केचित् स्वप्ननरप्रख्याẖ केचित् पवनदेहकाः । केचिद् भ्रमात्मका एव सर्वे बुद्धिमनोमयाः
काही स्वप्नातील माणसांसारखे वाटतात, काहींना वाऱ्याचे शरीर असते, काही फक्त भ्रमाने बनलेले असतात. पण हे सर्व बुद्धी आणि मनापासूनच निर्माण झालेले आहेत.
ग्रहीतुं नैव युज्यन्ते ग्रहीतुं शक्नुवन्ति नो । आकाशशून्यवपुषḫ पश्यन्त्य् आकृतिम् आत्मनः
हे कुणालाही पकडू शकत नाहीत, आणि त्यांना पकडता येतही नाही. त्यांच्या शरीरात आकाशासारखी रिकामी जागा असते, पण तरीही ते स्वतःचे रूप पाहतात.
शीतातपादिविहितं सुखं दुẖखं विदन्ति च । पातुम् अत्तुम् अवष्टब्धुम् ईहन्ते शक्नुवन्ति नो
थंडी, ऊन आणि अशा गोष्टींमुळे सुखदुःख अनुभवतात; पिण्याची, खाण्याची, धरून ठेवण्याची इच्छा करतात, पण ते त्यांना जमत नाही.
इच्छाद्वेषभयक्रोधलोभमोहसमन्विताः । मन्त्रौषधतपोदानधैर्यधर्मवशीकृताः
इच्छा, द्वेष, भीती, राग, लोभ आणि भ्रम यांनी भरलेले हे लोक मंत्र, औषध, तप, दान, धैर्य आणि धर्म यांच्या प्रभावाखाली येतात.
सत्त्वावष्टम्भयन्त्रेण मन्त्रेणाराधितेन वा । दृश्यन्ते ऽपि च गृह्यन्ते कदाचित् केनचित् क्वचित्
जीवनशक्तीच्या बळावर किंवा मंत्राच्या कृपेने हे कधी कधी कुणाला तरी कुठेतरी दिसतात आणि क्वचित कोणीतरी त्यांना पकडतो.
देवयोनिर् हि सा तेन केचिद् देवोपमर्द्धयः । केचिन् नरसमश्रीकाẖ केचिन् नागसमर्द्धयः
हीच दैवी जन्म आहे; काहींना देवांसारखी तेजस्विता असते, काहींना माणसांसारखी समृद्धी असते, तर काहींना नागांसारखी मोठेपणाही असते.
श्वसृगालोपमाẖ केचिद् ग्रामजङ्गलवासिनः । कुल्यावकररथ्यासु वसन्ति निरयेषु च
काही लोक कुत्रा किंवा कोल्हा यांसारखे दिसतात, ते गावात किंवा जंगलात राहतात. हे लोक ओढ्यांमध्ये, खड्ड्यांत, अरुंद गल्ल्यांत आणि अगदी नरकांतही वास करतात.
एतद् आस्पदम् एतेषाम् इत्याकाराḫ प्रकीर्तिताः । पिशाचा एवमाचारा जन्मैषां श्रूयताम् इदम्
ही त्यांची ठिकाणे आहेत, आणि त्यांची रूपे अशी वर्णन केली आहेत. या पिशाचांचे वर्तन असे असते. आता त्यांच्या जन्माची गोष्ट ऐक.
अचेत्यचिन्मयं ब्रह्म सर्वशक्तिस्वभावतः । यत् स्थितं बुद्धम् एवान्तश् चेत्यं सङ्कल्पयत् त्व् इव
ब्रह्म हे जाणीव आणि अज्ञान अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, त्याच्यात सर्व शक्ती नैसर्गिकपणे आहेत. ते अंतर्यामी शुद्ध चेतना म्हणून स्थिर आहे आणि जसे तू कल्पना करतोस तसेच ते दृश्य जगाची कल्पना करते.
तज् जीवं विद्धि स प्रौढस् त्व् अहङ्कार इति स्मृतः । सो ऽहङ्कारस् स्मृतḫ पुष्टो मन इत्य् उदितात्मभिः
हेच जीव आहे असे समज. जेव्हा ते प्रगल्भ होते, तेव्हा त्याला अहंकार म्हणतात. आणि जेव्हा हा अहंकार बळकट होतो, तेव्हा आत्मज्ञान असलेल्या लोकांनी त्याला मन असे म्हटले आहे.
स एष कथ्यते ब्रह्मा सङ्कल्पाकाशरूपवान् । असद् एवासतो बीजं जगतो विगताकृति
तोच ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो, ज्याचं स्वरूप म्हणजे विचारांचं आकाश आहे. जे खोटं आहे त्याचं बीज देखील खोटंच असतं, आणि ही सृष्टी मूळ रूपाने नसतेच.
एवं मनस् स्थितो ब्रह्मा सदेहो ऽप्य् अमलं नभः । तत् स्वप्नपुरुषाकारस् सन्न् एवासद्वपुस् सदा
असं ब्रह्मा मनातच वास करतो, शरीर असलं तरी तो आकाशासारखा निर्मळ असतो. तो नेहमीच स्वप्नातील माणसासारखा, खोट्या शरीराचा असतो.
पृथ्व्यादिमूर्तिरहितस् त्व् आतिवाहिकदेहवान् । पृथ्व्यादयẖ किल कुतस् सङ्कल्पपुरुषस्य खे
जरी पृथ्वी वगैरे रूपं त्याच्याकडे नसली, तरी त्याचं सूक्ष्म शरीर असतं. विचाररूप माणसासाठी आकाशात पृथ्वी वगैरे गोष्टी कुठून येणार?
भवन्मनो यथाकाशपुरं पश्यति कल्पितम् । तथा मनो विरिञ्चत्वं पश्यत्य् आत्मनि कल्पितम्
जसं मन आकाशातलं एक काल्पनिक शहर पाहतं, तसं ते स्वतःमध्ये कल्पना करून ब्रह्मपदही पाहतं.
यद् वेत्ति कल्पितं तत् स पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । यो यावन्मात्रकस् तत् स कस्मात् किल न पश्यति
ज्याचं मनात कल्पना येते, तो ती गोष्ट पाहतो आणि अनुभवतोही. तो ज्या प्रमाणात आहे, तेवढंच त्याला दिसतं — मग तो का बघू नये?
स यत् पश्यति तत् तादृक् शून्यात्मा शून्यम् अम्बरे । ब्रह्म ब्रह्मणि वा ब्रह्मा तद् इदं जगद् उच्यते
तो जे काही पाहतो, ते तसंच असतं — म्हणजे शून्यस्वरूप, आकाशातलं शून्य; ब्रह्म ब्रह्मात, किंवा ब्रह्मच — ह्यालाच जग असं म्हणतात.
तथा स प्रतिभासो ऽस्य चिरकालैकभावनात् । घनीभूतस् स्थितḫ पुष्टस् सुदीर्घस्वप्नसुन्दरः
अशा रीतीने, दीर्घकाळ एकाच विचाराने ही प्रतिमा घट्ट होते, स्थिर राहते, पोसली जाते आणि एक सुंदर, दीर्घ स्वप्नासारखी भासते.
आतिवाहिकदेहस्य तस्य तच् चिरभावनात् । सर्गानुभवनं भूरि ब्रह्मणो ब्रह्मरूप्य् अपि
त्या अतिसूक्ष्म देहाला, दीर्घकाळच्या चिंतनामुळे, सृष्टीचं अनुभवणं पुष्कळ होतं — अगदी ब्रह्मालाही, ब्रह्मरूपात.
गतं प्रकटतोत्कर्षाद् आधिभौतिकदेहताम् । तेनैव सर्ग इत्य् उक्तो भेदसन्ततिभासुरः
जेव्हा स्थूल देहाची स्पष्ट अवस्था प्राप्त होते, तेव्हा त्यालाच सृष्टी म्हणतात, कारण तिथे भेदांची अखंडता उजळून दिसते.
स ब्रह्मा ब्रह्ममात्रात्मा ब्रह्ममात्रात्मनोस् तयोः । अजातयोर् एव सदा तद् आत्मजगतोर् द्वयोः
तो ब्रह्मा फक्त शुद्ध चैतन्यस्वरूप आहे, आणि तो आणि त्याचे जग हे दोन्हीही नेहमीच अजन्मा आणि शुद्ध चैतन्यरूप आहेत.
अभिन्नयोर् एव भृशं शून्यत्वाम्बरयोर् इव । ऐकात्म्येनैव लसतोḫ पवनस्पन्दयोर् इव
जसे आकाश आणि शून्य हे खरे तर वेगळे नाहीत, तसेच हे दोघेही एकत्वातच तेजस्वी आहेत, जसे वाऱ्याच्या लहरी एकरूप असतात.
वेत्ति भूतमयत्वं तन् मिथ्यैव न तु वास्तवम् । तथा यथा त्वं सङ्कल्पपुरुषस्य सतो ऽसतः
तो जाणतो की पंचमहाभूतांनी बनलेला देह खोटा आहे, खरा नाही—जसे तू कल्पनेतल्या माणसाचे अस्तित्व किंवा अनुपस्थिती ओळखतोस.
ततश् शरीरधातूनां तेन पृथ्व्यादिकाẖ कृताः । अभिधाḫ पञ्च चित्षष्ठा जगद् इत्य् एव तास् स्थिताः
त्यातून शरीराचे घटक — म्हणजे पृथ्वी वगैरे — तयार झाले; त्यांना पाच म्हणतात, आणि चैतन्य हे सहावे आहे. या सगळ्यांनी मिळून हे जग बनले आहे.
यथा त्व् असत्य एवायं सङ्कल्पस् सत्य एव ते । तथासाव् आत्मसङ्कल्पं सत्यम् एवानुभूतवान्
जसा हा संकल्प तुला खोटा वाटतो, पण त्या कल्पित व्यक्तीसाठी तो खरा असतो, तसाच त्याने स्वतःच्या मनाने घडवलेला अनुभव खरा मानला.
स स्वयं चिन्मयाकाशस् तत्सङ्कल्पश् चिदम्बरम् । अतस् स्वप्नो जगत् सर्वं क्व तौ नाशोद्भवौ स्थितौ
तो स्वतः चैतन्याचे आकाश आहे, त्याचा संकल्प हेच चेतनेचे गगन आहे; म्हणून हे सगळे जग म्हणजे एक स्वप्नच आहे — मग त्यांना निर्माण, नाश किंवा स्थैर्य असे काहीच कुठे आहे?
यथैव तन्मनस् सत्यं तदंशास् सत्यम् एव ते । तथैव तत्कृताश् चन्द्ररुद्रार्केन्द्रमरीचयः
जसे ते मन त्याच्यासाठी खरे आहे, तसेच त्याचे भागही त्याच्यासाठी खरे आहेत; त्याच मनाने निर्माण केलेले चंद्र, रुद्र, इंद्र आणि सूर्य यांच्या किरणाही त्याच्यासाठी खऱ्याच आहेत.
एवंस्थिते जगज्जालं तन् मनोराज्यम् उच्यते । तच् च शून्यं निरालम्बम् आकाशम् अघनं चिति
अशा प्रकारे, हे जगाचं जाळं म्हणजे मनाचं राज्य असं म्हणतात. तेही मुळात रिकामं, आधार नसलेलं, आकाशासारखं, कोणताही ठसा नसलेलं, शुद्ध चैतन्य आहे.
यथा स्वप्नपुरं व्योम सङ्कल्पाद्रिर् यथा नभः । तथा ब्रह्म जगच् चैव खम् एवाच्छम् अनाकृति
जसं स्वप्नातलं शहर आकाशासारखं असतं, कल्पनेचा डोंगर जसा आकाशासारखा असतो, तसंच ब्रह्म आणि हे जगही आकाशासारखं, निर्मळ आणि आकाररहित आहे.
एवम् आभासमात्रस्य कचतो ऽनिशम् अव्ययम् । सर्गादिमध्यान्तदृशो मुधैवात्रोदितास् स्थिताः
म्हणून, जे फक्त भास आहे त्यासाठी सृष्टी, आरंभ, मध्य आणि अंत यांसारख्या कल्पना फुकटच बोलल्या जातात; प्रत्यक्षात ते दिवस-रात्र एकसारखंच, बदलत नाही.
किं चिदाकाशकोशस्य तव वा मम वानघ । जगतो वापि जायेत किं वा नश्यति मे वद
हे पापरहित, सांग, तुझ्या किंवा माझ्या किंवा या जगाच्या आकाशासारख्या चैतन्यात काही खरंच जन्मतं का किंवा नष्ट होतं का?