दृश्यनद्याम् अथो चित्तजलकल्लोलहेलया । चक्रावर्तोह्यमानेन मयोद्विग्नेन चिन्तितम्
दृश्यांच्या या प्रवाहात माझं मन विचारांच्या लाटांनी हेलकावत राहिलं, भोवऱ्यात सापडल्यासारखं मी अस्वस्थ आणि चिंतेत पडलो.
संसारसागरे दृश्यकलोल्लैर् अहम् आकुलः । कालेनोद्वेगम् आयातश् चातको ऽवग्रहे यथा
या संसाराच्या समुद्रात मी दृश्यांच्या लाटांनी गोंधळलो; काळाच्या ओघात माझ्या मनात त्रास निर्माण झाला, जसं चातक पक्ष्याला दुष्काळात होतं.
संविन्मात्रैकसारेषु रम्यं भोगेषु नाम किम् । अवतिष्ठे गतोद्वेगं संविद्व्योम्न्य् एव केवलम्
शुद्ध चेतनेच्या स्वरूपात असलेल्या सुखांमध्ये खरं आनंद काय आहे? मी सर्व चिंता मागे टाकून फक्त त्या चेतनेच्या आकाशात स्थिर आहे.
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धमात्राद् ऋते परम् । नेह किञ्चन नामास्ति किम् एतावत्य् अलं रमे
ध्वनी, रूप, चव, स्पर्श आणि सुगंध यांशिवाय इथे दुसरं काहीच नाही; मग अशा मर्यादित गोष्टींमध्ये मला आनंद कशासाठी घ्यावा?
विन्मात्राकाशम् एवैतत् सर्वं विन्मात्रम् एव वा । तत् किम् अत्रासदाकारे रमे नष्टमतिर् यथा
हे सगळं फक्त चेतनेचं आकाश किंवा केवळ चेतनाच आहे; मग या खोट्या रूपांमध्ये, जणू मन हरवलेल्या माणसासारखा, मी आनंद कशाला घ्यावा?
विषया विषवैषम्या वामाẖ कामविमोहदाः । रसा विरसवैरस्या लुठन्न् एषु न को हतः
जगातील विषय हे नेहमीच अस्थिर आणि विरोधाभासी असतात, ते इच्छा आणि भ्रम निर्माण करतात; त्यांचा स्वाद नीरस आणि अप्रिय असतो—त्यात गुंतून कोण बिघडत नाही?
जीर्णजीवितजम्बालजरच्छफरिकां मतिम् । कायद्रुमगतादातुं जरेच्छति बृहद्बकी
जुने झालेले हे जीवन जणू काही सडलेल्या, घाणेरड्या लहानशा माशासारखे आहे, जो शरीररूपी झाडावर राहतो. या माशाला पकडण्यासाठी म्हातारपणाचा मोठा बगळा नेहमीच टपून बसलेला असतो.
कायो ऽयम् अचिरापायो बुद्बुदो ऽम्बुनिधाव् इव । स्फुरन्न् एव पुरो ऽन्तर्धिं याति दीपशिखा यथा
हे शरीर फार लवकर निघून जाते, जणू समुद्रातील फुग्याप्रमाणे. समोर असतानाच, ते क्षणात नाहीसे होते, अगदी दिव्याच्या ज्योतीसारखे.
विविधाकुलकल्लोला चक्रावर्तविधायिनी । मृतिजन्मबृहत्कूला सुखदुẖखतरङ्गिणी
हे जीवन म्हणजे एक मोठी नदी आहे, ज्यात वेगवेगळ्या गोंधळाच्या लाटा आहेत, जन्ममरणाच्या मोठ्या काठांनी वेढलेली, सुखदुःखाच्या लाटांनी भरलेली आणि वारंवार फिरणाऱ्या भोवऱ्यांनी युक्त.
यौवनोल्लासकलिला जराधवलफेनिला । काकतालीययोगेन सम्पन्नसुखबुद्बुदा
हे जीवन तरुणाईच्या उन्मादाने गढूळ झालेले, म्हातारपणाच्या पांढऱ्या फेसाने भरलेले आहे, आणि कावळा व सुपारी एकत्र आल्यासारखी, अचानक मिळणाऱ्या सुखाच्या फुग्यांनी युक्त आहे.
व्यवहारमहावाहलेखा जडरयाकुला । रागद्वेषघनोल्लासा भूतलालोलदेहिका
ही देह जगातील व्यवहारांच्या मोठ्या लाटांनी आखलेली आहे, जडपणा आणि वृद्धत्व यांच्या थकव्याने अस्वस्थ होते, राग आणि द्वेष यांच्या घनदाट लाटांनी उसळते, आणि पृथ्वीवर ही देह अस्थिरपणे तरंगत राहते.
लोभमोहमहावर्ता पातोत्पातविवर्तिनी । हा तप्ता जीविताख्येयं नदी नदनशीतला
लोभ आणि मोह यांच्या मोठ्या भोवऱ्यांनी ही जीवनाची नदी भरलेली आहे, पडझड आणि संकटांच्या प्रवाहात वळण घेत राहते; अहो, हे जिवन नावाचं पाणी नेहमीच तापलेलं आहे, कधीच शीतल वाटत नाही.
अपूर्वाण्य् उपगच्छन्ति तथा पूर्वाणि यान्त्य् अलम् । संसारसरिदम्बूनि सङ्गतानि धनानि च
नवीन गोष्टी येतात आणि जुन्या पूर्णपणे निघून जातात; संसाराच्या या नदीचं पाणी आणि साठवलेलं धन, हे सगळं एक दिवस वाहूनच जातं.
प्रवृत्ता ये निवर्तन्ते तैर् अलं हतभावकैः । अपूर्वा ये प्रवर्तन्ते तेष्व् अप्य् आस्थेह कीदृशी
जे निघाले ते पुन्हा परत येतात, त्यांचं काहीच महत्त्व राहत नाही, कारण त्यांचा हेतूच हरवतो; आणि जे नवीन निघाले आहेत, त्यांच्यावर इथे काय विश्वास ठेवायचा?
सर्वस्यास् सरितो वारि प्रयात्य् आयाति चाकरात् । देहनद्याḫ पयस् त्व् आयुḫ प्रयात्य् आयाति नो पुनः
प्रत्येक नदीचं पाणी जसं आपल्या उगमस्थानातून निघून पुन्हा तिथे परत येतं, तसं शरीररूपी नदीतील प्राणरूप पाणी एकदा गेलं की, ते पुन्हा कधीच परत येत नाही.
शतशḫ परिवर्तन्ते प्रतिपिण्डं क्षणं प्रति । कुलालचक्रिकाभावा इव भावा भवाम्बुधौ
जसं कुंभाराच्या चाकावर सतत नवे आकार फिरत राहतात, तसं या जन्ममृत्यूच्या समुद्रात प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक जिवाला शेकडो रूपं मिळतात आणि बदलत राहतात.
चरन्ति चतुराश् चौरा विषमा विषयारयः । हरन्ति भावसर्वस्वं जागर्मि स्वपिमीह किम्
हे विषयरूपी शत्रू, चतुर चोरांसारखे, सर्वत्र फिरतात आणि माझ्या अस्तित्वातील सारं काही चोरून नेतात; मी जागा असो वा झोपेत, इथे त्याला काय फरक पडतो?
आयुषẖ खण्डखण्डाश् च निपतन्तḫ पुनḫ पुनः । न कश्चिद् वेत्ति कालेन कृतानि दिवसान्य् अहो
आयुष्याचे तुकडे पुन्हा पुन्हा पडत राहतात; काळाच्या ओघात किती दिवस गेले, हे कुणालाच कधीच कळत नाही—हाय रे!
इदम् अद्य तथेदं श्वस् तथेदम् इदम् अद्य मे । एवंकलनया लोको गतं प्राप्तं न वेत्त्य् अहो
आज असंच आहे, उद्याही हे असंच राहील; आज माझ्यासाठी हे असंच आहे. अशा प्रकारे दिवस मागे जातात, नवे येतात, पण हे कुणालाच कळत नाही, हाय!
भुक्तं पीतम् अनन्तासु भ्रान्तं च भवभूमिषु । दृष्टानि सुखदुẖखानि किम् अन्यद् इह साध्यते
मी खाल्लं, प्यायलो, या जन्ममरणाच्या जगात खूप भटकत राहिलो; सुखदुःखं पाहिली—आता इथे अजून काय साध्य करायचं आहे?
सुखदुẖखानुभवनाद् भूयो भूयो विवर्तनात् । अनित्यत्वाच् च भावानां स्थिता निष्कौतुका वयम्
सुखदुःखाचा अनुभव, पुन्हा पुन्हा होणारे बदल, आणि गोष्टींचं नश्वरपण—हे सगळं पाहून आमच्यात आता काहीच कुतूहल उरलेलं नाही.
भुक्तानि भोगवृन्दानि दृष्टा चानित्यता भृशम् । नोपलभ्यत एवातिविश्रान्तिर् इह कुत्रचित्
सर्व प्रकारचे सुख उपभोगले, नश्वरता अगदी स्पष्टपणे पाहिली; पण इथे कुठेच खरी विश्रांती मिळत नाही.
भ्रान्तम् उत्तुङ्गशृङ्गासु मेरूपवनभूमिषु । लोकपालपुरीषूच्चैस् सम्प्राप्तं किम् अकृत्रिमम्
उंच शिखरांमध्ये, मेरूच्या जंगलात आणि भूमीत, तसेच लोकपालांच्या भव्य नगरांमध्ये भटकूनही, खरे आणि नैसर्गिक असे तिथे काय आहे?
सर्वत्र दारुभिर् वृक्षा मांसैर् भूतानि भूर् मृदा । दुẖखान्य् अनित्यता चेति कथम् आश्वास्यते वद
सर्वत्र झाडे लाकडाचीच असतात, जीव मांसाचेच बनलेले असतात, पृथ्वी मातीचीच असते, आणि दुःख व नश्वरता सगळीकडे आहे — मग, खरेच, मनाला आधार कसा मिळणार?
न धनानि न मित्राणि न सुखानि न बन्धवः । शक्नुवन्ति परित्रातुं कालेन कलितं जनम्
धन, मित्र, सुख किंवा नातेवाईक — यापैकी कोणतीही गोष्ट काळाच्या पकडीत सापडलेल्या माणसाला वाचवू शकत नाही.
जनो जरढजीमूतजालवद् गिरिकुक्षिषु । यात्य् अन्तश्शून्य एवास्तं पांसूपचयपेलवः
माणसं म्हणजे जणू वयोवृद्ध ढग, जे डोंगराच्या कपारीत विखुरले जातात; ते शेवटी रिकामेपणात विलीन होतात, धुळीच्या ढिगासारखे क्षीण होतात.
नेमे मनोरमाẖ कामा न च रम्या विभूतयः । इदं मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं च जीवितम्
हे मनाला भुलवणारे इच्छांचे सुख खरेच मनमोहक नाहीत, आणि या मोठ्या संपत्तीही काही खास सुंदर नाहीत. नशेत असलेल्या स्त्रियांच्या कटाक्षांनी हलणारे हे जीवनसुद्धा स्थिर नाही.
क्वेव कस्य कथं नाम कुत आश्वासनं मुने । अद्य श्वो वा पदं पापो मृत्युर् मूर्ध्नि नियच्छति
मुनिवर, कुठे, कोणासाठी आणि कशात खरेच दिलासा आहे? आज किंवा उद्या, पापी मृत्यू आपले पाऊल डोक्यावर ठेवू शकतो.
शरीरं पर्णवद् भ्रंशि जीवितं जीर्णसंस्थिति । धीरधीरतया ग्रस्ता रसा नीरसतां गताः
हे शरीर पानासारखे खाली पडते; जीवन जुने झाले तरी कसाबसा टिकते; धीर असो वा दुर्बल, सर्व सुखे भोगून आता त्यात काहीच गोडी उरलेली नाही.
नीतं मनोरथैर् एव नीरसैर् आयुर् आततम् । न मनस्वि चमत्कारकारि किञ्चिद् अपीहितम्
हे आयुष्य फक्त फिक्या कल्पनांतच गेले; मनाला थक्क करणारे एकही काम केले गेले नाही.