स्वप्नानुभूतयो राम दृष्टान्तो ऽत्राविखण्डितः । अनुभूत्यपलापं तु यẖ कुर्यात् तेन ते ऽस्त्व् अलम्
राम, स्वप्नातील अनुभव हे इथे नक्कीच उदाहरण म्हणून ग्राह्य आहेत; पण जो कोणी अनुभवालाच नाकारतो, त्याला त्याच्या मतावरच समाधान मानू द्यावे.
यथा स्वप्ने नरो गेहे व्यवहर्ता न दृश्यते । तथा तदा न दृष्टो ऽस्मि पुरस्स्थो ऽपि नभोगतैः
जसा मनुष्य स्वप्नात घरात काही व्यवहार करत असतो, तरी तो कुणालाही दिसत नाही, तसाच मीही त्या वेळी समोर असलो तरी, आकाशगामी लोकांना दिसत नाही.
अहम् अन्यं प्रपश्यामि पार्थिवाकारभावनम् । माम् आतिवाहिकात्मानं न कश्चिद् अपि पश्यति
मी इतरांना देहधारी म्हणून पाहतो, पण माझं स्वतःचं सूक्ष्म स्वरूप कोणालाही दिसत नाही.
न दृश्यते विदेहत्वाद् भवान् व्योमवपुर् यदि । तत् कथं तेन सिद्धेन दृष्टो ऽसि कनकावनौ
तुमचं शरीर नसल्यामुळे आणि तुमचं रूप आकाशासारखं असल्यामुळे जर तुम्ही कुणाला दिसत नाही, तर सोन्याच्या वनात त्या सिद्ध पुरुषाला तुम्ही कसे दिसलात?
अस्मदादिर् जनो राम यथासङ्कल्पितार्थभाक् । नासङ्कल्पितम् आप्नोति सत्यकामवपुर् यतः
राम, आपल्यासारखे लोक जसं मनात ठरवतात तसं अनुभवतात; ज्याचं शरीर पूर्ण इच्छापूर्तीचं आहे, त्याला मनात न आलेली गोष्ट कधीच भेटत नाही.
व्यवहारेषु मग्नेन लौकिकेष्व् अमलात्मना । क्षणाद् विस्मार्यते पुंसा स्वातिवाहिकतात्मनः
ज्याचं मन निर्मळ आहे आणि जो जगातल्या व्यवहारात गुंततो, तो आपलं सूक्ष्म स्वरूप क्षणात विसरतो.
मया पश्यतु माम् एष इति सङ्कल्पितं तदा । तेन मां दृष्टवान् एष स्वसङ्कल्पार्थभाजनम्
त्यावेळी त्याने मनाशी ठरवलं, 'मी स्वतःच त्याला पाहूया.' म्हणून त्याच्या इच्छेनेच त्याने मला पाहिलं, कारण तो स्वतःच्या संकल्पाचा पात्र होता.
जनो जरढभेदत्वान् न सङ्कल्पार्थभाजनम् । स एव जीर्णभेदत्वात् सत्यकामत्वभाजनम्
सामान्य माणसं जुन्या भेदभावामुळे आपल्या इच्छांची पूर्तता करू शकत नाहीत; पण तोच, ज्याचं विवेक परिपक्व झालं आहे, खऱ्या इच्छांचा पात्र होतो.
द्वयोस् तु सिद्धयोस् सिद्ध विरुद्धेप्सितयोर् मिथः । अधिकैकावदातात्मा जयी पुरुषयत्नवान्
पण दोन सिद्ध पुरुषांमध्ये, ज्यांच्या इच्छा एकमेकांशी विरोधात आहेत, त्यात ज्याचं मन अधिक शुद्ध आणि दृढ आहे, आणि जो अधिक प्रयत्नशील आहे, तोच जिंकतो.
भ्रमतस् सिद्धसेनासु लोकपालपुरीषु मे । विस्मृता व्यवहारौघैस् सातिवाहिकतात्मनः
सिद्धांच्या समूहात आणि लोकपालांच्या नगरींमध्ये फिरताना, अनेक व्यवहारांमध्ये गुंतल्यामुळे मला माझं सत्त्व, म्हणजेच श्रेष्ठ देवदूत असण्याचं भान विसरायला झालं.
यदा तदाहम् अमरैर् व्यवहर्तुं सहाम्बरे । प्रवृत्तो न च मां कश्चित् तत्र पश्यति चञ्चलम्
जेव्हा मी आकाशातील अमर लोकांशी काही व्यवहार करत असे, तेव्हा मी तिथे असूनही, कोणीच मला दिसत नव्हते, जरी मी तिथे फिरत होतो.
अत्यन्तम् अप्य् आरटतश् शब्दो न श्रूयते मम । केनचित् सुरलोकेषु स्वप्नपुंस इवानघ
देवांच्या लोकांत कितीही मोठा आवाज झाला तरी, पापरहित राजा, तो माझ्या कानावर कधीच पडत नसे, जणू काही स्वप्नातील माणसाला काहीच ऐकू येत नाही.
अवष्टब्धुं प्रवृत्तस्य नान्यावष्टब्धये मम । सम्पद्यते किञ्चिद् अपि मनोमननदेहिनः
मी काही धरायचा प्रयत्न केला तरी, माझ्या मनाच्या आणि कल्पनेच्या देहाने काहीच पकडता येत नव्हते.
एवं व्योमपिशाचो ऽहं सम्पन्नो रघुनन्दन । मयानुभूता काप्य् एषा देवागारपिशाचता
रघुनंदना, अशा रीतीने मी आकाशातील भुतासारखा झालो. देवांच्या घरात भुतासारखे असण्याचा हा अनुभव मी प्रत्यक्ष घेतला.
पिशाचास् सन्ति लोके ऽस्मिन् किमाकाराẖ किमास्पदाः । किंजातियाẖ किमाचाराẖ कीदृशाẖ कीदृशाशयाः
या जगात पिशाच असतात का? त्यांचा काय आकार असतो, ते कुठे राहतात? त्यांची जात कोणती, त्यांचे वर्तन कसे असते, ते कसे दिसतात आणि त्यांच्या मनात काय असते?
पिशाचास् सन्ति लोकेषु यादृशास् तान् इमाञ् शृणु । न सभ्यो ऽसौ न यो वक्ति प्रसङ्गापतितं वचः
या जगात पिशाच असतात; ते कसे असतात ते ऐक. जो माणूस फक्त प्रसंगानुसार काहीतरी बोलतो, तो सभ्य मानला जात नाही.
पिशाचाẖ केचिद् आकाशसदृशाश् शून्यदेहकाः । हस्तपादादिसंयुक्तां पश्यन्ति त्वम् इवाकृतिम्
काही पिशाच आकाशासारखे असतात, त्यांच्या देहात काहीच नसते; पण ते तुझ्यासारखीच हातपाय असलेली आकृती पाहतात.
छायया भयदायिन्या त्व् अन्यार्थभ्रमरूपया । ते चित्ताक्रमणं कृत्वा वेधयन्ति नराशयम्
भीती निर्माण करणाऱ्या सावलीने, दुसऱ्याच्या इच्छेप्रमाणे रूप घेऊन, हे पिशाच माणसाच्या मनात शिरतात आणि त्याच्या हृदयात गोंधळ निर्माण करतात.
घ्नन्त्य् अदन्ति पिबन्त्य् आशु लघुसत्त्वं चलं जनम् । बलमांसम् अथो जीवान् हिंसन्त्य् आक्रम्य चित्तकम्
हे हलक्या आणि चंचल स्वभावाचे जीव वेगाने मारतात, चावतात आणि पितात. ते लोकांची ताकद, मांस आणि अगदी जीवसुद्धा मनावर ताबा मिळवून हानी करतात.
आकाशसदृशाẖ केचित् केचिन् नीहारसन्निभाः । केचित् स्वप्ननराकारास् साकारा अपि खात्मकाः
काही जण आकाशासारखे असतात, काही धुक्यासारखे दिसतात. काहींचे रूप स्वप्नातील माणसांसारखे असते, आणि जरी त्यांना आकार असतो, तरी त्यांचे खरे स्वरूप आकाशासारखेच असते.
केचित् स्वप्ननरप्रख्याẖ केचित् पवनदेहकाः । केचिद् भ्रमात्मका एव सर्वे बुद्धिमनोमयाः
काही स्वप्नातील माणसांसारखे वाटतात, काहींना वाऱ्याचे शरीर असते, काही फक्त भ्रमाने बनलेले असतात. पण हे सर्व बुद्धी आणि मनापासूनच निर्माण झालेले आहेत.
ग्रहीतुं नैव युज्यन्ते ग्रहीतुं शक्नुवन्ति नो । आकाशशून्यवपुषḫ पश्यन्त्य् आकृतिम् आत्मनः
हे कुणालाही पकडू शकत नाहीत, आणि त्यांना पकडता येतही नाही. त्यांच्या शरीरात आकाशासारखी रिकामी जागा असते, पण तरीही ते स्वतःचे रूप पाहतात.
शीतातपादिविहितं सुखं दुẖखं विदन्ति च । पातुम् अत्तुम् अवष्टब्धुम् ईहन्ते शक्नुवन्ति नो
थंडी, ऊन आणि अशा गोष्टींमुळे सुखदुःख अनुभवतात; पिण्याची, खाण्याची, धरून ठेवण्याची इच्छा करतात, पण ते त्यांना जमत नाही.
इच्छाद्वेषभयक्रोधलोभमोहसमन्विताः । मन्त्रौषधतपोदानधैर्यधर्मवशीकृताः
इच्छा, द्वेष, भीती, राग, लोभ आणि भ्रम यांनी भरलेले हे लोक मंत्र, औषध, तप, दान, धैर्य आणि धर्म यांच्या प्रभावाखाली येतात.
सत्त्वावष्टम्भयन्त्रेण मन्त्रेणाराधितेन वा । दृश्यन्ते ऽपि च गृह्यन्ते कदाचित् केनचित् क्वचित्
जीवनशक्तीच्या बळावर किंवा मंत्राच्या कृपेने हे कधी कधी कुणाला तरी कुठेतरी दिसतात आणि क्वचित कोणीतरी त्यांना पकडतो.
देवयोनिर् हि सा तेन केचिद् देवोपमर्द्धयः । केचिन् नरसमश्रीकाẖ केचिन् नागसमर्द्धयः
हीच दैवी जन्म आहे; काहींना देवांसारखी तेजस्विता असते, काहींना माणसांसारखी समृद्धी असते, तर काहींना नागांसारखी मोठेपणाही असते.
श्वसृगालोपमाẖ केचिद् ग्रामजङ्गलवासिनः । कुल्यावकररथ्यासु वसन्ति निरयेषु च
काही लोक कुत्रा किंवा कोल्हा यांसारखे दिसतात, ते गावात किंवा जंगलात राहतात. हे लोक ओढ्यांमध्ये, खड्ड्यांत, अरुंद गल्ल्यांत आणि अगदी नरकांतही वास करतात.
एतद् आस्पदम् एतेषाम् इत्याकाराḫ प्रकीर्तिताः । पिशाचा एवमाचारा जन्मैषां श्रूयताम् इदम्
ही त्यांची ठिकाणे आहेत, आणि त्यांची रूपे अशी वर्णन केली आहेत. या पिशाचांचे वर्तन असे असते. आता त्यांच्या जन्माची गोष्ट ऐक.
अचेत्यचिन्मयं ब्रह्म सर्वशक्तिस्वभावतः । यत् स्थितं बुद्धम् एवान्तश् चेत्यं सङ्कल्पयत् त्व् इव
ब्रह्म हे जाणीव आणि अज्ञान अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, त्याच्यात सर्व शक्ती नैसर्गिकपणे आहेत. ते अंतर्यामी शुद्ध चेतना म्हणून स्थिर आहे आणि जसे तू कल्पना करतोस तसेच ते दृश्य जगाची कल्पना करते.
तज् जीवं विद्धि स प्रौढस् त्व् अहङ्कार इति स्मृतः । सो ऽहङ्कारस् स्मृतḫ पुष्टो मन इत्य् उदितात्मभिः
हेच जीव आहे असे समज. जेव्हा ते प्रगल्भ होते, तेव्हा त्याला अहंकार म्हणतात. आणि जेव्हा हा अहंकार बळकट होतो, तेव्हा आत्मज्ञान असलेल्या लोकांनी त्याला मन असे म्हटले आहे.