अत्र तेजःकणो ऽस्मीति स्वयं चेतति चिन्तया । तम् एवोच्छूनम् इव सद् भावयत्य् आत्मनाम्बरे
इथे तेजाचा एक कण 'मी हाच आहे' असं स्वतःच्या विचाराने जाणवतो; तो स्वतःला जणू काही आत्म्याच्या आकाशात खरोखरच स्थिर आहे असं समजून घेतो.
असद् एव सदाकारं सङ्कल्पेन्दुर् यथा शशम् । तम् एव भावयन् द्रष्टृदृश्यरूपतया स्थितः । एक एव द्विताम् एति स्वप्ने स्वमृतिबोद्धृवत्
जे खरं नाही तेच खोटं असूनही खऱ्यासारखं रूप घेतं, जसं केवळ कल्पनेने आकाशात चंद्र दिसतो; असंच त्याचं ध्यान करत राहिलं की, तो पाहणारा आणि दिसणारा अशा दोन्ही रूपात राहतो, एकच असूनही जणू दोन होतो, जसं स्वप्नात किंवा मृत्यूची जाणीव होताना वाटतं.
किञ्चित् स्थौल्यम् इवादत्ते ततस् तारकतां विदन् । यथाभावित्वम् अत्रार्थभाविताच् चित्स्वरूपतः
तेजाचा तो अंश थोडासा ठिसूळपणा घेतो आणि मग स्वतःला तारा समजतो. जशी त्याची कल्पना केली जाते, तशी त्या चैतन्याच्या स्वरूपातून अर्थ प्रकट होतो.
ख एव खात्मा सततो ऽप्य् अयं सो ऽहम् इति स्वयम् । चित्त्वात् प्रत्ययम् आदत्ते स्वप्ने त्वम् इव पान्थताम्
ही आत्मा नेहमीच आकाशासारखी असते, पण 'मी हाच आहे' असे स्वतःला समजते. चैतन्यामुळे तिला वेगळेपणाची जाणीव होते, जशी स्वप्नात तू प्रवासी होतोस तशी.
तारकाकारम् आकारं भाविदेहाभिधं ततः । भावयन् याति तद्भावं चित्तं चेत्यार्थताम् इव
तारासारखा आकार, ज्याला ध्यानात घेतलेले शरीर म्हणतात, तो मनाशी एकरूप होतो. जसे मन ज्या गोष्टीचे चिंतन करते, त्याच स्वरूपात ते बदलते.
परित्यज्येव तद् बाह्यं ततस् तारककोटरे । अन्तर् भाति बहिस्स्थो ऽपि पर्वतो मकुरे यथा
बाह्य गोष्टी जणू सोडून दिल्यासारखे वाटते आणि मग त्या ताऱ्याच्या मध्यभागी आतून प्रकाश दिसतो, जरी तो बाहेरच असला तरी, जसा आरशात डोंगर उमटतो तसा.
कूपसंस्थं यथा देहं समुद्गकगतं च वा । स्वप्नसङ्कल्पयोस् संविद् वेत्त्य् एवं जीवको ऽणुके
जसा एखादा देह विहिरीत असू शकतो किंवा बाहेर येऊ शकतो, तसंच स्वप्न आणि कल्पनेतली जाणीव हे ओळखते. त्याचप्रमाणे, जीव सूक्ष्म कणातही सर्वकाही जाणतो.
खरूपतारकान्तस्स्थो जीवो यच् चेतति स्वयम् । तद् एतद् बुद्धिचित्तादि ज्ञानसन्तानरूपकम्
जीव हा कठीण, ताऱ्यासारख्या तेजात राहतो आणि आपोआप कार्य करतो; हेच बुद्धी, मन आणि इतर ज्ञानाचा प्रवाह आहे.
जीवाकाशस् ततस् तत्र तारकाकाशकोशगः । प्रेक्षे ऽहम् इति भावेन द्रष्टुं प्रसरतीव खे
त्यातून, जीवाचा आकाश ताऱ्यासारख्या आवरणात असतो आणि 'मी पाहतो' या भावनेने जणू आकाशात पाहण्यासाठी पसरतो.
ततो रन्ध्रद्वयेनेव भाविबाह्याभिधं पुनः । येन पश्यति तन् नेत्रयुग्मं नाम्ना भविष्यति
मग दोन छिद्रांतून तो पुन्हा बाह्य गोष्टी दाखवतो; ज्याने तो पाहतो, त्याला पुढे डोळ्यांची जोडी असं नाव दिलं जाईल.
येन स्पृशति सास्य त्वग् यच् छृणोति श्रुतिस् तु सा । येन जिघ्रति तद् घ्राणं स स्वम् आत्मनि पश्यति
ज्याच्यामुळे स्पर्श जाणवतो, ते त्वचा आहे; ज्याच्यामुळे ऐकू येतं, ते श्रवण आहे; ज्याच्यामुळे वास येतो, ते नाक आहे. अशा प्रकारे, तो स्वतःला स्वतःमध्येच ओळखतो.
तत् तस्य स्वदनं पश्चाद् रसनाम्नोल्लसिष्यति । यत् स्पन्दति स तद् वायुचेष्टाः कर्मेन्द्रियव्रजम्
ज्याच्यामुळे चव येते, ते पुढे जिभेला म्हणतात; ज्याच्यामुळे हालचाल होते, ती वायूची क्रिया आणि कर्मेंद्रियांचा समूह आहे.
रूपालोकमनस्कारजातम् इत्य् एव भावयन् । आतिवाहिकदेहात्मा तिष्ठत्य् अम्बरम् अम्बरे
सर्व रूप, प्रकाश आणि मनाचे विचार याच प्रकारे उत्पन्न होतात, असं ध्यानात ठेवून, सूक्ष्म देह असलेला जीव आकाशातच स्थिर राहतो.
एवम् उच्छूनतां तस्मिन् भावयंस् तेजसः कणे । असत्यं सत्यसङ्काशं ब्रह्मास्ते जीवशब्दधृत्
अशा प्रकारे तेजाचा कण वाढत असल्याचं ध्यान करत, ब्रह्म स्वतःला 'जीव' या नावाने धारण करून, खोटं असूनही खरं वाटावं असं भासत राहतं.
इत्थं स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । आतिवाहिकदेहात्मा चित्तदेहाम्बराकृतिः
अशा प्रकारे, 'जीव' या शब्दाचा अर्थ मनाशी लावता लावता तो गोंधळात पडतो आणि सूक्ष्म देह म्हणून स्वतःला समजतो, जणू मनाचा देहच त्याचे वस्त्र झाले आहे.
स्वकल्पनात आकारम् अण्डसंस्थं प्रपश्यति । कश्चिज् जलगतं वेत्ति कश्चित् सम्राट्स्वरूपिणम्
स्वतःच्या कल्पनेने तो अंडाच्या आत असलेली एक रूप पाहतो; काहींना ते पाण्यात आहे असे वाटते, तर काहींना ते विश्वाचा राजा आहे असे दिसते.
भाविब्रह्माण्डकलनं पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । आत्मगर्भगृहं चित्ताद् यथा सङ्कल्पितात्मकः
तो भविष्यातील ब्रह्मांडाची रचना पाहतो आणि अनुभवतोही; जसे मनाने स्वतःचे अस्तित्व कल्पले जाते, तसेच आत्म्याचे गर्भगृहही तो अनुभवतो.
देशकालक्रियाद्रव्यकलनावेदनं स तत् । भावयञ् शब्दनिर्माता शब्दैर् बध्नाति कल्पितैः
तो देश, काळ, कृती आणि पदार्थ यांची कल्पना करतो; अशा विचारांत गुंतून तो शब्दांचा निर्माता होतो आणि स्वतःच्या कल्पनेतील शब्दांनी स्वतःला बांधून घेतो.
आतिवाहिकदेहो ऽसाव् इत्य् असत्ये जगद्भ्रमे । असत्य एव कचति स्वप्नेषूड्डयनं यथा
हा अतिवाहिक देह, या खोट्या जगाच्या भ्रमात, फक्त असत्यातच फिरतो, जसा माणूस स्वप्नात उडतो.
इत्य् अनुद्भूत एवासौ स्वयम्भूस् स्वयम् उत्थितः । आतिवाहिकदेहात्मा प्रभुर् आद्यः प्रजापतिः
म्हणून, प्रत्यक्षात न जन्मलेला असूनही, तो स्वतःच स्वतःपासून उत्पन्न झाल्यासारखा भासतो, अतिवाहिक देहस्वरूप, सर्वांचा स्वामी आणि आद्य सृष्टीकर्ता.
एतस्मिन्न् अपि सम्पन्ने ब्रह्माण्डाकारिणि भ्रमे । न किञ्चिद् अपि सम्पन्नं न च जातं न दृश्यते
ही ब्रह्मांडासारखी भासणारी माया पूर्ण झाली, तरी प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही, काहीच जन्मत नाही किंवा दिसत नाही.
तद् ब्रह्माकाशम् आकाशम् एव स्थितम् अशङ्कितम् । सङ्कल्पनगराकारम् एतत् सद् अपि नैव सत्
ते ब्रह्मरूप आकाश, निश्चिंतपणे, शुद्ध आकाशासारखेच राहते; ही कल्पनेची नगरी असली, तरी खरी अस्तित्वात नाही.
अनिर्मितम् अनङ्गं च एतद् खे चित्रम् उत्थितम् । अकृतं चानुभूतं च न सत्यं सत्यवत् स्थितम्
हे अद्भुत दृश्य आकाशात उगवले आहे, न बनवलेले आणि निराकार आहे; हे न निर्माण केलेले, न अनुभवलेले, खरे नाही, पण तरीही खरे असल्यासारखे भासते.
महाकल्पे विमुक्तत्वाद् ब्रह्मादीनाम् असंशयम् । स्मृतिर् न प्राक्तनी काचित् कारणं सा स्वयम्भुवः
महाकल्पात ब्रह्मा आणि इतर सर्व मुक्त झाल्यामुळे, नक्कीच त्यांची जुनी आठवण उरलेली नाही; ती कारण स्वतःस्फूर्त आहे.
तेन यादृक् स्वयम्भूस् स्यात् तादृक् तज्जम् इदं स्मृतम् । अनाद्यनुभवस् त्व् इत्थं य एवावनितादिभिः
म्हणून, स्वयंभू जसा असेल तशीच त्यातून निर्माण झालेली ही स्मृती आहे; पृथ्वी वगैरेसह ही अनादि अनुभूती अशाच प्रकारे आहे.
स्वप्नानुभूतं पृथ्व्यादि प्रबोधे यादृशं भवेत् । स्मृतं सद् व्योममात्रात्म सर्वदैवेदृशं जगत्
जशी स्वप्नात पृथ्वी वगैरे अनुभवली जाते आणि जागे झाल्यावर दिसते, तशीच ही सृष्टी नेहमीच केवळ आकाशस्वरूप म्हणून आठवली जाते.
यत्र यत्र यथा तोये द्रवत्वं नाम विद्यते । तत्र तत्र तथा नान्यस् सर्गो ऽस्ति परमात्मनि
पाण्यात जिथे जिथे आणि जशी जशी ओलसरपणा असतो, तसंच, परमात्म्यात दुसरं काही निर्माण झालेलं नाही.
सृष्टिर् एवम् इयं प्रौढा सर्ग एवम् अयं स्थितः । ब्रह्माण्डं नाम भात्य् एव व्योमात्मैवापनिर्मितिः
ही सृष्टी अशाच प्रकारे स्थिर आहे आणि हे विश्व असंच प्रकट होतं; ज्याला ब्रह्मांड म्हणतात ते फक्त आकाशाचं स्वरूप आहे, त्यात खरंतर काहीच निर्माण झालेलं नाही.
दृश्यम् एवम् इदं शान्तं खात्म निर्भित्ति निर्भ्रमम् । निराधारं निराधेयम् अद्वैतं चैक्यवर्जितम्
हे दृश्य जग असंच शांत आहे, आकाशासारखं, कुठलाही विभाग नाही, गोंधळ नाही; त्याला आधार नाही, ठेवणं नाही, द्वैत नाही आणि एकत्वही नाही.
जगत्संविदि जातायाम् अपि जातं न किञ्चन । परमाकाशम् आशून्यम् अच्छम् एव व्यवस्थितम्
जगाची जाणीव आली तरी खरंतर काहीच जन्म घेत नाही; परमाकाश रिकामं नाही, ते स्वच्छ आणि स्थिरच आहे.