टीकर्ता—सर्व काही तेच आहे.
प्रतिच्छन्दः पदार्थानां सर्वेषाम् एष एव सः । अस्माद् उदेति जीवाली दीपाली दीपकाद् इव
सर्व वस्तूंचा प्रतिबिंब हाच आहे. याच्यापासून जीवांची मालिका निर्माण होते, जशी एका दिव्यापासून अनेक दिवे पेटतात.
सङ्कल्प एव सङ्कल्पात् किलैति क्ष्मादिवर्जितः । क्ष्मादिमान् इव निष्कुड्यस् स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यथा
कल्पना ही कल्पनेतूनच निर्माण होते आणि तिच्यात पृथ्वी वगैरे घटक नसतात. तरीसुद्धा, जणू काही तिच्यात हे सर्व आहे असे भासतं, जसं एक स्वप्नातून दुसरं स्वप्न उगवतं.
अस्माद् एव प्रतिच्छन्दाज् जीवास् सम्प्रसरन्त्य् अमी । सहकारिकारणानाम् अभावाच् च स एव ते
हीच प्रतिमा म्हणजे हे सर्व जीव आहेत; आणि जेव्हा मदतीची कारणं नसतात, तेव्हा हे सर्व पुन्हा त्याच स्वरूपात विलीन होतात.
सहकारिकारणानाम् अभावे कार्यकारणम् । एकम् एतद् अतो नान्यः परस्मात् सर्गविभ्रमः
मदतीची कारणं नसताना, कारण आणि परिणाम एकच असतात; म्हणून सृष्टीचा भास दुसऱ्या कुठूनही येत नाही.
ब्रह्मैवाद्यो विराडात्मा विराडात्मैव सर्गता । जीवाकाशस् स एवेत्थं स्थितः पृथ्व्याद्य् असद् यतः
ब्रह्मच मूळ आहे, त्याचं विराट रूप आहे; आणि त्या विराटातूनच सृष्टी निर्माण होते. म्हणून जीवांचा अवकाश हाच आहे, कारण पृथ्वी वगैरे सर्व असत्य आहेत.
किं स्यात् परिमितो जीवराशिर् आहो अनन्तकः । आहोस्विद् अस्त्य् अनन्तात्मा जीवपिण्डो ऽचलोपमः
सजीवांची संख्या मर्यादित आहे का, की ती अनंत आहे? की सजीवांचा एकत्रित आत्मा, जो पर्वतासारखा स्थिर आहे, असा अनंत आत्मा आहे का?
धाराः पयोमुच इव शीकरा इव वारिधेः । कणास् तप्तायस इव कस्मान् निर्यान्ति जीवकाः
पावसाच्या ढगातून जसा पाण्याचा ओघ येतो, समुद्रातून जसे थेंब निघतात, किंवा तापलेल्या लोखंडातून जशी ठिणगी उडते, तशी ही सजीवांची उत्पत्ती का होते?
इति मे भगवन् ब्रूहि जीवजालविनिर्णयम् । ज्ञातम् एतन् मया प्रायस् तद् एव प्रकटीकुरु
म्हणून, भगवंत, या सजीवांच्या जाळ्याचे खरे स्वरूप मला सांग. हे मी बर्याच अंशी समजले आहे, पण ते स्पष्ट करून सांग.
एक एव न जीवो ऽस्ति राशीनां सम्भवः कुतः । शशशृङ्गं समुड्डीय प्रयातीतीव ते वचः
खरंतर एकच जीव आहे; मग सजीवांचा समूह कसा असू शकतो? तुझे बोलणे म्हणजे जणू सशाचे शिंग उगवले आणि निघून गेले, असे सांगण्यासारखे आहे.
न जीवो ऽस्ति न जीवानां राशयस् सन्ति राघव । न चैकः पर्वतप्रख्यो जीवपिण्डो ऽस्ति कश्चन
राघव, जीव असतो असं नाही, किंवा जीवांची गर्दी आहे असंही नाही. एखाद्या डोंगरासारखा मोठा जीवांचा समूह असा एकही जीव नाही.
जीवशब्दार्थकलनास् समस्तकलनान्विताः । न च काश्चन सन्तीति निश्चयो ऽस्तु तवाचलः
'जीव' या शब्दाशी जोडलेली सगळी कल्पना फक्त मनाची रचना आहे. हे काही खरं नाही, असा तुझा ठाम विश्वास असू दे.
शुद्धं चिन्मात्रम् अमलं ब्रह्मास्तीह हि सर्वतः । तद् यथा सर्वशक्तित्वाद् विन्दते यां स्वयं कलाम्
इथे सर्वत्र केवळ शुद्ध, निर्मळ चैतन्य — ब्रह्म — असतं. तेच सर्वशक्तिमान असल्यामुळे, ज्या ज्या रूपात हवं तसं स्वतःला प्रकट करतं.
चिन्मात्रानुक्रमेणैव सम्प्रफुल्तां लताम् इव । ननु मूर्ताम् अमूर्तां वा ताम् एवाशु प्रपश्यति
जसं वेल हळूहळू फुलते, तसं हे चैतन्य, मूर्त असो वा अमूर्त, त्या त्या रूपात लगेच स्वतःला पाहतं.
जीवो बुद्धिः क्रियास्पन्दो मनो द्वित्वैक्यम् इत्य् अपि । स्वसत्तां प्रकचन्तीं तां नियोजयति वेदने
‘जीव’, ‘बुद्धी’, ‘कृती’, ‘चळवळ’, ‘मन’, ‘द्वैत’ आणि ‘एकत्व’ हे सर्व शब्द आपापल्या अस्तित्वाचा अनुभवाकडे वळवतात.
साबुद्धैवं भवत्य् एव भवेद् ब्रह्मैव बोधतः । अबोधः प्रेक्षया याति नाशं न तु स बुध्यते
म्हणून, जेव्हा जागरूकता असते तेव्हा तेच ब्रह्म होते; अज्ञान असताना ते फक्त पाहिल्यावर नाहीसे होते, पण त्याला कधीच समज येत नाही.