एतस्मिन्न् अपि सम्पन्ने ब्रह्माण्डाकारिणि भ्रमे । न किञ्चिद् अपि सम्पन्नं न च जातं न दृश्यते
ही ब्रह्मांडासारखी भासणारी माया पूर्ण झाली, तरी प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही, काहीच जन्मत नाही किंवा दिसत नाही.
तद् ब्रह्माकाशम् आकाशम् एव स्थितम् अशङ्कितम् । सङ्कल्पनगराकारम् एतत् सद् अपि नैव सत्
ते ब्रह्मरूप आकाश, निश्चिंतपणे, शुद्ध आकाशासारखेच राहते; ही कल्पनेची नगरी असली, तरी खरी अस्तित्वात नाही.
अनिर्मितम् अनङ्गं च एतद् खे चित्रम् उत्थितम् । अकृतं चानुभूतं च न सत्यं सत्यवत् स्थितम्
हे अद्भुत दृश्य आकाशात उगवले आहे, न बनवलेले आणि निराकार आहे; हे न निर्माण केलेले, न अनुभवलेले, खरे नाही, पण तरीही खरे असल्यासारखे भासते.
महाकल्पे विमुक्तत्वाद् ब्रह्मादीनाम् असंशयम् । स्मृतिर् न प्राक्तनी काचित् कारणं सा स्वयम्भुवः
महाकल्पात ब्रह्मा आणि इतर सर्व मुक्त झाल्यामुळे, नक्कीच त्यांची जुनी आठवण उरलेली नाही; ती कारण स्वतःस्फूर्त आहे.
तेन यादृक् स्वयम्भूस् स्यात् तादृक् तज्जम् इदं स्मृतम् । अनाद्यनुभवस् त्व् इत्थं य एवावनितादिभिः
म्हणून, स्वयंभू जसा असेल तशीच त्यातून निर्माण झालेली ही स्मृती आहे; पृथ्वी वगैरेसह ही अनादि अनुभूती अशाच प्रकारे आहे.
स्वप्नानुभूतं पृथ्व्यादि प्रबोधे यादृशं भवेत् । स्मृतं सद् व्योममात्रात्म सर्वदैवेदृशं जगत्
जशी स्वप्नात पृथ्वी वगैरे अनुभवली जाते आणि जागे झाल्यावर दिसते, तशीच ही सृष्टी नेहमीच केवळ आकाशस्वरूप म्हणून आठवली जाते.
यत्र यत्र यथा तोये द्रवत्वं नाम विद्यते । तत्र तत्र तथा नान्यस् सर्गो ऽस्ति परमात्मनि
पाण्यात जिथे जिथे आणि जशी जशी ओलसरपणा असतो, तसंच, परमात्म्यात दुसरं काही निर्माण झालेलं नाही.
सृष्टिर् एवम् इयं प्रौढा सर्ग एवम् अयं स्थितः । ब्रह्माण्डं नाम भात्य् एव व्योमात्मैवापनिर्मितिः
ही सृष्टी अशाच प्रकारे स्थिर आहे आणि हे विश्व असंच प्रकट होतं; ज्याला ब्रह्मांड म्हणतात ते फक्त आकाशाचं स्वरूप आहे, त्यात खरंतर काहीच निर्माण झालेलं नाही.
दृश्यम् एवम् इदं शान्तं खात्म निर्भित्ति निर्भ्रमम् । निराधारं निराधेयम् अद्वैतं चैक्यवर्जितम्
हे दृश्य जग असंच शांत आहे, आकाशासारखं, कुठलाही विभाग नाही, गोंधळ नाही; त्याला आधार नाही, ठेवणं नाही, द्वैत नाही आणि एकत्वही नाही.
जगत्संविदि जातायाम् अपि जातं न किञ्चन । परमाकाशम् आशून्यम् अच्छम् एव व्यवस्थितम्
जगाची जाणीव आली तरी खरंतर काहीच जन्म घेत नाही; परमाकाश रिकामं नाही, ते स्वच्छ आणि स्थिरच आहे.
सर्वसंहारखे त्व् आसीद् यद् एव तद् अवस्थितम् । नाधेयं तत्र नाधारो न च दृश्यं न द्रष्टृता
सर्वकाही नाहीसं झालेल्या त्या रिकाम्या अवस्थेत फक्त जे आहे तेच उरलेलं असतं; तिथे आधार नाही, आधारलेलं काही नाही, पाहिलेलं काही नाही आणि पाहणारा सुद्धा नाही.
ब्रह्माण्डं नास्ति न ब्रह्मा न च ब्रह्माण्डिका क्वचित् । न जगन् नास्ति जगती शान्तम् एवाखिलं स्थितम्
तिथे विश्व नाही, ब्रह्मा नाही, ब्रह्मांडाचं बीजही कुठेच नाही; जग नाही, पृथ्वी नाही—सगळं काही शांततेतच स्थिर आहे.
ब्रह्मैव कचति स्वच्छम् इत्थम् आत्मात्मनात्मनि । चित्त्वाद् द्रवत्वात् सलिलम् इवावर्ततयात्मनि
फक्त ब्रह्मच स्वच्छपणे आणि निर्मळपणे, स्वतःमध्येच, स्वतःच्या स्वरूपात फिरत असतं; जसं पाणी आपल्या गुणामुळे ओघळतं आणि स्वतःमध्येच फिरतं.
असद् एवेदम् आभाति सद् इवेहानुभूयते । विनश्यत्य् असद् एवान्ते स्वप्ने स्वमरणं यथा
हे खरंतर असत्यच आहे, पण इथे ते खरं असल्यासारखं वाटतं; शेवटी हे असत्य नाहीसं होतं, जसं स्वप्नात मृत्यू येतो तसं.
अथ वाजस्वरूपत्वात् सद् एवेदम् अनामयम् । अखण्डितम् अनाद्यन्तं ज्ञानमात्राम्बरोदरम्
किंवा, अस्तित्वाच्याच स्वरूपामुळे हे खरंच सत्य आहे, यात काहीही दुःख नाही, हे अखंड, अनादि-अनंत आहे आणि फक्त ज्ञानाचंच विस्तीर्ण आकाश याच्या अंतरात आहे.
आकाश एव परमे प्रथमः प्रजेशो नित्यं स्वयं कचति शून्यतया समानः । स ह्य् आतिवाहिकवपुर् न तु भूतरूपी पृथ्व्यादि तेन न सद् अस्ति यदा न जातम्
जसं आकाश स्वतःच, सर्वश्रेष्ठ, सर्वांचा पहिला स्वामी, नेहमीच आपल्या स्वभावाने मुक्तपणे फिरतं आणि रिक्ततेत सर्वांसारखंच असतं; त्याचं रूप सूक्ष्म आहे, स्थूल नाही, म्हणून पृथ्वी वगैरे जेव्हा निर्माणच होत नाहीत, तेव्हा अस्तित्वही नसतं.
इत्थं जगदहन्तादि दृश्यजातं न किञ्चन । अजातत्वाच् च नास्त्य् एव यच् चास्ति परम् एव तत्
अशा प्रकारे, हे जग, अहंकार वगैरे सर्व दृश्य गोष्टी खरंतर काहीच नाहीत; कारण त्या जन्मलेल्या नाहीत, म्हणून त्या प्रत्यक्षात नाहीतच, आणि जे खरंच आहे ते फक्त परमात्माच आहे.
परमाकाश एवासौ जीवतां चेतति स्वयम् । निस्स्पन्दाम्भोधिजठरे सलिलं स्पन्दताम् इव
तोच परमाकाश स्वतःच सर्व जीवांत जिवंतपणा आणि चेतना म्हणून प्रकटतो, जसं स्थिर समुद्राच्या गर्भात पाणी हलतं तसं.
आकाशरूपम् अजहद् एव वेत्तीव दृश्यताम् । स्वप्नसङ्कल्पशैलादाव् इव चिद्वृत्तिर् आन्तरी
जणू काही ती अंतरात्म्याची चैतन्याची हालचाल आकाशासारखीच राहून, सर्व काही जाणते आहे असं भासतं, जसं स्वप्न किंवा कल्पनेच्या डोंगरात काही दिसतं तसं.
पृथ्व्यादिरहितो देहो यो विराडात्मनो महान् । आतिवाहिक एवासौ चिन्मात्राच्छनभोमयः
हा विराट आत्म्याचा देह पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांशिवाय असतो, तो फक्त चैतन्य आणि आकाश यांच्यापासून बनलेला सूक्ष्म देह असतो.
अक्षयस्वप्नशैलाभस् स्थिरस्वप्नपुरोपमः । चित्रकृत्स्थितचित्तस्थचित्रसैन्यसमाकृतिः
तो देह नाश न होणाऱ्या स्वप्नाच्या डोंगरासारखा, स्थिर स्वप्नातील शहरासारखा आहे; जणू चित्ताच्या सर्जनशीलतेने उभ्या राहिलेल्या मनाच्या सैन्याच्या रूपात तो दिसतो.
अनिखातमहास्तम्भपुत्रिकौघसमोपमः । ब्रह्माकाशे ऽनिखातात्मा स्वस्तम्भे सालभञ्जिका
तो जसा जमिनीत न खोदलेल्या मोठ्या खांबांच्या आणि त्यांच्या शाखांच्या समूहासारखा आहे, तसाच ब्रह्माच्या आकाशात आत्मा स्वतःच्या आधारावर उभ्या मूर्तीप्रमाणे, कुठेही न खोदलेला आहे.
आद्यः प्रजापतिः पूर्वं स्वयम्भूर् इति विश्रुतः । प्राक्तनानां स्वकार्याणाम् अभावाद् अपकारणः
सर्वप्रथम जे सृष्टीकर्ते होते, त्यांना स्वयंभू म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या स्वतःच्या कर्मांचे आधीचे परिणाम नसल्यामुळे, त्यांना कोणतेही पूर्वीचे कारण नव्हते.
महाप्रलयपर्यन्तेष्व् आद्याः किल पितामहाः । मुच्यन्ते सर्व एवातः प्राक्तनं कर्म तेषु किम्
महाप्रलयाच्या शेवटी हे आद्य पितामह सर्वजण मुक्त होतात. त्यामुळे त्यांच्या बाबतीत कोणतेही पूर्वजन्मीचे कर्म असू शकत नाही.
मोक्तव्य एव कुड्यात्मा दृश्यो ऽदृश्यश् च संस्थितः । न च दृश्यं न च द्रष्टा न स्रष्टा सर्वम् एव च
भिंतीसारखी जी आत्मा आहे, ती सोडलीच पाहिजे, कारण ती कधी दिसते तर कधी दिसत नाही. इथे ना दृश्य आहे, ना पाहणारा, ना सृष्टीकर्ता—सर्व काही तेच आहे.
प्रतिच्छन्दः पदार्थानां सर्वेषाम् एष एव सः । अस्माद् उदेति जीवाली दीपाली दीपकाद् इव
सर्व वस्तूंचा प्रतिबिंब हाच आहे. याच्यापासून जीवांची मालिका निर्माण होते, जशी एका दिव्यापासून अनेक दिवे पेटतात.
सङ्कल्प एव सङ्कल्पात् किलैति क्ष्मादिवर्जितः । क्ष्मादिमान् इव निष्कुड्यस् स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यथा
कल्पना ही कल्पनेतूनच निर्माण होते आणि तिच्यात पृथ्वी वगैरे घटक नसतात. तरीसुद्धा, जणू काही तिच्यात हे सर्व आहे असे भासतं, जसं एक स्वप्नातून दुसरं स्वप्न उगवतं.
अस्माद् एव प्रतिच्छन्दाज् जीवास् सम्प्रसरन्त्य् अमी । सहकारिकारणानाम् अभावाच् च स एव ते
हीच प्रतिमा म्हणजे हे सर्व जीव आहेत; आणि जेव्हा मदतीची कारणं नसतात, तेव्हा हे सर्व पुन्हा त्याच स्वरूपात विलीन होतात.
सहकारिकारणानाम् अभावे कार्यकारणम् । एकम् एतद् अतो नान्यः परस्मात् सर्गविभ्रमः
मदतीची कारणं नसताना, कारण आणि परिणाम एकच असतात; म्हणून सृष्टीचा भास दुसऱ्या कुठूनही येत नाही.
ब्रह्मैवाद्यो विराडात्मा विराडात्मैव सर्गता । जीवाकाशस् स एवेत्थं स्थितः पृथ्व्याद्य् असद् यतः
ब्रह्मच मूळ आहे, त्याचं विराट रूप आहे; आणि त्या विराटातूनच सृष्टी निर्माण होते. म्हणून जीवांचा अवकाश हाच आहे, कारण पृथ्वी वगैरे सर्व असत्य आहेत.