यैर् अहं सलिलाद् दृष्टḫ प्रोत्थितस् तैर् मुनीश्वरैः । प्रोक्तो वारिवसिष्ठो ऽहम् इति मे जन्मसन्ततिः
ज्यांनी मला पाण्यातून वर येताना पाहिलं, त्या महान ऋषींनी मला 'वारीवसिष्ठ' असं नाव दिलं; माझ्या जन्मांची ही परंपरा आहे.
ततḫ प्रभृति लोके ऽहं पार्थिवḫ प्रथितẖ क्वचित् । अम्मयẖ क्वचिद् अन्येषां तैजसो मारुतẖ क्वचित्
त्यावेळेपासून जगात मी कधी पृथ्वीचा, कधी मनाचा, कधी तेजाचा, तर कधी वाऱ्याचा म्हणून ओळखला जातो.
अथ कालेन मे तत्र तस्मिन्न् एवातिवाहिके । आधिभौतिकता देहे रूढा गूढान्तरिक्षता
मग काही काळानंतर त्या अतिसूक्ष्म देहात माझ्या शरीरात जडत्व स्थिर झाले, पण माझे सूक्ष्मत्व मात्र आतून लपून राहिले.
यद् एतद् आतिवाहित्वम् आधिभौतिकता च खम् । द्वयम् अप्य् एतद् एकात्म ततẖ कचति मे चितिः
हे जे अतिसूक्ष्म अस्तित्व आणि जडत्व—आकाश आणि पदार्थ—हे दोन्ही एकाच स्वरूपाचे आहेत; म्हणून माझी जाणीव त्यातून मुक्तपणे फिरते.
एवमात्मकचिद्व्योमकचनात्माप्य् अहं नभः । परम् एव निराकारं युष्मास्व् आकारवान् अपि
माझे खरे स्वरूप हे चैतन्य आणि आकाशासारखे आहे, तरीही मी तुम्हाला रूपात दिसतो; पण प्रत्यक्षात मी निराकार, सर्वोच्च आकाशच आहे.
जीवन्मुक्तो व्यवहरन्न् अप्य् आस्ते ब्रह्मखात्मकः । तथैव देहमुक्तो ऽपि तिष्ठति ब्रह्ममात्रकम्
जिवंत असतानाही मुक्त झालेला माणूस व्यवहार करत असला तरी ब्रह्मस्वरूपातच राहतो; आणि शरीरातून मुक्त झाल्यावरही तो फक्त ब्रह्मरूपातच टिकून राहतो.
मम न ब्रह्मतापेति तादृग् व्यवहरन्न् अपि । असम्भवाद् अन्यदृशो युष्मदादिष्व् अहं त्व् अहम्
माझ्या ब्रह्मस्वरूपाची स्थिती कधीच सुटत नाही, अगदी मी जगातील व्यवहार करत असतानाही. कारण, मला वेगळ्या प्रकारे असणे शक्यच नाही, जसं मी तुमच्यासारखा किंवा इतर कुणासारखा नाही, तसंच.
यथाज्ञस्य स्वप्ननरे निर्जन्मनि निराकृतौ । आधिभौतिकताबुद्धिस् तथा मे जगतो ऽपि च
जसा अज्ञान मनुष्य स्वप्नात स्वतःला मनुष्य समजतो, जरी त्याचा जन्म झालेला नसला किंवा त्याला कोणतंही रूप नसावं, तसंच माझं या जगाबद्दलचं जाणणं आहे.
एवम् एवावभासन्ते सर्व एव स्वयम्भुवः । सर्गाश् च न तु जायन्ते प्रजाता इव चोदिताः
ह्याच रीतीने, हे सर्व स्वयंभू सृष्टीचे प्रकार फक्त दिसतात, प्रत्यक्षात त्यांचा जन्म होत नाही, जसं मुलं निर्माण होत असल्यासारखी वाटतात, पण खरोखर होत नाहीत.
एष सो ऽहम् इहाकाशवसिष्ठḫ पुष्टताम् इव । गतो ऽद्य स्वात्मनो ऽभ्यासाद् भवतां चाभवस्थितिः
हेच ते मी आहे, वसिष्ठा, जो आता आकाशासारखा पूर्णत्वाला पोहोचलो आहे, आत्म्याच्या साधनेमुळे; पण तुमची स्थिती मात्र अस्तित्वात नसण्यासारखी आहे.
आकाशात्मान एवैते सर्व एव स्वयम्भुवः । यथा ते मन्मनोमात्रम् इमे सर्गास् तथैव हि
हे सर्व स्वयंभू जीव खरे तर आकाशासारखेच आहेत. जसे हे सर्व सृष्टीचे विचार फक्त तुझ्या मनात आहेत, तसेच ते खरे आहेत.
अहमादिर् अयं सर्गस् त्व् अपरिज्ञानदोषतः । वेताल इव बालानां गतो वै वज्रसारताम्
अहंकारापासून सुरू झालेली ही सृष्टी, अज्ञानामुळे मुलांना वेताळ खरा वाटावा तशी, खोटी असूनही खऱ्यासारखी भासते.
परिज्ञातस् तु कालेन स्वल्पेनैवोपशाम्यति । वासनातानवात् स्नेहो बन्धौ दूरगते यथा
पण जेव्हा खरी ओळख पटते, तेव्हा ही सृष्टी थोड्याच वेळात शांत होते; जसे दूर गेलेल्या माणसावरचे आपले प्रेम हळूहळू कमी होते.
घनत्वम् अहमाद्य् अस्य तथा सर्गस्य शाम्यति । परिज्ञानाद् यथा स्वप्ननिधेर् आदेयभावना
अहंकार आणि सृष्टीची जडता देखील खरी ओळख पटल्यावर नाहीशी होते, जसे स्वप्नातून जागे झाल्यावर त्यातली आपली भावना उडून जाते.
शाम्यन्तीमाḫ परिज्ञातास् सकला दृश्यदृष्टयः । यथा मरुनदीवेगवारिग्रहणबुद्धयः
जसा एखाद्याच्या मनात नदीतलं पाणी हातात घेण्याचा विचार शांत होतो, तसंच जेव्हा पाहणारा आणि दिसणारं यांचं खरं स्वरूप समजून येतं, तेव्हा सर्व प्रकारच्या जाणिवा शांत होतात.
महारामायणप्रायशास्त्रप्रेक्षणमात्रतः । एतद् आसाद्यते नित्यं किम् एतावति दुष्करम्
महान रामायणासारख्या ग्रंथाचं केवळ वाचन केलं, तरी हे फळ रोज मिळू शकतं; मग यात काय कठीण आहे?
संसारवासनाभावरूपसत्या तु यस्य धीः । मन्दा मोक्षे निराकाङ्क्षा स श्वा कीटो ऽथ वानरः
ज्याच्या मनात संसाराची इच्छा नाही आणि मुक्तीची ओढही नाही, त्याचं आयुष्य कुत्रा, किडा किंवा माकड यांसारखंच आहे.
भोगाभोगẖ किलायं यस् स जीवन्मुक्तबुद्धिना । कीदृशो भुज्यमानस् स्यात् कीदृक् स्यान् मौर्ख्यसेविना
भोग किंवा अभोग याचा अनुभव ज्याच्या मनात मुक्तीची जाणीव आहे त्यालाच खरा मिळतो; पण जो अज्ञानात रमतो, त्याला तो अनुभव कसा असतो?
महारामायणप्रायशास्त्रप्रेक्षणमात्रतः । अन्तश् शीतलतोदेति पदार्थेषु हिमोपमा
महान रामायणासारख्या ग्रंथातील शिकवणी केवळ पाहिल्यानेच मनात एक थंडावा निर्माण होतो, जणू काही बर्फासारखा वस्तूंविषयी गारवा येतो.
मोक्षश् शीतलचित्तत्वं बन्धस् सन्तप्तचित्तता । एतस्मिन्न् अपि नार्थित्वम् अहो लोकस्य मूर्खता
मुक्ती म्हणजे मनाची शांती आणि गारवा; तर बंधन म्हणजे मनाची अस्वस्थता आणि ताप. तरीही लोकांना याची इच्छा नसते—हाय, लोकांची ही मूर्खपणा!
अयं प्रकृत्या विषयैर् वशीकृतḫ परस्परं स्त्रीधनलोलुभो जनः । यथार्थसन्दर्शनतस् सुखीभवेन् मुमुक्षुशास्त्रार्थविचारणाद् अतः
माणूस स्वभावतः विषयांच्या आहारी जातो, एकमेकांवर नियंत्रण ठेवतो, स्त्री आणि संपत्तीच्या लालसेने वागतो; पण वस्तूंचे खरे स्वरूप पाहून आणि मुक्तीसाठी शास्त्रार्थाचा विचार करून साधक खरा आनंदी होतो.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
असे सांगून, त्या ऋषींच्या बोलण्यानंतर दिवस संध्याकाळी गेला; त्यांनी स्नानासाठी निघून, सभेत नमस्कार केला आणि मावळत्या सूर्याच्या किरणांसह ते निघून गेले.