येन स्पृशति सास्य त्वग् यच् छृणोति श्रुतिस् तु सा । येन जिघ्रति तद् घ्राणं स स्वम् आत्मनि पश्यति
ज्याच्यामुळे स्पर्श जाणवतो, ते त्वचा आहे; ज्याच्यामुळे ऐकू येतं, ते श्रवण आहे; ज्याच्यामुळे वास येतो, ते नाक आहे. अशा प्रकारे, तो स्वतःला स्वतःमध्येच ओळखतो.
तत् तस्य स्वदनं पश्चाद् रसनाम्नोल्लसिष्यति । यत् स्पन्दति स तद् वायुचेष्टाः कर्मेन्द्रियव्रजम्
ज्याच्यामुळे चव येते, ते पुढे जिभेला म्हणतात; ज्याच्यामुळे हालचाल होते, ती वायूची क्रिया आणि कर्मेंद्रियांचा समूह आहे.
रूपालोकमनस्कारजातम् इत्य् एव भावयन् । आतिवाहिकदेहात्मा तिष्ठत्य् अम्बरम् अम्बरे
सर्व रूप, प्रकाश आणि मनाचे विचार याच प्रकारे उत्पन्न होतात, असं ध्यानात ठेवून, सूक्ष्म देह असलेला जीव आकाशातच स्थिर राहतो.
एवम् उच्छूनतां तस्मिन् भावयंस् तेजसः कणे । असत्यं सत्यसङ्काशं ब्रह्मास्ते जीवशब्दधृत्
अशा प्रकारे तेजाचा कण वाढत असल्याचं ध्यान करत, ब्रह्म स्वतःला 'जीव' या नावाने धारण करून, खोटं असूनही खरं वाटावं असं भासत राहतं.
इत्थं स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । आतिवाहिकदेहात्मा चित्तदेहाम्बराकृतिः
अशा प्रकारे, 'जीव' या शब्दाचा अर्थ मनाशी लावता लावता तो गोंधळात पडतो आणि सूक्ष्म देह म्हणून स्वतःला समजतो, जणू मनाचा देहच त्याचे वस्त्र झाले आहे.
स्वकल्पनात आकारम् अण्डसंस्थं प्रपश्यति । कश्चिज् जलगतं वेत्ति कश्चित् सम्राट्स्वरूपिणम्
स्वतःच्या कल्पनेने तो अंडाच्या आत असलेली एक रूप पाहतो; काहींना ते पाण्यात आहे असे वाटते, तर काहींना ते विश्वाचा राजा आहे असे दिसते.
भाविब्रह्माण्डकलनं पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । आत्मगर्भगृहं चित्ताद् यथा सङ्कल्पितात्मकः
तो भविष्यातील ब्रह्मांडाची रचना पाहतो आणि अनुभवतोही; जसे मनाने स्वतःचे अस्तित्व कल्पले जाते, तसेच आत्म्याचे गर्भगृहही तो अनुभवतो.
देशकालक्रियाद्रव्यकलनावेदनं स तत् । भावयञ् शब्दनिर्माता शब्दैर् बध्नाति कल्पितैः
तो देश, काळ, कृती आणि पदार्थ यांची कल्पना करतो; अशा विचारांत गुंतून तो शब्दांचा निर्माता होतो आणि स्वतःच्या कल्पनेतील शब्दांनी स्वतःला बांधून घेतो.
आतिवाहिकदेहो ऽसाव् इत्य् असत्ये जगद्भ्रमे । असत्य एव कचति स्वप्नेषूड्डयनं यथा
हा अतिवाहिक देह, या खोट्या जगाच्या भ्रमात, फक्त असत्यातच फिरतो, जसा माणूस स्वप्नात उडतो.
इत्य् अनुद्भूत एवासौ स्वयम्भूस् स्वयम् उत्थितः । आतिवाहिकदेहात्मा प्रभुर् आद्यः प्रजापतिः
म्हणून, प्रत्यक्षात न जन्मलेला असूनही, तो स्वतःच स्वतःपासून उत्पन्न झाल्यासारखा भासतो, अतिवाहिक देहस्वरूप, सर्वांचा स्वामी आणि आद्य सृष्टीकर्ता.
एतस्मिन्न् अपि सम्पन्ने ब्रह्माण्डाकारिणि भ्रमे । न किञ्चिद् अपि सम्पन्नं न च जातं न दृश्यते
ही ब्रह्मांडासारखी भासणारी माया पूर्ण झाली, तरी प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही, काहीच जन्मत नाही किंवा दिसत नाही.
तद् ब्रह्माकाशम् आकाशम् एव स्थितम् अशङ्कितम् । सङ्कल्पनगराकारम् एतत् सद् अपि नैव सत्
ते ब्रह्मरूप आकाश, निश्चिंतपणे, शुद्ध आकाशासारखेच राहते; ही कल्पनेची नगरी असली, तरी खरी अस्तित्वात नाही.
अनिर्मितम् अनङ्गं च एतद् खे चित्रम् उत्थितम् । अकृतं चानुभूतं च न सत्यं सत्यवत् स्थितम्
हे अद्भुत दृश्य आकाशात उगवले आहे, न बनवलेले आणि निराकार आहे; हे न निर्माण केलेले, न अनुभवलेले, खरे नाही, पण तरीही खरे असल्यासारखे भासते.
महाकल्पे विमुक्तत्वाद् ब्रह्मादीनाम् असंशयम् । स्मृतिर् न प्राक्तनी काचित् कारणं सा स्वयम्भुवः
महाकल्पात ब्रह्मा आणि इतर सर्व मुक्त झाल्यामुळे, नक्कीच त्यांची जुनी आठवण उरलेली नाही; ती कारण स्वतःस्फूर्त आहे.
तेन यादृक् स्वयम्भूस् स्यात् तादृक् तज्जम् इदं स्मृतम् । अनाद्यनुभवस् त्व् इत्थं य एवावनितादिभिः
म्हणून, स्वयंभू जसा असेल तशीच त्यातून निर्माण झालेली ही स्मृती आहे; पृथ्वी वगैरेसह ही अनादि अनुभूती अशाच प्रकारे आहे.
स्वप्नानुभूतं पृथ्व्यादि प्रबोधे यादृशं भवेत् । स्मृतं सद् व्योममात्रात्म सर्वदैवेदृशं जगत्
जशी स्वप्नात पृथ्वी वगैरे अनुभवली जाते आणि जागे झाल्यावर दिसते, तशीच ही सृष्टी नेहमीच केवळ आकाशस्वरूप म्हणून आठवली जाते.
यत्र यत्र यथा तोये द्रवत्वं नाम विद्यते । तत्र तत्र तथा नान्यस् सर्गो ऽस्ति परमात्मनि
पाण्यात जिथे जिथे आणि जशी जशी ओलसरपणा असतो, तसंच, परमात्म्यात दुसरं काही निर्माण झालेलं नाही.
सृष्टिर् एवम् इयं प्रौढा सर्ग एवम् अयं स्थितः । ब्रह्माण्डं नाम भात्य् एव व्योमात्मैवापनिर्मितिः
ही सृष्टी अशाच प्रकारे स्थिर आहे आणि हे विश्व असंच प्रकट होतं; ज्याला ब्रह्मांड म्हणतात ते फक्त आकाशाचं स्वरूप आहे, त्यात खरंतर काहीच निर्माण झालेलं नाही.
दृश्यम् एवम् इदं शान्तं खात्म निर्भित्ति निर्भ्रमम् । निराधारं निराधेयम् अद्वैतं चैक्यवर्जितम्
हे दृश्य जग असंच शांत आहे, आकाशासारखं, कुठलाही विभाग नाही, गोंधळ नाही; त्याला आधार नाही, ठेवणं नाही, द्वैत नाही आणि एकत्वही नाही.
जगत्संविदि जातायाम् अपि जातं न किञ्चन । परमाकाशम् आशून्यम् अच्छम् एव व्यवस्थितम्
जगाची जाणीव आली तरी खरंतर काहीच जन्म घेत नाही; परमाकाश रिकामं नाही, ते स्वच्छ आणि स्थिरच आहे.
सर्वसंहारखे त्व् आसीद् यद् एव तद् अवस्थितम् । नाधेयं तत्र नाधारो न च दृश्यं न द्रष्टृता
सर्वकाही नाहीसं झालेल्या त्या रिकाम्या अवस्थेत फक्त जे आहे तेच उरलेलं असतं; तिथे आधार नाही, आधारलेलं काही नाही, पाहिलेलं काही नाही आणि पाहणारा सुद्धा नाही.
ब्रह्माण्डं नास्ति न ब्रह्मा न च ब्रह्माण्डिका क्वचित् । न जगन् नास्ति जगती शान्तम् एवाखिलं स्थितम्
तिथे विश्व नाही, ब्रह्मा नाही, ब्रह्मांडाचं बीजही कुठेच नाही; जग नाही, पृथ्वी नाही—सगळं काही शांततेतच स्थिर आहे.
ब्रह्मैव कचति स्वच्छम् इत्थम् आत्मात्मनात्मनि । चित्त्वाद् द्रवत्वात् सलिलम् इवावर्ततयात्मनि
फक्त ब्रह्मच स्वच्छपणे आणि निर्मळपणे, स्वतःमध्येच, स्वतःच्या स्वरूपात फिरत असतं; जसं पाणी आपल्या गुणामुळे ओघळतं आणि स्वतःमध्येच फिरतं.
असद् एवेदम् आभाति सद् इवेहानुभूयते । विनश्यत्य् असद् एवान्ते स्वप्ने स्वमरणं यथा
हे खरंतर असत्यच आहे, पण इथे ते खरं असल्यासारखं वाटतं; शेवटी हे असत्य नाहीसं होतं, जसं स्वप्नात मृत्यू येतो तसं.
अथ वाजस्वरूपत्वात् सद् एवेदम् अनामयम् । अखण्डितम् अनाद्यन्तं ज्ञानमात्राम्बरोदरम्
किंवा, अस्तित्वाच्याच स्वरूपामुळे हे खरंच सत्य आहे, यात काहीही दुःख नाही, हे अखंड, अनादि-अनंत आहे आणि फक्त ज्ञानाचंच विस्तीर्ण आकाश याच्या अंतरात आहे.
आकाश एव परमे प्रथमः प्रजेशो नित्यं स्वयं कचति शून्यतया समानः । स ह्य् आतिवाहिकवपुर् न तु भूतरूपी पृथ्व्यादि तेन न सद् अस्ति यदा न जातम्
जसं आकाश स्वतःच, सर्वश्रेष्ठ, सर्वांचा पहिला स्वामी, नेहमीच आपल्या स्वभावाने मुक्तपणे फिरतं आणि रिक्ततेत सर्वांसारखंच असतं; त्याचं रूप सूक्ष्म आहे, स्थूल नाही, म्हणून पृथ्वी वगैरे जेव्हा निर्माणच होत नाहीत, तेव्हा अस्तित्वही नसतं.
इत्थं जगदहन्तादि दृश्यजातं न किञ्चन । अजातत्वाच् च नास्त्य् एव यच् चास्ति परम् एव तत्
अशा प्रकारे, हे जग, अहंकार वगैरे सर्व दृश्य गोष्टी खरंतर काहीच नाहीत; कारण त्या जन्मलेल्या नाहीत, म्हणून त्या प्रत्यक्षात नाहीतच, आणि जे खरंच आहे ते फक्त परमात्माच आहे.
परमाकाश एवासौ जीवतां चेतति स्वयम् । निस्स्पन्दाम्भोधिजठरे सलिलं स्पन्दताम् इव
तोच परमाकाश स्वतःच सर्व जीवांत जिवंतपणा आणि चेतना म्हणून प्रकटतो, जसं स्थिर समुद्राच्या गर्भात पाणी हलतं तसं.
आकाशरूपम् अजहद् एव वेत्तीव दृश्यताम् । स्वप्नसङ्कल्पशैलादाव् इव चिद्वृत्तिर् आन्तरी
जणू काही ती अंतरात्म्याची चैतन्याची हालचाल आकाशासारखीच राहून, सर्व काही जाणते आहे असं भासतं, जसं स्वप्न किंवा कल्पनेच्या डोंगरात काही दिसतं तसं.
पृथ्व्यादिरहितो देहो यो विराडात्मनो महान् । आतिवाहिक एवासौ चिन्मात्राच्छनभोमयः
हा विराट आत्म्याचा देह पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांशिवाय असतो, तो फक्त चैतन्य आणि आकाश यांच्यापासून बनलेला सूक्ष्म देह असतो.