यदा तदाहम् अमरैर् व्यवहर्तुं सहाम्बरे । प्रवृत्तो न च मां कश्चित् तत्र पश्यति चञ्चलम्
जेव्हा मी आकाशातील अमर लोकांशी काही व्यवहार करत असे, तेव्हा मी तिथे असूनही, कोणीच मला दिसत नव्हते, जरी मी तिथे फिरत होतो.
अत्यन्तम् अप्य् आरटतश् शब्दो न श्रूयते मम । केनचित् सुरलोकेषु स्वप्नपुंस इवानघ
देवांच्या लोकांत कितीही मोठा आवाज झाला तरी, पापरहित राजा, तो माझ्या कानावर कधीच पडत नसे, जणू काही स्वप्नातील माणसाला काहीच ऐकू येत नाही.
अवष्टब्धुं प्रवृत्तस्य नान्यावष्टब्धये मम । सम्पद्यते किञ्चिद् अपि मनोमननदेहिनः
मी काही धरायचा प्रयत्न केला तरी, माझ्या मनाच्या आणि कल्पनेच्या देहाने काहीच पकडता येत नव्हते.
एवं व्योमपिशाचो ऽहं सम्पन्नो रघुनन्दन । मयानुभूता काप्य् एषा देवागारपिशाचता
रघुनंदना, अशा रीतीने मी आकाशातील भुतासारखा झालो. देवांच्या घरात भुतासारखे असण्याचा हा अनुभव मी प्रत्यक्ष घेतला.
पिशाचास् सन्ति लोके ऽस्मिन् किमाकाराẖ किमास्पदाः । किंजातियाẖ किमाचाराẖ कीदृशाẖ कीदृशाशयाः
या जगात पिशाच असतात का? त्यांचा काय आकार असतो, ते कुठे राहतात? त्यांची जात कोणती, त्यांचे वर्तन कसे असते, ते कसे दिसतात आणि त्यांच्या मनात काय असते?
पिशाचास् सन्ति लोकेषु यादृशास् तान् इमाञ् शृणु । न सभ्यो ऽसौ न यो वक्ति प्रसङ्गापतितं वचः
या जगात पिशाच असतात; ते कसे असतात ते ऐक. जो माणूस फक्त प्रसंगानुसार काहीतरी बोलतो, तो सभ्य मानला जात नाही.
पिशाचाẖ केचिद् आकाशसदृशाश् शून्यदेहकाः । हस्तपादादिसंयुक्तां पश्यन्ति त्वम् इवाकृतिम्
काही पिशाच आकाशासारखे असतात, त्यांच्या देहात काहीच नसते; पण ते तुझ्यासारखीच हातपाय असलेली आकृती पाहतात.
छायया भयदायिन्या त्व् अन्यार्थभ्रमरूपया । ते चित्ताक्रमणं कृत्वा वेधयन्ति नराशयम्
भीती निर्माण करणाऱ्या सावलीने, दुसऱ्याच्या इच्छेप्रमाणे रूप घेऊन, हे पिशाच माणसाच्या मनात शिरतात आणि त्याच्या हृदयात गोंधळ निर्माण करतात.
घ्नन्त्य् अदन्ति पिबन्त्य् आशु लघुसत्त्वं चलं जनम् । बलमांसम् अथो जीवान् हिंसन्त्य् आक्रम्य चित्तकम्
हे हलक्या आणि चंचल स्वभावाचे जीव वेगाने मारतात, चावतात आणि पितात. ते लोकांची ताकद, मांस आणि अगदी जीवसुद्धा मनावर ताबा मिळवून हानी करतात.
आकाशसदृशाẖ केचित् केचिन् नीहारसन्निभाः । केचित् स्वप्ननराकारास् साकारा अपि खात्मकाः
काही जण आकाशासारखे असतात, काही धुक्यासारखे दिसतात. काहींचे रूप स्वप्नातील माणसांसारखे असते, आणि जरी त्यांना आकार असतो, तरी त्यांचे खरे स्वरूप आकाशासारखेच असते.
केचित् स्वप्ननरप्रख्याẖ केचित् पवनदेहकाः । केचिद् भ्रमात्मका एव सर्वे बुद्धिमनोमयाः
काही स्वप्नातील माणसांसारखे वाटतात, काहींना वाऱ्याचे शरीर असते, काही फक्त भ्रमाने बनलेले असतात. पण हे सर्व बुद्धी आणि मनापासूनच निर्माण झालेले आहेत.
ग्रहीतुं नैव युज्यन्ते ग्रहीतुं शक्नुवन्ति नो । आकाशशून्यवपुषḫ पश्यन्त्य् आकृतिम् आत्मनः
हे कुणालाही पकडू शकत नाहीत, आणि त्यांना पकडता येतही नाही. त्यांच्या शरीरात आकाशासारखी रिकामी जागा असते, पण तरीही ते स्वतःचे रूप पाहतात.
शीतातपादिविहितं सुखं दुẖखं विदन्ति च । पातुम् अत्तुम् अवष्टब्धुम् ईहन्ते शक्नुवन्ति नो
थंडी, ऊन आणि अशा गोष्टींमुळे सुखदुःख अनुभवतात; पिण्याची, खाण्याची, धरून ठेवण्याची इच्छा करतात, पण ते त्यांना जमत नाही.
इच्छाद्वेषभयक्रोधलोभमोहसमन्विताः । मन्त्रौषधतपोदानधैर्यधर्मवशीकृताः
इच्छा, द्वेष, भीती, राग, लोभ आणि भ्रम यांनी भरलेले हे लोक मंत्र, औषध, तप, दान, धैर्य आणि धर्म यांच्या प्रभावाखाली येतात.
सत्त्वावष्टम्भयन्त्रेण मन्त्रेणाराधितेन वा । दृश्यन्ते ऽपि च गृह्यन्ते कदाचित् केनचित् क्वचित्
जीवनशक्तीच्या बळावर किंवा मंत्राच्या कृपेने हे कधी कधी कुणाला तरी कुठेतरी दिसतात आणि क्वचित कोणीतरी त्यांना पकडतो.
देवयोनिर् हि सा तेन केचिद् देवोपमर्द्धयः । केचिन् नरसमश्रीकाẖ केचिन् नागसमर्द्धयः
हीच दैवी जन्म आहे; काहींना देवांसारखी तेजस्विता असते, काहींना माणसांसारखी समृद्धी असते, तर काहींना नागांसारखी मोठेपणाही असते.
श्वसृगालोपमाẖ केचिद् ग्रामजङ्गलवासिनः । कुल्यावकररथ्यासु वसन्ति निरयेषु च
काही लोक कुत्रा किंवा कोल्हा यांसारखे दिसतात, ते गावात किंवा जंगलात राहतात. हे लोक ओढ्यांमध्ये, खड्ड्यांत, अरुंद गल्ल्यांत आणि अगदी नरकांतही वास करतात.
एतद् आस्पदम् एतेषाम् इत्याकाराḫ प्रकीर्तिताः । पिशाचा एवमाचारा जन्मैषां श्रूयताम् इदम्
ही त्यांची ठिकाणे आहेत, आणि त्यांची रूपे अशी वर्णन केली आहेत. या पिशाचांचे वर्तन असे असते. आता त्यांच्या जन्माची गोष्ट ऐक.
अचेत्यचिन्मयं ब्रह्म सर्वशक्तिस्वभावतः । यत् स्थितं बुद्धम् एवान्तश् चेत्यं सङ्कल्पयत् त्व् इव
ब्रह्म हे जाणीव आणि अज्ञान अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, त्याच्यात सर्व शक्ती नैसर्गिकपणे आहेत. ते अंतर्यामी शुद्ध चेतना म्हणून स्थिर आहे आणि जसे तू कल्पना करतोस तसेच ते दृश्य जगाची कल्पना करते.
तज् जीवं विद्धि स प्रौढस् त्व् अहङ्कार इति स्मृतः । सो ऽहङ्कारस् स्मृतḫ पुष्टो मन इत्य् उदितात्मभिः
हेच जीव आहे असे समज. जेव्हा ते प्रगल्भ होते, तेव्हा त्याला अहंकार म्हणतात. आणि जेव्हा हा अहंकार बळकट होतो, तेव्हा आत्मज्ञान असलेल्या लोकांनी त्याला मन असे म्हटले आहे.
स एष कथ्यते ब्रह्मा सङ्कल्पाकाशरूपवान् । असद् एवासतो बीजं जगतो विगताकृति
तोच ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो, ज्याचं स्वरूप म्हणजे विचारांचं आकाश आहे. जे खोटं आहे त्याचं बीज देखील खोटंच असतं, आणि ही सृष्टी मूळ रूपाने नसतेच.
एवं मनस् स्थितो ब्रह्मा सदेहो ऽप्य् अमलं नभः । तत् स्वप्नपुरुषाकारस् सन्न् एवासद्वपुस् सदा
असं ब्रह्मा मनातच वास करतो, शरीर असलं तरी तो आकाशासारखा निर्मळ असतो. तो नेहमीच स्वप्नातील माणसासारखा, खोट्या शरीराचा असतो.
पृथ्व्यादिमूर्तिरहितस् त्व् आतिवाहिकदेहवान् । पृथ्व्यादयẖ किल कुतस् सङ्कल्पपुरुषस्य खे
जरी पृथ्वी वगैरे रूपं त्याच्याकडे नसली, तरी त्याचं सूक्ष्म शरीर असतं. विचाररूप माणसासाठी आकाशात पृथ्वी वगैरे गोष्टी कुठून येणार?
भवन्मनो यथाकाशपुरं पश्यति कल्पितम् । तथा मनो विरिञ्चत्वं पश्यत्य् आत्मनि कल्पितम्
जसं मन आकाशातलं एक काल्पनिक शहर पाहतं, तसं ते स्वतःमध्ये कल्पना करून ब्रह्मपदही पाहतं.
यद् वेत्ति कल्पितं तत् स पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । यो यावन्मात्रकस् तत् स कस्मात् किल न पश्यति
ज्याचं मनात कल्पना येते, तो ती गोष्ट पाहतो आणि अनुभवतोही. तो ज्या प्रमाणात आहे, तेवढंच त्याला दिसतं — मग तो का बघू नये?
स यत् पश्यति तत् तादृक् शून्यात्मा शून्यम् अम्बरे । ब्रह्म ब्रह्मणि वा ब्रह्मा तद् इदं जगद् उच्यते
तो जे काही पाहतो, ते तसंच असतं — म्हणजे शून्यस्वरूप, आकाशातलं शून्य; ब्रह्म ब्रह्मात, किंवा ब्रह्मच — ह्यालाच जग असं म्हणतात.
तथा स प्रतिभासो ऽस्य चिरकालैकभावनात् । घनीभूतस् स्थितḫ पुष्टस् सुदीर्घस्वप्नसुन्दरः
अशा रीतीने, दीर्घकाळ एकाच विचाराने ही प्रतिमा घट्ट होते, स्थिर राहते, पोसली जाते आणि एक सुंदर, दीर्घ स्वप्नासारखी भासते.
आतिवाहिकदेहस्य तस्य तच् चिरभावनात् । सर्गानुभवनं भूरि ब्रह्मणो ब्रह्मरूप्य् अपि
त्या अतिसूक्ष्म देहाला, दीर्घकाळच्या चिंतनामुळे, सृष्टीचं अनुभवणं पुष्कळ होतं — अगदी ब्रह्मालाही, ब्रह्मरूपात.
गतं प्रकटतोत्कर्षाद् आधिभौतिकदेहताम् । तेनैव सर्ग इत्य् उक्तो भेदसन्ततिभासुरः
जेव्हा स्थूल देहाची स्पष्ट अवस्था प्राप्त होते, तेव्हा त्यालाच सृष्टी म्हणतात, कारण तिथे भेदांची अखंडता उजळून दिसते.
स ब्रह्मा ब्रह्ममात्रात्मा ब्रह्ममात्रात्मनोस् तयोः । अजातयोर् एव सदा तद् आत्मजगतोर् द्वयोः
तो ब्रह्मा फक्त शुद्ध चैतन्यस्वरूप आहे, आणि तो आणि त्याचे जग हे दोन्हीही नेहमीच अजन्मा आणि शुद्ध चैतन्यरूप आहेत.