तत् किमर्थम् अनर्थाय निरर्थकम् अपार्थकाः । कस्माद् अभ्युदिता ब्रूहि रागद्वेषभयादयः
मग या निरर्थक आणि उपयुक्त नसलेल्या गोष्टी — जसं की इच्छा, द्वेष, भीती — या कशासाठी निर्माण झाल्या? त्यांचा काही अर्थच नाही, तर त्या का उगवल्या, मला सांग.
वस्तुतो ऽङ्ग न सर्गादिर् न सर्गो नाप्य् असर्गता । विद्यते सकृदाभातम् इदम् इत्थं सद् एव तत्
खरं सांगायचं तर, सृष्टी आहे असंही नाही आणि नाही असंही नाही; हे एकदाच प्रकट झालं आणि म्हणूनच ते नेहमीच असलेलं आहे.
अशून्ये विपुलाभोगे स्वच्छचिज्जलपूरिते । कलनापङ्ककलिले भविष्यच्चित्तदर्दुरे
रिक्त नसलेल्या, भरपूर आनंदाने परिपूर्ण अशा, स्वच्छ चैतन्याच्या जलाने भरलेल्या, विचारांच्या डागांनी मळवलेल्या आणि भविष्यातील मनरूपी बेडकामध्ये —
अन्तरिक्षाक्षयक्षेत्रे खात्मनो गगनात्मिका । तस्माद् बीजाद् इयं जाता भूरिभूतशिलावलिः
या अविनाशी आकाशाच्या क्षेत्रात, आकाशस्वरूप आत्म्यात, त्या बीजापासून ही पृथ्वी, दगड आणि इतर घटकांची गर्दी निर्माण झाली आहे.
नास्ति किञ्चिद् इह क्षेत्रं व्युप्तं च न च किञ्चन । न बीजम् अस्ति नो जातं किञ्चित् सर्वं च संस्थितम्
इथे कुठेही शेत नाही, कुठे काही पेरलेलं नाही; इथे बीज नाही, काही उगवलेलंही नाही; तरीही सर्व काही तसंच आहे.
याश् शिलावलयस् त्व् अत्र पुष्टास् ता विबुधादयः । यास् तु वर्णोज्ज्वला एतास् तास् स्थिता बुद्धबुद्धयः
इथल्या जे दगडासारखे आकार आहेत आणि चांगले घडलेले आहेत, ते म्हणजे देव वगैरे; आणि जे तेजस्वी रंगाचे आहेत, ते म्हणजे जागृत बुद्धीचे लोक.
यास् त्व् अर्धपक्वास् ता एता नरनागादिजातयः । यास् त्व् आश्याना रजोनष्टास् ताẖ क्रिमिस्थावरादयः
जे अर्धवट शिजलेले आहेत, ते म्हणजे माणूस, नाग आणि इतर जाती; आणि जे अगदी जड, निष्क्रिय आणि धूळही गेलेले आहेत, ते म्हणजे कीटक, स्थावर आणि असे इतर.
यास् त्व् अगुर्व्यḫ फलैर् हीनाश् शून्याकाराẖ क्षयं गताः । अशरीराश् शरीरिण्यस् ताḫ पिशाचादिकास् स्मृताः
जे हलके आहेत, फळ नसलेले, रिकाम्या स्वरूपाचे आणि नष्ट झालेले आहेत, ते म्हणजे ज्यांना शरीर होतं पण आता नाही, असे पिशाच्च वगैरे म्हणून ओळखले जातात.
न हि सङ्कल्पिनस् स्वेच्छा क्वचित् पर्यनुयुज्यते । तास् तथेच्छा विरिञ्चस्य तथा राम तदोदिताः
खरं सांगायचं तर, ज्या लोकांना आपल्या इच्छेवर पूर्ण विश्वास असतो, त्यांना ती इच्छा कुठेही बांधून ठेवू शकत नाही. या सगळ्या गोष्टी, हे राम, सृष्टीकर्त्याच्या इच्छेनुसार घडतात, असं सांगितलं जातं.
सर्वा एव चिदाकाशरूपिण्यो भूतजातयः । आतिवाहिकदेहिन्यḫ पृथ्व्यादिरहितात्मिकाः
सर्व जीवांची मूळ प्रकृती ही चैतन्याच्या आकाशासारखी आहे. त्यांना अतिसूक्ष्म देह असतो आणि त्यांच्या स्वरूपात पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूतांचा अंश नसतो.
ताश् चिराभ्यासवशतस् त्व् आधिभौतिकसंविदम् । प्राप्ता दीर्घानुभवनात् स्वप्ना जाग्रद्दशाम् इव
खूप काळच्या सवयीमुळे, त्या जीवांना भौतिक जगाचा अनुभव मिळतो. जसा स्वप्नाचा अनुभव सतत घेतल्याने तो जागेपणासारखा वाटू लागतो, तसंच हेही आहे.
पिशाचाद्यास् तथा ह्य् एते तथाभूताधिभौतिकाः । तिष्ठन्ति तुष्टमनसस् स्वसंसारविहारिणः
म्हणून हे पिशाच्च वगैरे, ज्या स्वरूपाचे आहेत, त्या स्वरूपातच राहतात. ते आपल्या संसारात समाधानाने वावरतात.
पश्यन्ति काश्चिद् अन्योऽन्यं ग्राम्या ग्रामेयकान् इव । स्वप्नैकलोकवास्तव्या इवैता भूतजातयः
काही जीव एकमेकांना अगदी गावातले लोक जसे एकमेकांना पाहतात तशीच पाहतात, जणू सगळेच एकाच स्वप्नातल्या जगात राहतात.
काश्चिद् बहुनरप्राप्तस्वप्ननिर्माणलोकवत् । नान्योऽन्यम् अभिपश्यन्ति नानासंस्थानसंस्थितिम्
काही जण जसे क्वचित आणि दूरच्या स्वप्नात निर्माण झालेल्या जगात राहतात, तसेच एकमेकांना ओळखत नाहीत, प्रत्येकजण वेगळ्याच अवस्थेत राहतो.
स्थिता यथैता जगति पिशाचाद्याẖ कुजातयः । प्रायस् तथैताẖ कुम्भाण्डयक्षप्रेतादयस् स्थिताः
जसे या जगात पिशाच्च वगैरे नीच जातीचे जीव असतात, तसेच कुम्भांड, यक्ष, प्रेत हेही आपापल्या जागीच राहतात.
यथा यत्रेह वै नागा जलं तत्रैव तिष्ठते । तथा यत्र पिशाचाद्यास् तमस् तत्रावतिष्ठते
जिथे नाग असतात तिथेच पाणी असतं, त्याचप्रमाणे जिथे पिशाच्च वगैरे असतात तिथे अंधारही असतो.
मध्याह्ने ऽपि पिशाचश् चेद् अजिरे तिष्ठति स्वयम् । तत् तस्यान्धं तमस् तत्र सन्निधानं करोत्य् अलम्
दुपारी जरी एखादा पिशाच अंगणात उभा राहिला, तरी त्याच्यासाठी तिथे गडद अंधार तयार होतो, इतका की त्याला पुरेसा वाटतो.
न निहन्ति च तद् भानुर् न चान्यस् तत् प्रपश्यति । स एव चानुभवति पश्य मायाविजृम्भितम्
तो अंधार ना सूर्य घालवू शकतो, ना दुसऱ्या कुणाला तो दिसतो; फक्त तोच त्याचा अनुभव घेतो—हे पाहा, मायेमुळे घडणारे अद्भुत खेळ.
अविनाभावि चन्द्रादेस् तैजसं मण्डलं यथा । पिशाचादेर् अनन्यात्म तामसं मण्डलं तथा
जसा चंद्रासारख्या तेजस्वी गोष्टींना त्यांचं तेज वेगळं करता येत नाही, तसंच पिशाचांसारख्या अंधकारमय जीवांना त्यांचा अंधार वेगळा करता येत नाही.
यान्ति तेजस्य् अनोजस्त्वं तमस्य् ओजḫप्रधानताम् । उलूकवत् पिशाचाद्या आ सृष्टेस् तत्स्वभावतः
तेजस्वी जीवांमध्ये तेज कमी असतं, तर अंधकारमय जीवांमध्ये तेच जास्त असतं—पिशाच वगैरे जसे आहेत तसेच जन्मापासून असतात, जसं घुबडाचं असतं.
एषा पिशाचादिजनस्य जातिḫ प्रोक्ता मया ते समयानपेता । पिशाचतुल्यस् सुरलोकपाललोकेषु जातो ऽहम् इति प्रसङ्गात्
ही देखील पिशाचादी लोकांची जन्मकथा मी तुला सांगितली आहे, नेहमीच्या क्रमापासून वेगळी. पिशाचासारखा मी देवांच्या रक्षणकर्त्यांच्या लोकांत जन्माला आलो, कारण तशी संगत झाली.
ततश् चिदाकाशवपुर् भूतपञ्चकवर्जितः । विहरन्न् अहम् आकाशे पिशाच इव संस्थितः
मग मी शुद्ध चैतन्यरूप देह घेऊन, पाचही घटकांशिवाय, आकाशात विहरत होतो, पिशाचासारखा स्थित झालो होतो.
न मां पश्यन्ति चन्द्रार्कशक्रा हरिहरादयः । न देवसिद्धगन्धर्वकिन्नरा नाप्सरोगणाः
मला चंद्र, सूर्य, इंद्र, विष्णू, शंकर आणि इतर कोणीही पाहू शकत नव्हते; ना देव, सिद्ध, गंधर्व, किन्नर किंवा अप्सरांचा समूहही मला पाहू शकत नव्हता.
नाक्रामन्ति मयाक्रान्ता न च शृण्वन्ति मद्वचः । इत्य् अहं मोहम् आपन्नो विक्रीत इव सज्जनः
ज्यांच्याकडे मी गेलो, ते माझ्याकडे येत नव्हते, आणि माझे बोलणेही ऐकत नव्हते; त्यामुळे मी मोहात पडलो, जणू काही सज्जन माणूस फसवला गेला असावा.
अथ चिन्तितवान् अस्मि सत्यकामा इमे वयम् । पश्यन्तु मां सुरगणास् तेन तस्मिन् सुरालये
मग मी असं विचारलं की, आपण सत्याचा शोध घेणारे आहोत; देवांच्या समूहांनी मला पाहावं. असं ठरवून मी त्या देवांच्या निवासस्थानी गेलो.
द्रष्टुं प्रवृत्ता माम् अग्रे वास्तव्यास् सर्व एव ते । झगित्य् एव पुरḫ प्राप्तम् इन्द्रजालद्रुमं यथा
तेथे राहणारे सगळे जण मला पाहायला ताबडतोब पुढे आले, जणू काही एखादं जादूचं झाड अचानक त्यांच्या समोर प्रकट झालं.
अथ गीर्वाणगेहेषु सम्पन्नो व्यवहार्य् अहम् । यथास्थितसमाचारस् स्थितो निश्शङ्कचेष्टितः
मग देवांच्या घरांमध्ये मी सर्व व्यवहारात पारंगत झालो आणि नेहमीसारखा निर्धास्तपणे वागत राहिलो.
यैर् अविज्ञातवृत्तान्तैर् दृष्टो ऽहम् अजिरोत्थितः । वसिष्ठḫ पार्थिव इति लोकेषु प्रथितो ऽस्मि तैः
ज्यांच्या पूर्वीच्या गोष्टी मला माहीत नव्हत्या, अशा लोकांनी मला पाहिलं, जणू मी नुकताच प्रकट झालो आहे. त्यांच्या मध्ये मी 'वसिष्ठ राजर्षी' म्हणून सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध झालो.
वातात् समुदितो दृष्टो यैर् अहं गगनास्पदे । सिद्धैर् वातवसिष्ठाख्यस् तैर् अहं समुदाहृतः
ज्यांनी मला आकाशात वाऱ्यातून प्रकट होताना पाहिलं, त्या सिद्धांनी मला 'वातवसिष्ठ' असं नाव दिलं.
व्योमन्य् आदित्यरश्मिभ्यो दृष्टो ऽहं यैर् नभोगतैः । वसिष्ठस् तैजस इति लोकेषु प्रथितो ऽस्मि तैः
ज्यांनी मला आकाशात सूर्यकिरणांमध्ये, आकाशातून जाताना पाहिलं, त्यांनी मला लोकांमध्ये 'तेजस्वी वसिष्ठ' म्हणून ओळख दिली.