बहून् कालपरावर्तान् इष्टानिष्टान् सुखं मनाक् । पश्यन् प्रियवियोगांश् च याति जर्जरतां जनः
अनेक काळाचे सुखदुःखाचे फेर येताना, आणि प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाचा अनुभव घेताना, माणूस हळूहळू थकून जातो.
भोगा विषयसम्भोगा भोगा इव फणावताम् । दशन्त्य् अपि मनाक् स्पृष्टा दृष्टनष्टाḫ प्रतिक्षणम्
इंद्रियभोग हे सापाच्या सुखासारखे आहेत; किंचित जरी स्पर्श केला तरी ते डसतात, आणि दिसतात ते क्षणात नाहीसे होतात.
आयुर् याति निरायासपदसम्प्राप्तिवर्जितैः । उदर्कभङ्गुराकारैẖ करालैẖ कष्टचेष्टितैः
आयुष्य सहजतेला न गाठता, कठीण, अस्थिर आणि भयंकर कृत्यांनीच संपते, ज्याचा शेवट फक्त विनाशातच होतो.
भोगाशाबद्धतृष्णानाम् अवमानḫ पदे पदे । आलानपरिलीनानां वन्यानाम् इव दन्तिनाम्
भोगाची आसक्ती ज्यांच्या मनात घट्ट बसली आहे, त्यांना प्रत्येक पावलावर अपमान सहन करावा लागतो, जसे जंगली हत्ती साखळदंडात बांधले गेले असतात.
सम्पदḫ प्रमदाश् चैव तरङ्गोत्सङ्गभङ्गुराः । कस् तास्व् अहिफणाच्छत्त्रच्छायासु रमते बुधः
संपत्ती आणि स्त्रिया या दोन्ही लाटेच्या शिखरासारख्या क्षणभंगुर आहेत; सर्पाच्या फण्याखालील सावलीत कोण बुद्धिमान माणूस आनंद मानतो?
सत्यं मनोरमाẖ कामास् सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम्
खरं आहे, इच्छा मोहक असतात आणि वैभवही मनाला भावतं; पण हे जीवन मात्र मद्यधुंद स्त्रीच्या डोलणाऱ्या नजरेसारखं अस्थिर आहे.
आपातरमणीयेषु रमन्ते विषयेषु ये । अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति नरकेषु ते
जे लोक सुरुवातीला आकर्षक वाटणाऱ्या सुखांमध्ये रमतात, पण नंतर ती सुखं नीरस वाटू लागतात, ते शेवटी नरकात पडतात.
द्वन्द्वदोषोपरुद्धानि दुस्साधान्य् अस्थिराणि च । धनान्य् अभव्यसेव्यानि मम जातु न तुष्टये
द्वंद्वाच्या दोषांनी व्यापलेली, मिळवायला कठीण आणि टिकाऊ नसलेली संपत्ती ही फक्त अयोग्य लोकांसाठीच योग्य आहे; मला ती कधीच समाधान देत नाही.
आपातमात्रमधुरा दुẖखपर्यवसायिनी । मोहनायैव लोकस्य लक्ष्मीẖ क्षणविनाशिनी
श्री ही फक्त क्षणभर गोड वाटते, पण शेवटी दुःखच देते; ती जगाला फसवण्यासाठीच असते आणि क्षणात नाहीशी होते.
आपातरमणीयानि विमर्दविरसान्य् अति । सुखान्य् आपत्प्रधानानि सङ्गतानि खलैर् इव
सुरुवातीला मनाला भुलवणारी सुखं लवकरच वादामुळे नीरस होतात; क्षणिक असणारे सुख हे वाईट लोकांच्या संगतीमुळेच मिळते.
शरदम्बुधरच्छायागत्वर्यो यौवनश्रियः । आपातरम्या विषयाḫ पर्यन्तपरितापिनः
यौवनाची शोभा शरद ऋतूतील ढगांच्या सावलीसारखी क्षणभंगुर असते. सुरुवातीला सुखद वाटणाऱ्या इंद्रियसुखांचा शेवटी मात्र दुःखच होतो.
अन्तकḫ पर्यवस्थाता जीविते महताम् अपि । चलान्य् आयूंषि शाखाग्रलम्बाम्बूनीव देहिनाम्
म्हणूनच मोठ्या मोठ्यांनाही मृत्यूच अखेरीस येतो. देहधारकांचे आयुष्य फारच अस्थिर असते, जणू काही फांदीच्या टोकावर लटकणाऱ्या पाण्याच्या थेंबासारखे.
जीर्यन्ते जीर्यतẖ केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । क्षीयते जीर्यतस् सर्वं तृष्णैवैका न जीर्यते
वय वाढत गेले की केस पांढरे होतात, दात गळतात, सगळे काही क्षीण होत जाते; पण एकच गोष्ट कधीच जुनी होत नाही — ती म्हणजे इच्छा.
भोगाभोगातिगहने सर्वस्मिन् कायकानने । परम् उल्लासम् आयाति तृष्णैका विषमञ्जरी
या देहरूपी घनदाट अरण्यात, सुखदुःखांनी भरलेल्या जीवनात, एकटीच तृष्णा मात्र टवटवीत फुलासारखी फुलून येते.
बाल्यं यौवनवद् याति यौवनं याति बाल्यवत् । उपमानोपमेयत्वं भङ्गुरत्वे मिथो ऽनयोः
बालपण तरुणपणासारखं निघून जातं, आणि तरुणपणही बालपणासारखंच संपतं; या दोघांची नश्वरता एकमेकांसारखीच आहे.
जीवितं गलति क्षिप्रं जलम् अञ्जलितो यथा । प्रवाह इव वाहिन्या गतं न विनिवर्तते
जसं ओंजळीतलं पाणी पटकन वाहून जातं, तसं हे जीवनही क्षणात निघून जातं; वाहणाऱ्या नदीच्या प्रवाहासारखं, एकदा गेलं की परत येत नाही.
झगित्य् एवागतो देहẖ कुतो ऽप्य् अर्जुनवातवत् । याति पश्यत एवास्तं तरङ्गाम्बुददीपवत्
हा देह अचानक कुठून तरी वाऱ्यासारखा येतो, आणि आपल्या डोळ्यांसमोरच लाटेसारखा, ढगासारखा किंवा दिव्यासारखा नाहीसा होतो.
रम्येष्व् अरम्यता दृष्टा स्थिरेष्व् अस्थिरतापि च । सत्येष्व् असत्यतार्थेषु तेनेह विरसा वयम्
जे सुंदर आहे त्यातही कुरूपता दिसते, जे स्थिर आहे त्यातही अस्थिरता आढळते; जे खरं वाटतं त्यातही खोटेपणा सापडतो — म्हणूनच या जगात आमचं मन उबगलेलं आहे.
सुखं यद् आत्मविश्रान्तौ गते मनसि सत्त्वताम् । पाताले भूतले स्वर्गे तन् न भोगेषु केषुचित्
मन शांत होऊन आत्म्यात विसावले की जी आनंदाची अनुभूती मिळते, ती पाताळात, पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात मिळणाऱ्या कोणत्याही सुखात सापडत नाही.
अपि सम्पूर्णहृद्यार्थाḫ पञ्चापीन्द्रियवृत्तयः । नावर्जयन्ति माम् एता भृङ्गं चित्रलता इव
मनाला आनंद देणाऱ्या गोष्टींनी भरलेल्या पाचही इंद्रियांच्या क्रिया मला आकर्षित करत नाहीत, जशी रंगविलेल्या वेलीकडे मधमाशी जात नाही.
अद्य दीर्घेण कालेन निरहङ्कृतिना मया । स्वर्गापवर्गवैतृष्ण्यम् इदम् आसादितं धिया
आज, खूप काळानंतर आणि अहंभाव न ठेवता, माझ्या मनाने स्वर्ग आणि मुक्ती यांच्याविषयीची आसक्ती सोडली आहे.
चिरम् एकान्तविश्रान्त्यै तेनैतन् नभसḫ पदम् । त्वम् इवागतवान् अत्र दृष्टवान् अस्मि तां कुटीम्
मी खूप दिवस एकांतातील विश्रांती शोधत होतो; म्हणूनच, आकाशासारख्या या अवस्थेला पोहोचलो आहे, जसे तू इथे आला आहेस आणि मी ती झोपडी पाहिली.
अद्यैतत् सम्परिज्ञातं यद् धि सा भवतẖ कुटी । आगन्ता त्वं पुनश् चेति ज्ञायते क्वाविचारितम्
आज मला हे पूर्णपणे समजलं आहे की ही तुमची झोपडी होती; आणि तू पुन्हा इथे येशील, हेही काही प्रमाणात कळलं आहे.
तदा त्व् अत्र मया ज्ञातं कश्चित् सिद्धो ऽयम् आत्मना । देहं त्यक्त्वेह निर्वाणं गत इत्य् अनुमानिना
तेव्हा इथे मला असं जाणवलं की हा कुणीतरी सिद्ध पुरुष आहे, ज्याने आपलं शरीर सोडून इथेच मुक्ती मिळवली आहे, असं मी अंदाज केलं.
एतन् मे भगवन् वृत्तम् एषो ऽस्मीति यथास्थितम् । मया ते कथितं सर्वं यथा जानासि तत् कुरु
भगवंत, घडलेली सगळी हकीकत मी जशी आहे तशी सांगितली आहे; आता तुला जे योग्य वाटेल ते कर.
सिद्धैर् न यावद् अवधानपरैर् विचार्य निर्णीतम् उत्तमधियान्तर् अशेषवस्तु । तावत् त्रिकालकलनां न विदन्ति काञ्चिद् इत्य् अब्जजादिमनसो ऽपि मुने स्वभावः
सिद्ध आणि एकाग्रचित्त असलेले ज्ञानी लोक सर्व गोष्टी बारकाईने तपासून ठरवत नाहीत, तोपर्यंत तीन काळांचं कोणतंही मोजमाप त्यांना कळत नाही; ब्रह्मा वगैरे देवतांचं मनसुद्धा असंच असतं, हे ऋषी.
अथ हेममयाकाशविस्तीर्णायां महाभुवि । सौहार्दाद् एव सिद्धस्य तस्येदम् अहम् उक्तवान्
मग त्या सुवर्णासारख्या विशाल भूमीवर, त्या सिद्ध ऋषीबद्दल प्रेमभावनेने, मी ही वाक्ये बोललो.
त्वया न केवलं यावन् मयापि न विचारितम् । अव्याप्तिरहिता नाम न सम्भवति देहता
हे फक्त तुझ्यानेच नाही, तर माझ्यानेही विचारले गेले नाही — मर्यादा किंवा व्याप नसेल तर देहधारणेची अवस्था असूच शकत नाही.
यस्मान् मया तवोदन्तं विचार्यासौ स्थिरीकृता । न कुटी व्योम्नि येन त्वम् अभविष्यस् स्थिरस्थितिः
कारण, मी तुझी कथा नीट विचारात घेऊन हे ठरवले आहे की, झोपडीशिवाय तू आकाशात स्थिर राहूच शकला नसतास.
तस्मात् कमलपत्राक्ष यद् गतं गतम् एव तत् । विचार्यातीतम् उत्सृज्य पश्य साम्प्रतिकीं स्थितिम्
म्हणून, कमलासारख्या डोळ्याच्या एक्या, जे गेले ते खरोखरच गेले; जे विचारून संपले ते बाजूला ठेव आणि सध्याची आपली स्थिती पाहा.