मोहो ऽद्य मान्द्यम् आयातो देहो नेहोपपद्यते । अनास्थैवोत्तमावस्था स्थानास्थैवाधमस्थितिः
आता मोहामुळे मन सुस्त झाले आहे; शरीर काहीच करायला योग्य राहिले नाही. उदासीनता हीच खरी सर्वोच्च अवस्था आहे; तर एखाद्या स्थितीला चिकटून राहणे ही सगळ्यात नीच अवस्था आहे.
आपद् आपतितैवेयं महामोहविधायिनी । नित्यम् इत्य् एव मन्तव्यं सक्तव्यं नेह संसृतौ
ही जी मोठा मोह निर्माण करणारी आपत्ती आली आहे, तिला नेहमीच आपत्तीच समजावे; या संसाराच्या फेरात मुळीच आसक्त व्हू नये.
विधिभिḫ प्रतिषेधैश् च शास्त्रितैर् अप्य् अशास्त्रितैः । यथेष्टं नीयते लोको जलं निम्नोन्नतैर् इव
नियम-निषेधांनी किंवा शास्त्रबद्ध नसलेल्या गोष्टींनी, लोकांना जसे वाटेल तसे ते वाहून जातात, जणू पाण्याचा प्रवाह चढ-उतारावरून वाहतो तसा.
विवेकामोदसर्वस्वं चेतẖकुसुमकोशतः । हृत्वा मूर्छां प्रयच्छन्ति विषया विषवायवः
इंद्रियांच्या विषारी वाऱ्यांनी मनाच्या कळीतील विवेकाचा सारा सुगंध हिरावून घेतला जातो आणि त्यामुळे मन बधीर होते.
असद् एव तथा नाम दृश्यं सत्ताम् उपागतम् । यथा सद् एवासद्रूपं सम्पन्नम् असद् एव सत्
खरं नसलेलं देखील जणू खरं वाटतं, आणि खरं असलेलं कधी कधी खोटं वाटू लागतं; म्हणून खोटं खरं वाटतं आणि खरं खोटं दिसू लागतं.
दोलयन्त्यो ऽवनौ देहं सागरान् सागराङ्गनाः । यथा धावन्ति धावन्ति जनता विषयांस् तथा
जसं समुद्रातल्या लाटा एखाद्या देहाला जमिनीवर इकडून तिकडे फेकतात, तसंच लोक सतत विषयांच्या मागे धावत राहतात.
धावन्ति विषयं लक्ष्यम् उन्मुक्ताश् चित्तसायकाः । स्पृशन्ति न गुणं भूयẖ कृतघ्नास् सौहृदं यथा
मनाचे बाण एकदा विषयांच्या दिशेने सुटले की, ते पुन्हा गुणाकडे वळत नाहीत; जसं कृतघ्न माणसं पुन्हा मैत्रीकडे वळत नाहीत.
उत्पातवायुर् एवायुर् मित्राण्य् एवातिशत्रवः । बन्धवो बन्धनान्य् एव धनान्य् एवातिनैधनम्
आयुष्य हे वादळासारखं असतं; मित्र कधी कधी मोठे शत्रू ठरतात; नातेवाईक म्हणजे बंधनं, आणि संपत्ती म्हणजे खरी दारिद्र्य.
सुखान्य् एवातिदुẖखानि सम्पदḫ परमापदः । भोगा भवमहारोगा रतिर् एव परारतिः
सुखं म्हणजेच तीव्र दुःख आहे; संपत्ती हीच मोठी आपत्ती आहे; भोग हेच जन्ममरणाच्या रोगासारखे आहेत; आणि जी गोष्ट आनंद वाटते, तीच खऱ्या अर्थाने मोठं दुःख आहे.
आपदस् सम्पदस् सर्वास् सुखं दुẖखाय केवलम् । जीवितं मरणायैव बत माया विजृम्भते
सर्व आपत्ती या खरंतर संपत्तीच आहेत, आणि सुख म्हणजे फक्त दुःखच आहे; हे जीवन मरणासाठीच आहे—अरे, ही माया कशी फुलते!
बहून् कालपरावर्तान् इष्टानिष्टान् सुखं मनाक् । पश्यन् प्रियवियोगांश् च याति जर्जरतां जनः
अनेक काळाचे सुखदुःखाचे फेर येताना, आणि प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाचा अनुभव घेताना, माणूस हळूहळू थकून जातो.
भोगा विषयसम्भोगा भोगा इव फणावताम् । दशन्त्य् अपि मनाक् स्पृष्टा दृष्टनष्टाḫ प्रतिक्षणम्
इंद्रियभोग हे सापाच्या सुखासारखे आहेत; किंचित जरी स्पर्श केला तरी ते डसतात, आणि दिसतात ते क्षणात नाहीसे होतात.
आयुर् याति निरायासपदसम्प्राप्तिवर्जितैः । उदर्कभङ्गुराकारैẖ करालैẖ कष्टचेष्टितैः
आयुष्य सहजतेला न गाठता, कठीण, अस्थिर आणि भयंकर कृत्यांनीच संपते, ज्याचा शेवट फक्त विनाशातच होतो.
भोगाशाबद्धतृष्णानाम् अवमानḫ पदे पदे । आलानपरिलीनानां वन्यानाम् इव दन्तिनाम्
भोगाची आसक्ती ज्यांच्या मनात घट्ट बसली आहे, त्यांना प्रत्येक पावलावर अपमान सहन करावा लागतो, जसे जंगली हत्ती साखळदंडात बांधले गेले असतात.
सम्पदḫ प्रमदाश् चैव तरङ्गोत्सङ्गभङ्गुराः । कस् तास्व् अहिफणाच्छत्त्रच्छायासु रमते बुधः
संपत्ती आणि स्त्रिया या दोन्ही लाटेच्या शिखरासारख्या क्षणभंगुर आहेत; सर्पाच्या फण्याखालील सावलीत कोण बुद्धिमान माणूस आनंद मानतो?
सत्यं मनोरमाẖ कामास् सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम्
खरं आहे, इच्छा मोहक असतात आणि वैभवही मनाला भावतं; पण हे जीवन मात्र मद्यधुंद स्त्रीच्या डोलणाऱ्या नजरेसारखं अस्थिर आहे.
आपातरमणीयेषु रमन्ते विषयेषु ये । अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति नरकेषु ते
जे लोक सुरुवातीला आकर्षक वाटणाऱ्या सुखांमध्ये रमतात, पण नंतर ती सुखं नीरस वाटू लागतात, ते शेवटी नरकात पडतात.
द्वन्द्वदोषोपरुद्धानि दुस्साधान्य् अस्थिराणि च । धनान्य् अभव्यसेव्यानि मम जातु न तुष्टये
द्वंद्वाच्या दोषांनी व्यापलेली, मिळवायला कठीण आणि टिकाऊ नसलेली संपत्ती ही फक्त अयोग्य लोकांसाठीच योग्य आहे; मला ती कधीच समाधान देत नाही.
आपातमात्रमधुरा दुẖखपर्यवसायिनी । मोहनायैव लोकस्य लक्ष्मीẖ क्षणविनाशिनी
श्री ही फक्त क्षणभर गोड वाटते, पण शेवटी दुःखच देते; ती जगाला फसवण्यासाठीच असते आणि क्षणात नाहीशी होते.
आपातरमणीयानि विमर्दविरसान्य् अति । सुखान्य् आपत्प्रधानानि सङ्गतानि खलैर् इव
सुरुवातीला मनाला भुलवणारी सुखं लवकरच वादामुळे नीरस होतात; क्षणिक असणारे सुख हे वाईट लोकांच्या संगतीमुळेच मिळते.
शरदम्बुधरच्छायागत्वर्यो यौवनश्रियः । आपातरम्या विषयाḫ पर्यन्तपरितापिनः
यौवनाची शोभा शरद ऋतूतील ढगांच्या सावलीसारखी क्षणभंगुर असते. सुरुवातीला सुखद वाटणाऱ्या इंद्रियसुखांचा शेवटी मात्र दुःखच होतो.
अन्तकḫ पर्यवस्थाता जीविते महताम् अपि । चलान्य् आयूंषि शाखाग्रलम्बाम्बूनीव देहिनाम्
म्हणूनच मोठ्या मोठ्यांनाही मृत्यूच अखेरीस येतो. देहधारकांचे आयुष्य फारच अस्थिर असते, जणू काही फांदीच्या टोकावर लटकणाऱ्या पाण्याच्या थेंबासारखे.
जीर्यन्ते जीर्यतẖ केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । क्षीयते जीर्यतस् सर्वं तृष्णैवैका न जीर्यते
वय वाढत गेले की केस पांढरे होतात, दात गळतात, सगळे काही क्षीण होत जाते; पण एकच गोष्ट कधीच जुनी होत नाही — ती म्हणजे इच्छा.
भोगाभोगातिगहने सर्वस्मिन् कायकानने । परम् उल्लासम् आयाति तृष्णैका विषमञ्जरी
या देहरूपी घनदाट अरण्यात, सुखदुःखांनी भरलेल्या जीवनात, एकटीच तृष्णा मात्र टवटवीत फुलासारखी फुलून येते.
बाल्यं यौवनवद् याति यौवनं याति बाल्यवत् । उपमानोपमेयत्वं भङ्गुरत्वे मिथो ऽनयोः
बालपण तरुणपणासारखं निघून जातं, आणि तरुणपणही बालपणासारखंच संपतं; या दोघांची नश्वरता एकमेकांसारखीच आहे.
जीवितं गलति क्षिप्रं जलम् अञ्जलितो यथा । प्रवाह इव वाहिन्या गतं न विनिवर्तते
जसं ओंजळीतलं पाणी पटकन वाहून जातं, तसं हे जीवनही क्षणात निघून जातं; वाहणाऱ्या नदीच्या प्रवाहासारखं, एकदा गेलं की परत येत नाही.
झगित्य् एवागतो देहẖ कुतो ऽप्य् अर्जुनवातवत् । याति पश्यत एवास्तं तरङ्गाम्बुददीपवत्
हा देह अचानक कुठून तरी वाऱ्यासारखा येतो, आणि आपल्या डोळ्यांसमोरच लाटेसारखा, ढगासारखा किंवा दिव्यासारखा नाहीसा होतो.
रम्येष्व् अरम्यता दृष्टा स्थिरेष्व् अस्थिरतापि च । सत्येष्व् असत्यतार्थेषु तेनेह विरसा वयम्
जे सुंदर आहे त्यातही कुरूपता दिसते, जे स्थिर आहे त्यातही अस्थिरता आढळते; जे खरं वाटतं त्यातही खोटेपणा सापडतो — म्हणूनच या जगात आमचं मन उबगलेलं आहे.
सुखं यद् आत्मविश्रान्तौ गते मनसि सत्त्वताम् । पाताले भूतले स्वर्गे तन् न भोगेषु केषुचित्
मन शांत होऊन आत्म्यात विसावले की जी आनंदाची अनुभूती मिळते, ती पाताळात, पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात मिळणाऱ्या कोणत्याही सुखात सापडत नाही.
अपि सम्पूर्णहृद्यार्थाḫ पञ्चापीन्द्रियवृत्तयः । नावर्जयन्ति माम् एता भृङ्गं चित्रलता इव
मनाला आनंद देणाऱ्या गोष्टींनी भरलेल्या पाचही इंद्रियांच्या क्रिया मला आकर्षित करत नाहीत, जशी रंगविलेल्या वेलीकडे मधमाशी जात नाही.